LPG, LNG અને દુનિયાને ચલાવતી અન્ય તેલ પેદાશો: શું છે તેમના વચ્ચેનો તફાવત અને ભારત કેવી રીતે મેળવે છે આ ઉર્જા પુરવઠો

મધ્ય-પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધે અશ્મિભૂત બળતણની (fossil fuel) ઉપલબ્ધતા અંગે ચિંતા વધારી દીધી છે અને કેટલાય દેશો અત્યારથી જ પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPG જેવા બળતણની અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે. ભારતમાં મોટાભાગની પેટ્રોકેમિકલ વસ્તુઓની કોઈ અછત નથી, પરંતુ LPGમાં (રસોઈ ગેસ) થોડી અછત જોવા મળી છે. ઘરેલું ગ્રાહકોને કોઈ મુશ્કેલી ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકારે વ્યાપારી સંસ્થાઓને LPGના વેચાણ પર મર્યાદા મૂકવાનો નિર્ણય લીધો છે.

આ અછતનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારત LPG સહિત તમામ પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો માટે આયાત પર નિર્ભર છે. અશ્મિભૂત બળતણના બે મુખ્ય સ્ત્રોત છે: કાચું તેલ (crude oil) અને કુદરતી ગેસ (Natural Gas). મોટાભાગના તેલના કૂવાઓ તેલ અને ગેસ બંને ઉત્પન્ન કરે છે, જ્યારે કેટલાક કૂવાઓ માત્ર ગેસ જ ઉત્પન્ન કરે છે. આ બંને ઉર્જા સ્ત્રોતોને ઓઈલ રિફાઇનરીઓ દ્વારા વિવિધ પેટ્રોલિયમ પેદાશોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.

LNG અને LPGનો તફાવત

વર્તમાન સમયમાં LNG અને LPGના પુરવઠા વિશે ઘણી ચર્ચાઓ થઈ રહી છે. આ બંને વાયુમય બળતણ (gaseous fuels) છે જેનું પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પરિવહન અને સંગ્રહ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની બનાવટ અને ઉદ્ભવના આધારે તેઓ એકબીજાથી મૂળભૂત રીતે અલગ પડે છે. કુદરતી ગેસ (Natural Gas) એ બે મુખ્ય અશ્મિભૂત બળતણોમાંનું એક છે, જ્યારે બીજું કાચું તેલ (crude oil) છે. ગેસ અને તેલ બંનેમાંથી વિવિધ પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે.

LPG અને LNG વચ્ચેનો તફાવત માત્ર તેમના નામ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમની રાસાયણિક સંરચના, સંગ્રહ કરવાની રીત અને ભારતના અર્થતંત્રમાં તેમની ભૂમિકા પણ સાવ અલગ છે.

કુદરતી ગેસને (Natural Gas) તેના સામાન્ય સ્વરૂપમાં મોટા જહાજો (ટેન્કરો) દ્વારા સંગ્રહિત કે પરિવહન કરી શકાતો નથી, કારણ કે એક વિશાળ ટેન્કરમાં પણ ગેસનો ખૂબ જ ઓછો જથ્થો સમાઈ શકે છે. આથી કુદરતી ગેસને -161°C સુધી ઠંડો પાડીને સંકુચિત કરવામાં આવે છે, જેથી તે પ્રવાહી બની જાય. આને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ અથવા LNG કહેવામાં આવે છે, જેનો ટાંકીઓમાં સંગ્રહ કરી શકાય છે અને ટેન્કરો દ્વારા મોટા જથ્થામાં પરિવહન કરી શકાય છે.

LNGમાં 90%થી વધુ મિથેન હોય છે. LNG એ કોઈ વિશિષ્ટ પેટ્રોલિયમ પેદાશ નથી, તે માત્ર ઠંડો પાડીને પ્રવાહી બનાવેલો કુદરતી ગેસ છે. કાચા તેલની (Crude Oil) જેમ કુદરતી ગેસને પણ શુદ્ધ કરીને (Refine) વિવિધ હાઇડ્રોકાર્બન ઉત્પાદનો મેળવવામાં આવે છે.

LPG અથવા લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ એ કાચા તેલ (crude oil) અને કુદરતી ગેસ (natural gas) બંનેમાંથી મેળવવામાં આવતી એક પેદાશ છે. LPG એ પ્રોપેન અને બ્યુટેન વાયુઓનું મિશ્રણ છે અને આ બંને કુદરતી ગેસના પ્રોસેસિંગ અને પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગની આડપેદાશો (byproducts) છે. LNGની જેમ જ આ પેટ્રોલિયમ ગેસને પણ સંગ્રહ કરવા માટે દબાણ (compress) આપીને પ્રવાહી બનાવવામાં આવે છે, તેથી તેને ‘લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ’ કહેવામાં આવે છે. જોકે LPGને પ્રવાહી બનાવવા માટે LNGની સરખામણીએ ઘણી ઓછી સંકોચન ક્ષમતા કે દબાણની જરૂર પડે છે.

મોટાભાગના LNGમાં મિથેન હોય છે, તેમાં પ્રોપેન અને બ્યુટેનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે અને તેથી LNGમાંથી LPGનું ઉત્પાદન ઓછું થાય છે. LPGનો મોટો હિસ્સો કાચા તેલમાંથી (crude oil) આવે છે, જેમાં હાઇડ્રોકાર્બન્સની આખી શ્રેણી (spectrum) સમાયેલી હોય છે.

ભારતમાં LPGનો મુખ્ય ઉપયોગ રસોઈ ગેસ તરીકે થાય છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ નાની ઔદ્યોગિક ભઠ્ઠીઓ, હીટિંગ સિસ્ટમ્સ, કૃષિ ઉત્પાદનોને સૂકવવા માટે અને ચોક્કસ ઉદ્યોગોમાં પેટ્રોકેમિકલ ફીડસ્ટોક તરીકે પણ થાય છે. બીજી તરફ, LNGના વિવિધ ઉપયોગો છે. સ્પેશિયલાઇઝ્ડ ટર્મિનલ્સ પર તેને ફરીથી વાયુ સ્વરૂપમાં (regasified) ફેરવ્યા પછી તે કુદરતી ગેસ બને છે જેને પાઇપલાઇન દ્વારા વહન કરી શકાય છે. ભારતમાં LNGમાંથી મેળવેલા કુદરતી ગેસનો વ્યાપક ઉપયોગ વીજળી ઉત્પાદન, ખાતરનું ઉત્પાદન, સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્ક અને વાહનો માટેના કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસમાં (CNG) થાય છે.

નોંધનીય છે કે LNG જ્યારે ભારતના બંદરો પર આવે છે ત્યારે તે પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે. તેને ખાસ ટર્મિનલ્સ પર ગરમ કરીને ફરીથી વાયુ (ગેસ) સ્વરૂપમાં ફેરવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ જ તેનો ઉપયોગ પાઇપલાઇનથી થઈ શકે છે. રિફાઇનિંગ પ્રક્રિયામાં LPG એ પ્લાસ્ટિકના ઉત્પાદન માટે પાયાનું ઘટક છે. જ્યારે LNG (નેચરલ ગેસ) એ ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા માટે મહત્વનું છે કારણ કે તે યૂરિયા ખાતર બનાવવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. LNG (નેચરલ ગેસ) એ કોલસા કે તેલ કરતાં ઘણું સ્વચ્છ બળતણ છે. તે હવામાં સલ્ફર કે પદાર્થોનું પ્રદૂષણ (Particulate matter) ફેલાવતો નથી, જે તેને ભારતના વધતા પ્રદૂષણ સામે લડવામાં મદદરૂપ બનાવે છે.

ભારત માટે તેલ અને ગેસના સ્ત્રોતો

ભારત આ બળતણો સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આયાતના મિશ્રણ દ્વારા મેળવે છે. સ્થાનિક કાચું તેલ (crude oil) મુખ્યત્વે ‘મુંબઈ હાઈ’ જેવા ઓફશોર (સમુદ્ર કિનારાથી દૂર) ક્ષેત્રો અને આસામ તથા ગુજરાતના ઓનશોર (જમીન પરના) બેસિનમાંથી મેળવવામાં આવે છે, પરંતુ સ્થાનિક ઉત્પાદન દેશની કુલ માંગનો માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ પૂરો કરે છે. કાચા તેલનો મોટો હિસ્સો ઈરાક, સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને રશિયા જેવા દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે.

ભારતની LNG આયાત પણ નોંધપાત્ર છે કારણ કે કુદરતી ગેસનું સ્થાનિક ઉત્પાદન માંગને પહોંચી વળવા સક્ષમ નથી. કતર એ ભારતનો સૌથી મોટો LNG સપ્લાયર છે, જે આયાતમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે બાકીનો પુરવઠો UAE અને અન્ય નિકાસકારો પાસેથી આવે છે. ભારતની LNG આયાતનો મોટોભાગ ‘સ્ટ્રેટ ઑફ હોર્મુઝ’માંથી (Strait of Hormuz) પસાર થાય છે, જે વિશ્વના સૌથી જટિલ દરિયાઈ ઉર્જા માર્ગોમાંથી એક છે અને હાલના યુદ્ધને કારણે અત્યારે બ્લોક (બંધ) થયેલ છે.

તેવી જ રીતે ભારત તેની રિફાઇનરીઓ અને ગેસ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ દ્વારા સ્થાનિક સ્તરે થોડું LPG ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ તે માંગને પહોંચી વળવા માટે અપૂરતું છે. ભારત વાર્ષિક અંદાજે 31 મિલિયન ટન LPGનો વપરાશ કરે છે, જ્યારે સ્થાનિક ઉત્પાદન માત્ર 13 મિલિયન ટન જેટલું જ છે, જે ભારતને આયાત પર ખૂબ જ નિર્ભર બનાવે છે. મુખ્ય સપ્લાયર્સમાં સાઉદી અરેબિયા, કતર, UAE અને કુવૈતનો સમાવેશ થાય છે, જોકે ભારતે તાજેતરમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) અને અન્ય સપ્લાયર્સ પાસેથી આયાત કરવાનું શરૂ કરીને તેમાં વિવિધતા લાવવાનું શરૂ કર્યું છે. ભારતમાં LPGનું ઉત્પાદન કુલ વપરાશના લગભગ 40 ટકા જેટલું છે, જ્યારે બાકીના 60 ટકા આયાત કરવામાં આવે છે.

શા માટે માત્ર LPGની જ અછત?

હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે જો LPGનું ઉત્પાદન કાચા તેલ (crude oil) અને LNGમાંથી જ થતું હોય તો દેશમાં માત્ર LPGની જ અછત કેમ છે? જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા અન્ય ઇંધણોની ઉપલબ્ધતામાં કોઈ સમસ્યા જણાતી નથી.

આનું કારણ રિફાઇનરીઓના માળખાકીય સ્વરૂપ (configuration) અને LPG હેન્ડલિંગ માટેના મર્યાદિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રહેલું છે. રિફાઇનરીઓ ચોક્કસ પ્રકારના કાચા તેલ માટે તૈયાર કરવામાં આવી હોય છે અને તે દરેક બેરલમાંથી નીકળતી પેદાશોના નિશ્ચિત ટકાવારીના પ્રમાણને (yield percentages) સરળતાથી બદલી શકતી નથી. કાચા તેલમાંથી કાઢવામાં આવતી વિવિધ પેદાશોનું પ્રમાણ મુખ્યત્વે રિફાઇનરીના સેટઅપ અને કાચા તેલના રાસાયણિક બંધારણ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. તેથી રિફાઇનરી યુનિટ્સમાં ફેરફાર કર્યા વગર LPG ઉત્પાદનમાં ઝડપથી વધારો કરવો મુશ્કેલ છે અને આ પ્રક્રિયા માટે મોટા રોકાણ અને લાંબા સમયગાળાની જરૂર પડે છે.

આ સિવાય પ્રોપેન અને બ્યુટેનનો પ્રવાહ મર્યાદિત જથ્થામાં જ બહાર આવે છે અને તેમાં મોટો વધારો કરવા માટે અન્ય પેટ્રોકેમિકલ્સ માટે નિર્ધારિત મધ્યવર્તી ઘટકોને ડાયવર્ટ કરવા પડે અથવા મોંઘા હાર્ડવેર ફેરફારો કરવા પડે જેમાં વર્ષોનો સમય લાગે છે. તેમ છતાં કાચા તેલના એક બેરલમાંથી કેટલો ગેસ કાઢી શકાય તેની એક મહત્તમ મર્યાદા હોય છે.

પરિણામે જ્યારે પુષ્કળ કાચું તેલ ઉપલબ્ધ હોવાથી રિફાઇનરીઓ 100 ટકા કે તેથી વધુ ક્ષમતા પર ચાલતી હોય અને પરિવહન તથા ખેતી માટે પૂરતું પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઉત્પન્ન કરતી હોય ત્યારે પણ LPGનું ઉત્પાદન મર્યાદિત જ રહે છે.

બીજું કારણ સપ્લાય ચેઈન અને સંગ્રહ (storage) સાથે સંબંધિત છે. LPGને દબાણયુક્ત ટાંકીઓમાં (pressurised tanks) સંગ્રહિત કરવો પડે છે અને તેને ખાસ પ્રકારના કેરિયર્સ તથા સિલિન્ડરોમાં પરિવહન કરવું પડે છે, જે તેના સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતાને મર્યાદિત બનાવે છે. તેનાથી વિપરીત, અન્ય કુદરતી રીતે પ્રવાહી એવા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોને સામાન્ય ટાંકીઓમાં સંગ્રહિત કરી શકાય છે. તેમાં કોઈ દબાણ (pressurisation) આપવાની જરૂર ન હોવાથી તેની સંગ્રહ ક્ષમતા સરળતાથી વધારી શકાય છે.

LPGની આખી સિસ્ટમ સતત કાર્યરત પ્રવાહ (continuous operational flow) માટે બનાવવામાં આવી છે, જે કાચા તેલ અને વાહનોના ઇંધણના વ્યૂહાત્મક અનામત (strategic reserves) જેવી નથી હોતી જે બે મહિનાની માંગને પૂરી કરી શકે.

આ આર્ટીકલ મૂળ અંગ્રેજીમાં રાજુ દાસ દ્વારા લખાયેલો છે, મૂળ આર્ટીકલ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.