ભારતીય રેલવેમાં ઇંધણ બચત અને પ્રદૂષણ ઘટાડવાની દિશામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ ગુજરાતથી થઈ રહી છે. અમદાવાદના સાબરમતી રેલવે સ્ટેશનથી LNG-ડીઝલ ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ DEMU ટ્રેન ચલાવવાની તૈયારી છે. અહેવાલ મુજબ આ ટ્રેનને 4 સપ્ટેમ્બરે કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ ફ્લેગ ઑફ કરે તેવી શક્યતા છે. જોકે સેવાનો સત્તાવાર રૂટ હજુ જાહેર થવાનો બાકી છે.
આ ટ્રેનની ખાસિયત એ છે કે તે માત્ર ડીઝલ પર આધારિત નહીં હોય. તેમાં LNG એટલે કે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ અને ડીઝલ બંનેનો ઉપયોગ થઈ શકશે. સાબરમતીના ઇન્ટિગ્રેટેડ કોચિંગ ડિપોમાં બે 1,400 હોર્સપાવરની ડ્રાઇવિંગ પાવર કારને ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ સિસ્ટમ માટે બદલવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમમાં LNG ડીઝલના વપરાશના લગભગ 40 ટકા સુધીનું સ્થાન લઈ શકે છે, જ્યારે એન્જિનની કામગીરીમાં ઘટાડો ન થાય તે રીતે બંને ઇંધણ વચ્ચે વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
DEMUમાં LNGનો ઉપયોગ કેવી રીતે થશે?
સામાન્ય ડીઝલ DEMUમાં એન્જિન માટે ડીઝલ મુખ્ય ઇંધણ હોય છે. નવી વ્યવસ્થામાં ડીઝલ એન્જિનને એવી રીતે સુધારવામાં આવ્યું છે કે LNGનો પણ ઉપયોગ થઈ શકે. દરેક પાવર કારમાં આશરે 2,200 લિટરની LNG સંગ્રહ ક્ષમતા ધરાવતી વ્યવસ્થા લગાવવામાં આવી છે. જરૂરિયાત અને ઇંધણની ઉપલબ્ધતા પ્રમાણે સિસ્ટમ LNG અને ડીઝલ વચ્ચે કામ કરી શકે છે. આ ફેરફાર માટે તૈયાર કરાયેલા બંને પાવર કારોએ 2,000 કિલોમીટરથી વધુની ફિલ્ડ ટ્રાયલ પણ પૂર્ણ કરી છે.
આ પહેલનો સૌથી મોટો ફાયદો ઇંધણની બચત છે. આઠ કોચની DEMU રેક માટે અંદાજે વાર્ષિક 23.9થી 24 લાખ રૂપિયાના ઇંધણની બચત થઈ શકે છે. એક પાવર કાર દીઠ આ બચત આશરે 11.9 લાખ રૂપિયા જેટલી ગણવામાં આવી છે. સાથે LNGના ઉપયોગથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ સહિતના કેટલાક ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે.
આ પહેલ માટે ગુજરાતને પસંદ કરવામાં આવ્યું છે તેનું એક કારણ LNGની ઉપલબ્ધતા પણ છે. મુન્દ્રા પોર્ટ મારફતે ગુજરાતમાં LNGનો પૂરતો પુરવઠો ઉપલબ્ધ છે, જેના કારણે સાબરમતી ખાતે આ ટેક્નોલોજીનું સંચાલન અને ઇંધણ વ્યવસ્થા સરળ બની શકે છે.
ભારતીય રેલવેની યોજના માત્ર બે પાવર કાર પૂરતી મર્યાદિત રાખવાની નથી. ટ્રાયલ અને જરૂરી મંજૂરીઓ સફળ રહે તો પશ્ચિમ રેલવે વધુ આઠ DEMU પાવર કારને ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ LNG-ડીઝલ સિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરવાની યોજના ધરાવે છે. એટલે સાબરમતીની આ પહેલ ભવિષ્યમાં ડીઝલ આધારિત સ્થાનિક અને ટૂંકા અંતરની ટ્રેનોમાં વૈકલ્પિક ઇંધણના મોટા પ્રયોગનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
આ રીતે સાબરમતી માત્ર નવી ટ્રેનના સંચાલનનું કેન્દ્ર નહીં, પરંતુ ભારતીય રેલવેમાં LNG આધારિત ડ્યુઅલ-ફ્યુઅલ ટેક્નોલોજીના વિસ્તરણ માટેનું પ્રારંભિક કેન્દ્ર બની રહ્યું છે.
