શ્રાવણની પૂનમ. કાંઠે દરિયો ઘૂઘવતો હોય. હોડીના મોઢે કંકુનો ચાંદલો હોય, ઉપર નાળિયેરનું તોરણ હોય અને કાંઠે ઊભેલો માણસ હાથમાં શ્રીફળ લઈને સામે જોઈ રહ્યો હોય. થોડી વારમાં એ નારિયેળ દરિયાના પાણીમાં પધરાવાશે. હોડી વધાવાશે. દરિયાદેવને પ્રાર્થના થશે અને પછી દરિયો ખેડવાની શરૂઆત થશે.
બહારથી જોનારને આ એક તહેવારની વિધિ લાગે. પણ દરિયાકાંઠે પેઢીઓથી જીવતા માણસ માટે આટલું જ નથી. રક્ષાબંધનના દિવસે ઘરમાં બહેન ભાઈના કાંડે રાખડી બાંધે છે અને એ જ શ્રાવણ સુદ પૂર્ણિમાએ દરિયાકાંઠે દરિયાને નારિયેળ પધરાવાય છે. એક જગ્યાએ રક્ષણનો દોરો માણસના હાથ પર બંધાય છે અને બીજી જગ્યાએ રક્ષણની આશા અનંત પાણીમાં સોંપી દેવામાં આવે છે.
એટલે જ શ્રાવણની આ પૂનમને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠે નાળિયેરી પૂનમ કહેવામાં આવે છે.
વલસાડથી લઈને સૌરાષ્ટ્રના કાંઠા સુધી સાગરખેડુઓ માટે આ દિવસનું આગવું સ્થાન છે. ચોમાસાના ઉગ્ર દિવસોમાં હોડીઓ કાંઠે લાંગરી રહે છે. પછી શ્રાવણની પૂનમ આવે ત્યારે દરિયાની પૂજા, હોડીની પૂજા અને નાળિયેર અર્પણ કરીને ફરી દરિયો ખેડવાની શરૂઆત થાય છે. ગીર સોમનાથના ધામળેજમાં માછીમારો દરિયાદેવની પૂજા કર્યા પછી હોડીઓને હાર-તોરણથી શણગારે છે અને ખીરનો પ્રસાદ, શ્રીફળ તથા ચૂંદડી સમુદ્રમાં પધરાવી રક્ષાની કામના કરે છે.
પણ સવાલ તો હજુ એ જ છે. દરિયાને નારિયેળ કેમ?
જે દરિયો આપે છે, એ જ દરિયો લઈ પણ શકે
દરિયાકાંઠાના માણસ માટે દરિયો કોઈ દૂરનું દૃશ્ય નથી. એના ઘરનો ભાગ છે. એના ચૂલાનો ધુમાડો દરિયાની ખેપ સાથે જોડાયેલો છે. એનાં બાળકના હાથમાં આવતી પહેલી કમાણી પાછળ દરિયાનો હિસ્સો છે. હોડીના લાકડામાં, જાળની ગાંઠમાં, મીઠી હવામાં અને ઘરના ઓટલે બેઠેલી રાહ જોતી આંખોમાં દરિયો વસેલો છે.
પણ દરિયો એવું ખેતર નથી જેને ખેડીને એની સીમા જાણી શકાય. એ રોજ બદલાય છે. આજે જ્યાં મોજું માથું ફેરવીને કાંઠે આવે છે ત્યાં કાલે એ જ પાણી હોડીની છાતી ચીરી નાખે. પવનની દિશા બદલાય, આકાશનો રંગ બદલાય, મોજાંની ચાલ બદલાય અને માણસે આખી ગણતરી ફરીથી કરવી પડે.
એટલે દરિયાકાંઠાના માણસે દરિયાને માત્ર રોજીરોટી આપનાર તરીકે જોયો નથી. એમાં દેવત્વ પણ જોયું છે. શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ વરુણ અને સમુદ્રપૂજનની પરંપરા સાથે નાળિયેર અર્પણ કરવાની વાત જૂની ધાર્મિક પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે. ભારતીય કલા અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાના દસ્તાવેજીકરણમાં પણ દરિયાઈ જીવન સાથે જોડાયેલા લોકો દ્વારા શ્રાવણની પૂર્ણિમાએ સમુદ્ર અને વરુણને વાર્ષિક અર્પણ કરવાની પરંપરાનો ઉલ્લેખ મળે છે.
ગુજરાતી લોકપરંપરામાં પણ આ દિવસ દરિયાદેવને વધાવવાની પૂનમ છે. સાગર ખેડતા ખારવા, ખલાસી અને વહાણિયા માટે દરિયો માત્ર રસ્તો નથી, એ માર્ગનો માલિક છે. એટલે નાળિયેર, ફૂલ, ચૂંદડી જેવી વસ્તુઓ અર્પણ કરીને દરિયાદેવની કૃપા માગવામાં આવે છે.
અને અહીંથી નાળિયેરની વાત દરિયા જેટલી જ રસપ્રદ બની જાય છે. નાળિયેર પોતે જ ભારતીય લોકજીવનમાં શુભ અર્પણનું પ્રતીક છે. પણ દરિયામાં પધરાવેલું નાળિયેર જાણે ઘરની ચાર દીવાલો છોડીને એવી સત્તા સામે મૂકાય છે જેના પર માણસનો કોઈ કાબૂ નથી.
કાંઠા પર ઊભેલો માણસ નારિયેળ હાથમાંથી છોડે છે અને દરિયો એને પોતાના મોજાંમાં લઈ લે છે. પછી હોડી દરિયામાં જાય છે.
દરિયાને વાંચનારા લોકો
આજના સમયમાં નકશા છે, દિશાસૂચક છે, રડાર છે, હવામાનની આગાહી છે. છતાં જૂના સાગરખેડુ માટે દરિયો વાંચવાનો અર્થ જ અલગ હતો. પવન કઈ બાજુથી ફૂંકાય છે, પાણીનો રંગ ક્યારે બદલાય છે, આકાશમાં કયા તારાની સ્થિતિ શું કહે છે, મોજું કઈ રીતે ઊઠે છે, આ બધું જ અનુભવની ભાષા હતી. ખારવા દરિયાખેડુઓ વિશેના વર્ણનોમાં પણ જૂના માલમો પાણીના રંગ, આકાશના તારાઓ, પવનની દિશા અને હોકાયંત્રથી પોતાની સ્થિતિ ઓળખતા હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે.
એ જ દરિયામાં માણસે પોતાની ભાષા પણ બનાવી. ખલાસીઓ અને ખારવાઓના શ્રમગીતો માટે ‘અબાવાણી’, ‘હોબલા’ કે ‘હોબલી’ જેવા નામો મળે છે. દરિયાની છાતી પર કામ કરતા માણસોનું ગીત પણ કામનો જ એક ભાગ બની જાય, હલેસાં સાથે તાલ મળે, દોરડું ખેંચાય, હોડી આગળ વધે અને ગીત દરિયાના અવાજ સાથે ભળી જાય.
આ લોકબોલી અને આ લોકગીતો માત્ર મનોરંજન નથી. એ દરિયા સાથે જીવવાની રીત છે. જ્યાં જમીન પર ખેતરમાં ઢોરને હાંકવા હાકલ પડે છે ત્યાં પાણી પર હલેસાંને તાલ આપતું ગીત પડે છે. જ્યાં ખેડૂત આકાશ જોઈ વરસાદનો અંદાજ કરે છે ત્યાં દરિયાખેડુ આકાશ જોઈ દરિયાનો મિજાજ વાંચે છે. દરિયો બંનેને કંઈક શીખવે છે- કુદરતને હુકમ કરી શકાતો નથી.
જ્યાં નાળિયેરની સાથે કથા પણ દરિયામાં જાય છે
ગુજરાતના દરિયાકાંઠે દરિયા સાથે જોડાયેલી કથાઓની કમી નથી. પોરબંદર પાસે મિયાણીનું કોયલા ડુંગર અને હરસિદ્ધિ માતાનું સ્થાનક આવે છે. આ સ્થળનું ઐતિહાસિક અસ્તિત્વ એક તરફ છે, પરંતુ એની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકા બીજી જ દરિયાઈ દુનિયા ખોલે છે.
કહેવાય છે કે એક સમયે કોયલા ડુંગર પરથી માતાની નજર સમુદ્ર સુધી પહોંચતી હતી અને ત્યાંથી પસાર થતાં વહાણો માટે ભયની વાત હતી. લોકવાયકા મુજબ કચ્છના વેપારી જગડુશાનાં સાત વહાણો દરિયો ખેડવા નીકળ્યાં. માતાની સન્મુખ નાળિયેર પધરાવવાની પરંપરા હતી, પરંતુ એ રહી ગઈ. છ વહાણો ડૂબ્યાં અને સાતમું પણ સંકટમાં આવ્યું. જગડુશાએ માતાને પ્રાર્થના કરી. આગળની કથામાં માતાની પ્રસન્નતા, જગડુશાની કસોટી અને અંતે માતાનું સ્થાનક ડુંગરની તળેટીમાં આવવાની વાત આવે છે.
આ કથા વાંચતાં એક વાત તરત સમજાય છે. જૂના સમયના માણસ માટે દરિયો નકશા પર દોરેલી વાદળી પટ્ટી નહોતો. દરિયો જીવતો હતો. એમાં દેવીઓ હતી, દરિયાદેવ હતો, સંકેતો હતાં, ભય હતો અને કૃપા પણ હતી. એટલે જ કદાચ કોઈ વહાણ દરિયે નીકળે ત્યારે કાંઠો છોડતાં પહેલાં કશુંક અર્પણ કરવાની જરૂર લાગતી.
દરિયો પાર કરવાનો રસ્તો માણસે શોધી લીધો હતો. પણ દરિયો પોતે શું છે એનો જવાબ હજુ એની પાસે નહોતો.
અનંત પાણી સામે માણસ કેટલો નાનો!
દરિયાની સૌથી મોટી વાત એની ઊંડાઈ નથી. એની અનંતતા છે. કાંઠે ઊભા રહો. સામે પાણી છે. થોડે દૂર પાણી અને આકાશ ભેગાં થતાં દેખાય છે. પણ ત્યાં પહોંચો તો ફરી આગળ પાણી જ હશે. ક્ષિતિજ કોઈ કિનારો નથી. એ માત્ર આંખની મર્યાદા છે.
કદાચ એટલે જ દરિયાએ માણસની કલ્પનાને પણ એટલી જ ઊંડાઈ આપી છે. દરિયાને લગતી કેટલીય લોકકથાઓમાં હોડી છે, તોફાન છે, ખોવાઈ ગયેલો માણસ છે, બચાવનાર દેવ છે, કાંઠે રાહ જોતી સ્ત્રી છે અને પાછું ફરવાનું વચન આપીને ગયેલો કોઈ માણસ છે.
કેટલાક પાછા ફરે છે. કેટલાકની હોડી પાછી આવે છે, માણસ નહીં અને ક્યારેક તો હોડી પણ પાછી આવતી નથી. લોકસાહિત્યમાં દરિયાઈ જીવનનું આ કડવું સત્ય અનેક વાર આવ્યું છે. દરિયો રોજીરોટીનું લીલું ખેતર છે, પણ એ જ દરિયો કોઈ ખેપમાં ગયેલા માણસને ક્યારેય પાછો ન મોકલે. આ દ્વંદ્વ દરિયાઈ લોકજીવનના મૂળમાં રહેલો છે.
આથી દરિયાદેવને કરેલી પ્રાર્થના માત્ર સુખ-સમૃદ્ધિ માટે નથી. ઘણા ઘરોમાં એ પ્રાર્થનાનો અર્થ બહુ સીધો હોય છે કે હોડી પાછી આવે.
દરિયો દેવ પણ, દાદો પણ
પોરબંદરની એક બીજી પરંપરા આ સંબંધને વધુ નજીકથી સમજાવે છે. ‘નવા નારોજ’ના પ્રસંગે દરિયાદેવને સાકર અને પુષ્પ અર્પણ કરીને વહાણવટાના નવા વર્ષની શરૂઆત કરવાની પરંપરાનો ઉલ્લેખ મળે છે. ત્યાં પ્રાર્થનામાં ધંધાની બરકત સાથે એવી પણ કામના હોય છે કે દરિયામાં કોઈ વહાણ ન ડૂબે, કોઈ હોડી નુકસાન ન પામે અને તેમાં રહેલા ખલાસીઓ સલામત પાછા ફરે.
આ ભાષા બહુ કંઈ કહી જાય છે. દરિયાને માત્ર દેવ કહીએ તો એની અંદરનો ડર દેખાતો નથી. માત્ર ‘દાદો’ કહીએ તો એની સામેની ભક્તિ દેખાતી નથી. કાંઠાના માણસ માટે એ બંને છે. એને દરિયો ખવડાવે છે એટલે એ દરિયાને નમન કરે છે. એ જ દરિયો ક્યારેક બધું છીનવી શકે છે એટલે એ દરિયાને નમન કરે છે. આ નમનના કેન્દ્રમાં એક નાનકડું નાળિયેર છે.
શ્રાવણની પૂનમનું એક નારિયેળ
જ્યારે રક્ષાબંધન આવે છે ત્યારે શહેરોમાં રાખડીઓની દુકાનો ભરાય છે, ભાઈ-બહેન મળવા નીકળે છે અને ઘરોમાં મીઠાઈની સુગંધ ફેલાય છે. પણ એ જ દિવસે કાંઠે દરિયાની સામે બીજું દૃશ્ય ઊભું થાય છે. હોડી શણગારાય છે. કંકુ થાય છે. નારિયેળ હાથમાં લેવાય છે. દરિયાદેવને વધાવવામાં આવે છે અને પછી એ શ્રીફળ પાણીમાં જાય છે.
ચોમાસાના દિવસો પછી ફરી એક વાર હોડી અનંત પાણી તરફ વળે છે. ધામળેજથી લઈને વલસાડ સુધીની પરંપરાઓ બતાવે છે કે નાળિયેરી પૂનમ આજે પણ દરિયો ખેડવાની શરૂઆત સાથે જીવંત રીતે જોડાયેલી છે. આ દૃશ્યને દૂરથી જોનારને કદાચ માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ દેખાય.
પણ નજીક જઈને જુઓ તો એ નારિયેળની અંદર આખું ઘર દેખાય છે. એમાં દરિયામાં જતો માણસ છે. કાંઠે રહીને એની રાહ જોતી આંખો છે. હોડી છે. જાળ છે. રોજીરોટી છે. જૂની કથાઓ છે. માલમની આંખે વંચાતો પવન છે. ખલાસીના હોઠે ઊઠતું ગીત છે. અને સામે એવો દરિયો છે જેનો આરંભ કાંઠે દેખાય છે, પણ અંત ક્યાં છે એ કોઈ કાંઠે ઊભા રહીને જોઈ શકતું નથી.
એટલે શ્રાવણની પૂનમે દરિયામાં પધરાતું એ એક નાનકડું નાળિયેર કદાચ દરિયાને કંઈ શીખવવા જતું નથી. એ માણસ પોતાની મર્યાદા યાદ કરીને દરિયાને સોંપે છે અને હોડી ફરી મોજાં પર ઊતરે છે. કાંઠા પર કોઈ ધીમેથી બોલે છે- જય દરિયાદેવ. સામે દરિયો ઘૂઘવે છે અને અનંત પાણી વચ્ચે એ એક નાનકડું શ્રીફળ ક્યાંક અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
