વિશ્વમાં આજે વેપાર માત્ર માલસામાનની આયાત-નિકાસ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. હવે કરોડો ડૉલરનો વેપાર ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા થઈ રહ્યો છે. ઑનલાઇન ખરીદી, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ્સ અને સરહદ પાર આપવામાં આવતી ડિજિટલ સેવાઓએ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાનું સ્વરૂપ જ બદલી નાખ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં વિશ્વ વેપાર સંગઠનમાં (WTO) છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડિજિટલ વેપાર માટે એકસરખા નિયમો બનાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે. તાજેતરમાં આ જ ચર્ચાએ ફરી એકવાર જોર પકડ્યું, જ્યારે કેટલાક દેશોએ ઇન્ટરિમ ઈ-કોમર્સ ડીલને આગળ ધપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ભારતે તેના પર ગંભીર વાંધા નોંધાવ્યા. ભારતનું કહેવું છે કે આ માત્ર એક વેપારી કરારનો મુદ્દો નથી, પરંતુ WTOની કાર્યપદ્ધતિ, વિકાસશીલ દેશોના અધિકારો અને ભવિષ્યમાં પોતાની ડિજિટલ નીતિ ઘડવાની સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે.
આખરે શું છે આ ઇન્ટરિમ ઈ-કોમર્સ ડીલ?
ઈ-કોમર્સ અંગે વૈશ્વિક નિયમો ઘડવાના પ્રયાસો ઘણા વર્ષોથી ચાલી રહ્યા છે. પરંતુ WTOના તમામ સભ્ય દેશો વચ્ચે સર્વસંમતિ બની શકી નથી. પરિણામે અમેરિકા, યુરોપિયન યુનિયન, જાપાન, ઑસ્ટ્રેલિયા, સિંગાપોર સહિતના અનેક દેશોએ સાથે મળીને જોઇન્ટ સ્ટેટમેન્ટ ઇનિશિયેટિવ (JSI) હેઠળ અલગથી વાટાઘાટો શરૂ કરી. આ વાટાઘાટોનો હેતુ ડિજિટલ વેપાર માટે આધુનિક નિયમો તૈયાર કરવાનો છે, જેથી ડેટાના સરહદ પાર પ્રવાહ, ડિજિટલ સેવાઓ, ઇલેક્ટ્રોનિક વ્યવહારો અને ઑનલાઇન વેપાર માટે એકસરખું માળખું ઉભું કરી શકાય.
તાજેતરમાં આ દેશોએ એક ઇન્ટરિમ વ્યવસ્થા આગળ ધપાવવાની દિશામાં પગલું ભર્યું છે. તેનો અર્થ એ નથી કે આખું WTO આ કરાર અપનાવી ચૂક્યું છે, પરંતુ જે દેશો આ પહેલનો ભાગ છે તેઓ આ નિયમોને અમલમાં લાવવાનો માર્ગ તૈયાર કરી રહ્યા છે. આ જ પગલાંએ ભારત સહિત કેટલાક દેશોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે.
અમેરિકા અને વિકસિત દેશો આ ડીલને કેમ આગળ ધપાવી રહ્યા છે?
વિકસિત દેશોનું માનવું છે કે ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા એટલી ઝડપથી વધી રહી છે કે પરંપરાગત વેપારના નિયમો હવે પૂરતા નથી. આજે મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ એક દેશમાં બેસીને દુનિયાભરમાં સેવાઓ આપે છે. લાખો વ્યવહારો દરરોજ ડિજિટલ રીતે થાય છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક દેશમાં અલગ-અલગ નિયમો હશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થશે.
અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોનું કહેવું છે કે એકસરખા નિયમોથી ડિજિટલ વેપાર વધુ સરળ બનશે, રોકાણ વધશે અને નવીનતા માટે વધુ અનુકૂળ વાતાવરણ ઉભું થશે. તેમના મતે જો ડેટાનો સરળ પ્રવાહ, ઇલેક્ટ્રોનિક કરારો અને ડિજિટલ સેવાઓ માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકાર્ય નિયમો તૈયાર થશે તો કંપનીઓને પણ વિશ્વભરમાં સરળતાથી વ્યવસાય કરવાની તક મળશે. ખાસ કરીને એવી મોટી ટેક કંપનીઓ, જે અનેક દેશોમાં એકસાથે સેવાઓ આપે છે, તેમના માટે આ પ્રકારનું નિયમન વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.
ભારતે વિરોધ શા માટે કર્યો?
ભારતનો વિરોધ ડિજિટલ વેપાર સામે નથી. ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે અને UPIથી લઈને ડિજિટલ જાહેર માળખા સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં વૈશ્વિક ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. પરંતુ ભારતનું કહેવું છે કે WTOમાં નિયમો ઘડવાની એક નિશ્ચિત પ્રક્રિયા છે અને તેને બાજુએ મૂકી થોડાક દેશો અલગથી નિયમો નક્કી કરે, તે યોગ્ય નથી.
INDIA RAISES QUESTIONS AT WTO OVER INTERIM ARRANGEMENT TO IMPLEMENT E‑COMMERCE AGREEMENT BACKED BY ONLY 66 MEMBER COUNTRIES
— RedboxGlobal India (@REDBOXINDIA) July 9, 2026
ભારતે WTOની બેઠક દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રકારની ઇન્ટરિમ વ્યવસ્થા સંસ્થાની સર્વસંમતિ આધારિત પરંપરાને અસર કરી શકે છે. WTOની સ્થાપનાથી જ મહત્વના નિર્ણયો શક્ય હોય ત્યાં સુધી તમામ સભ્ય દેશોની સહમતીથી લેવામાં આવે છે. ભારતનું માનવું છે કે જો થોડાક દેશો અલગથી કરાર બનાવી તેને વૈશ્વિક ધોરણ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે તો ભવિષ્યમાં વિકાસશીલ દેશોના અવાજને નબળો પાડવાનો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે.
ભારતની સૌથી મોટી ચિંતા શું છે?
ભારત માટે સૌથી મોટો મુદ્દો ડેટા અને ડિજિટલ નીતિ પર પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી રાખવાનો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદો, ડિજિટલ જાહેર માળખું અને ડિજિટલ ગવર્નન્સ સંબંધિત અનેક નીતિઓ ઘડી છે. ટેક્નોલોજીનું ક્ષેત્ર અત્યંત ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. આજે જે નિયમ યોગ્ય લાગે છે, તે પાંચ વર્ષ પછી અપ્રસંગિક પણ બની શકે છે.
ભારતનું કહેવું છે કે જો હમણાં જ કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો સ્વીકારી લેવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં દેશને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ નવા કાયદા કે નિયમો બનાવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. ખાસ કરીને ડેટા ગવર્નન્સ, ડેટા લોકલાઇઝેશન, ડિજિટલ કરવેરા અને મોટી વૈશ્વિક ટેક કંપનીઓના નિયમન જેવા ક્ષેત્રોમાં સરકાર પાસે પૂરતી પોલિસી સ્પેસ રહેવી જોઈએ. ભારત માને છે કે વિકાસશીલ દેશોને પોતાની આર્થિક અને ટેક્નોલોજીકલ જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવાની છૂટ હોવી જોઈએ, માત્ર વિકસિત દેશોની પ્રાથમિકતાઓને આધારે નહીં.
શું આ વિવાદ માત્ર વેપારનો છે કે તેની પાછળ મોટું રાજકારણ પણ છે?
ભારતના વાંધાને માત્ર કાનૂની પ્રક્રિયાના પ્રશ્ન તરીકે જોવો પૂરતો નથી. તેની પાછળ વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં પ્રભાવ જમાવવાની સ્પર્ધા પણ છુપાયેલી છે. આજે વિશ્વની સૌથી મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ મુખ્યત્વે અમેરિકા અને અન્ય વિકસિત દેશોમાં સ્થિત છે. ક્લાઉડ સેવાઓ, સર્ચ એન્જિન, સોશિયલ મીડિયા, ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી સેવાઓમાં તેમનું પ્રભુત્વ છે. આવા સંજોગોમાં જો ડિજિટલ વેપારના નિયમો પણ મુખ્યત્વે આ જ દેશોની પ્રાથમિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડાશે તો વિકાસશીલ દેશોને ભવિષ્યમાં પોતાની જરૂરિયાત મુજબના નિયમો બનાવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
ભારતનું માનવું છે કે ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા હજુ વિકસતી અવસ્થામાં છે. આવનારા વર્ષોમાં ટેક્નોલોજીનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાશે, નવા વ્યવસાયિક મોડલ આવશે અને સરકારોને પણ નવી પડકારજનક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડશે. તેથી હમણાં જ એવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો સ્વીકારી લેવા, જે પછી બદલવા મુશ્કેલ બની જાય, તે ભારત જેવા દેશો માટે યોગ્ય નથી. ભારત ઇચ્છે છે કે દરેક દેશને પોતાની આર્થિક, સામાજિક અને સુરક્ષા સંબંધિત જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને ડિજિટલ નીતિ ઘડવાની પૂરતી સ્વતંત્રતા મળવી જોઈએ.
WTOમાં સર્વસંમતિનું મહત્વ ભારત માટે એટલું મોટું કેમ છે?
વિશ્વ વેપાર સંગઠનની સૌથી મહત્વની વિશેષતા એ રહી છે કે તેના નિર્ણયો સામાન્ય રીતે સર્વસંમતિના આધારે લેવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ એ છે કે મોટા અને નાના, વિકસિત અને વિકાસશીલ તમામ સભ્ય દેશોને સમાન અવાજ મળે. ભારતનું કહેવું છે કે જો થોડાક દેશો અલગથી કરાર બનાવી તેને WTOના માળખામાં આગળ ધપાવશે તો ભવિષ્યમાં આ પરંપરા નબળી પડી શકે છે. આવું થશે તો વૈશ્વિક વેપારના નિયમો ઘડવામાં મોટા દેશો અને તેમના ગઠબંધનોનું પ્રભુત્વ વધી શકે છે, જ્યારે નાના અને વિકાસશીલ દેશોની ચિંતાઓ પાછળ ધકેલાઈ જાય.
આ કારણસર ભારતનો વિરોધ માત્ર આ એક ડીલ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ભારત લાંબા સમયથી એવો અભિગમ અપનાવતું આવ્યું છે કે WTOમાં કોઈ પણ નવો નિયમ ત્યારે જ આગળ વધવો જોઈએ જ્યારે તમામ સભ્ય દેશો વચ્ચે વ્યાપક સહમતી બને. આ જ પદ્ધતિ સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખે છે અને તમામ દેશોના હિતોનું સંતુલન જાળવે છે.
આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી મોટી ગેરસમજ એ થઈ શકે કે ભારત ડિજિટલ વેપાર અથવા ઇ-કોમર્સ સામે છે. હકીકતમાં એવું નથી. ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા ડિજિટલ બજારોમાંનું એક છે. દેશમાં કરોડો લોકો ઑનલાઇન ખરીદી કરે છે, ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ કરે છે અને ભારતીય કંપનીઓ પણ વિશ્વભરમાં ડિજિટલ સેવાઓ પૂરી પાડી રહી છે. ભારતે પોતે ડિજિટલ જાહેર માળખાના ક્ષેત્રમાં અનેક એવા મોડલ વિકસાવ્યા છે, જેની વિશ્વભરમાં પ્રશંસા થઈ રહી છે.
ભારતનો વાંધો માત્ર એટલો છે કે વૈશ્વિક નિયમો એવી પ્રક્રિયા દ્વારા ન બનવા જોઈએ જેમાં તમામ સભ્ય દેશોની સમાન ભાગીદારી ન હોય. સાથે જ ભારત ઇચ્છે છે કે ભવિષ્યમાં ડેટા સુરક્ષા, ડિજિટલ કરવેરા, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને અન્ય ઉભરતી ટેક્નોલોજી અંગે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને અનુરૂપ નિર્ણય લેવાની તેની ક્ષમતા પર કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય મર્યાદા ન આવે.
આગળ શું થઈ શકે?
આ મુદ્દે ચર્ચા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. ઇન્ટરિમ ઈ-કોમર્સ ડીલને સમર્થન આપનારા દેશો તેને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ ચાલુ રાખશે, જ્યારે ભારત સહિત કેટલાક દેશો WTOની સ્થાપિત પ્રક્રિયા અને સર્વસંમતિના સિદ્ધાંત પર ભાર મૂકતા રહેશે. એટલે આગામી મહિનાઓમાં આ મુદ્દે વધુ ચર્ચા અને વાટાઘાટો થવાની શક્યતા છે.
આખરે આ વિવાદ માત્ર ઇ-કોમર્સ સુધી મર્યાદિત નથી. તે એ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે ભવિષ્યની ડિજિટલ દુનિયાના નિયમો કોણ ઘડશે, કેવી રીતે ઘડશે અને તેમાં વિકાસશીલ દેશોની ભૂમિકા કેટલી રહેશે. ભારત માટે આ માત્ર એક વેપારી કરારનો મુદ્દો નથી, પરંતુ પોતાની ડિજિટલ નીતિ, આર્થિક હિતો અને વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થામાં સમાન સ્થાન જાળવી રાખવાનો પ્રશ્ન છે. તેથી જ ભારતે WTOમાં ઇન્ટરિમ ઈ-કોમર્સ ડીલને લઈને સવાલો ઉઠાવ્યા છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાના નિયમો વૈશ્વિક સહમતીથી જ ઘડાવા જોઈએ, થોડાક દેશોની પહેલના આધારે નહીં.
