કોઈ વિસ્તારમાં અચાનક લઠ્ઠાકાંડ થાય, બે-ચાર નહીં પરંતુ અનેક લોકો એકસાથે હોસ્પિટલમાં પહોંચી જાય, કેટલાકનાં મોત થાય અને કેટલાકની આંખોની રોશની જતી રહે. આવા સમાચાર સામે આવે ત્યારે સામાન્ય રીતે પહેલી પ્રતિક્રિયા એક જ હોય છે કે દારૂ વધારે પીવાઈ ગયો હશે. આખરે દારૂ પણ શરીર માટે હાનિકારક જ છે અને વધારે પીવાથી માણસની તબિયત બગડે એ વાત નવી નથી. પરંતુ લઠ્ઠાકાંડની વાત અહીંથી જ જુદી પડે છે.
લઠ્ઠાકાંડ માત્ર વધુ પડતો નશો કરવાથી થતી ઘટના નથી. ઘણી વખત ગ્લાસમાં જે પ્રવાહી દારૂના નામે પીરસવામાં આવે છે, તેમાં નશો કરાવનાર ઇથેનોલની સાથે કે તેના બદલે એવું ઝેરી રસાયણ પહોંચી ગયું હોય છે જે શરીરમાં ગયા પછી પોતે જેટલું નુકસાન કરે છે તેના કરતાં પણ વધુ ખતરનાક પદાર્થોમાં ફેરવાય છે. ભાવનગરમાં તાજેતરમાં સામે આવેલા કાંડમાં નકલી ‘રોયલ સ્ટેગ’ની બોટલમાંથી મળેલા પ્રવાહીમાં 38.59 ટકા મિથેનોલ અને માત્ર 0.94 ટકા ઇથેનોલ મળ્યું હતું. એટલે આ ઘટનાને માત્ર ‘વધારે દારૂ પીવાથી તબિયત ખરાબ’ કહીને સમજવી એ આખી વાતને નાની બનાવી દેવા જેવું છે.
અહીંથી એક મૂળભૂત સવાલ ઊભો થાય છે કે સામાન્ય દારૂ, નકલી દારૂ અને જેને આપણે ‘લઠ્ઠો’ કહીએ છીએ, એ ત્રણેયમાં આખરે ફરક શું છે? અને મિથેનોલ નામનું આ રસાયણ એવું તે શું કરે છે કે કોઈ વ્યક્તિની આંખોની રોશની જતી રહી શકે, મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમને નુકસાન થઈ શકે અને સ્થિતિ જીવલેણ બની શકે?
સામાન્ય દારૂમાં નશો કરાવતું રસાયણ કયું?
વિસ્કી, રમ, વોડકા, બ્રાન્ડી કે અન્ય કાયદેસર રીતે ઉત્પાદિત આલ્કોહોલિક પીણાંમાં નશો કરાવનાર મુખ્ય પદાર્થ ઇથેનોલ છે. અનાજ, ફળો અથવા અન્ય શર્કરાવાળા કાચા માલમાંથી નિયંત્રિત ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા દ્વારા ઇથેનોલ તૈયાર કરવામાં આવે છે અને પછી નિર્ધારિત ધોરણો અનુસાર પીણું બનાવવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે ઇથેનોલ શરીર માટે નિર્દોષ છે. ઇથેનોલ પોતે પણ શરીર પર અસર કરતું અને વધુ પ્રમાણમાં લેવામાં આવે તો ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકતું રસાયણ છે. પરંતુ અહીં એક મોટો તફાવત છે કે પીવાલાયક દારૂમાં કયા પ્રકારનો આલ્કોહોલ છે અને તે કેટલા પ્રમાણમાં છે તેની નિયંત્રિત માહિતી હોય છે.
એટલે કોઈ વ્યક્તિ દારૂ પીને બેભાન થઈ જાય કે તેની તબિયત બગડે તો તેને સીધો ‘લઠ્ઠો’ કહી શકાય નહીં. વધારે ઇથેનોલ પીવાથી થતી આલ્કોહોલ પોઈઝનિંગ અને મિથેનોલ પોઈઝનિંગ બે અલગ તબીબી સ્થિતિઓ છે.
નકલી દારૂ એટલે લઠ્ઠો જ એવું નથી
હવે બીજી સ્થિતિ સમજીએ. કોઈ સસ્તું કે ગેરકાયદે બનાવેલું પીણું જાણીતી બ્રાન્ડની બોટલમાં ભરવામાં આવે, તેના પર નકલી સ્ટીકર લગાવવામાં આવે અને અસલી બ્રાન્ડ તરીકે વેચવામાં આવે તો તેને નકલી અથવા ડુપ્લિકેટ દારૂ કહી શકાય. અહીં છેતરપિંડી મુખ્ય બાબત છે. બોટલ બહારથી અસલી દેખાઈ શકે, પરંતુ અંદર શું છે તેની કોઈ વિશ્વસનીય ખાતરી હોતી નથી.
આવો નકલી દારૂ ઝેરી હોવો જ જોઈએ એવું નથી, પરંતુ જોખમ અહીંથી શરૂ થાય છે. કારણ કે ગેરકાયદે ઉત્પાદનના કિસ્સામાં ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, સ્વચ્છતા, આલ્કોહોલનું પ્રમાણ અને તેમાં રહેલા અન્ય પદાર્થો અંગે વિશ્વસનીય નિયંત્રણ રહેતું નથી. ક્યારેક તેમાં ઇથેનોલ આધારિત સસ્તો દારૂ હોય શકે તો ક્યારેક અન્ય ખતરનાક રસાયણો અથવા દૂષિત પદાર્થો પણ હોય શકે. એટલે ‘નકલી દારૂ’ અને ‘લઠ્ઠો’ને એક જ અર્થમાં વાપરવા કરતાં બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
‘લઠ્ઠો’ શબ્દ સામાન્ય બોલચાલમાં ગેરકાયદે, બિનધોરણ અથવા ઝેરી રીતે તૈયાર કરાયેલા દારૂ માટે વપરાય છે. જ્યારે આવાં પીણાંમાં મિથેનોલ જેવો ઝેરી આલ્કોહોલ ભળી જાય અથવા દૂષિતતા એટલી વધી જાય કે તે પીવા માટે જીવલેણ બની જાય ત્યારે સ્થિતિ ખરેખર લઠ્ઠાકાંડનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
મિથેનોલ આખરે છે શું?
મિથેનોલનું રાસાયણિક સૂત્ર CH₃OH છે. તેને મેથાઇલ આલ્કોહોલ પણ કહેવામાં આવે છે. નામમાં ‘આલ્કોહોલ’ શબ્દ આવતો હોવાથી અહીં જ સૌથી મોટો ગોટાળો થાય છે. કારણ કે ઇથેનોલ અને મિથેનોલ બંને આલ્કોહોલ છે, બંને રંગહીન પ્રવાહી હોય શકે છે, પરંતુ માનવ શરીર માટે બંનેની અસર એકસરખી નથી.
મિથેનોલ ઔદ્યોગિક રસાયણ છે. તેનો ઉપયોગ વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ અને સોલ્વન્ટ સહિતના ઉત્પાદનોમાં થાય છે. પરંતુ તે પીવા માટેનું આલ્કોહોલ નથી. મિથેનોલની સૌથી ખતરનાક બાબત એ છે કે શરૂઆતમાં તેના કારણે થતી અસર સામાન્ય આલ્કોહોલના નશા જેવી લાગી શકે છે. એટલે વ્યક્તિને તરત સમજાય એવું જરૂરી નથી કે તેણે નશો નહીં પરંતુ ઝેર પીધું છે.
આ જ કારણ છે કે ગેરકાયદે દારૂમાં મિથેનોલની ભેળસેળ એટલી ઘાતક બની શકે છે. ભાવનગરના કિસ્સામાં સામે આવેલી 38.59 ટકા મિથેનોલની માત્રા આ જોખમ કેટલું ગંભીર હતું તેનો અંદાજ આપે છે.
મિથેનોલ શરીરમાં ગયા પછી તરત શું થાય છે?
અહીંથી આખી વાત વધુ ગંભીર બને છે. મિથેનોલ પોતે જેટલું ઝેરી છે તેના કરતાં મોટી મુશ્કેલી એ છે કે શરીર તેને તોડવાના પ્રયાસ કરે છે. આપણું લીવર મિથેનોલને એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરે છે જેમાં પહેલા ફોર્માલ્ડિહાઇડ અને પછી ફોર્મિક એસિડ તથા ફોર્મેટ જેવા મેટાબોલાઇટ્સ બને છે. મિથેનોલ પોઈઝનિંગની ગંભીર અસર માટે આ મેટાબોલાઇટ્સ, ખાસ કરીને ફોર્મેટ, મુખ્ય જવાબદાર છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો શરીર મિથેનોલને નિષ્ક્રિય કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે, પરંતુ એ પ્રક્રિયામાં જ એવી વસ્તુઓ બનવા લાગે છે જે શરીરના મહત્વના તંત્રો માટે ઝેર સમાન છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે એક ખતરનાક સ્થિતિ ઊભી થાય છે, જેને મેટાબોલિક એસિડોસિસ કહે છે. એટલે લોહીમાં એસિડનું પ્રમાણ એટલું વધી જાય છે કે શરીરનું સામાન્ય રાસાયણિક સંતુલન ખોરવાઈ જાય. મિથેનોલ પોઈઝનિંગમાં આ એસિડોસિસ ગંભીર બનતી જાય તેમ દર્દીની સ્થિતિ ઝડપથી બગડી શકે છે.
સૌથી મોટો ઘા આંખો પર કેમ પડે છે?
લઠ્ઠાકાંડમાં આંખોની રોશની જતી રહેવાના કિસ્સા સાંભળીને ઘણા લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે કે પેટમાં ગયેલું રસાયણ આંખ સુધી પહોંચીને એવું શું કરે છે? જવાબ મિથેનોલના ઝેરી મેટાબોલાઇટ્સમાં છુપાયેલો છે.
ફોર્મેટ શરીરની કોષીય ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયામાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. ખાસ કરીને ઓપ્ટિક નર્વ એટલે કે આંખમાંથી મગજ સુધી દ્રષ્ટિની માહિતી લઈ જતી નસ મિથેનોલ ઝેર માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. પરિણામે ધૂંધળું દેખાવું, દ્રષ્ટિમાં ખામી, આંખ સામે અંધારું કે દ્રશ્ય ક્ષેત્રમાં ખાલી જગ્યા જેવી તકલીફો થઈ શકે છે. ગંભીર કિસ્સામાં કાયમી અંધાપો પણ આવી શકે છે.
એટલે લઠ્ઠાકાંડમાં ‘આંખો ગઈ’ એવી વાત માત્ર ફાંકા નથી. મિથેનોલ પોઈઝનિંગમાં ઓપ્ટિક નર્વને થયેલું નુકસાન તબીબી રીતે ખરું છે અને બચી ગયેલા દર્દીઓમાં પણ કાયમી દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનો ખતરો રહે છે.
ઝેર પીધું હોય તો પણ શરૂઆતમાં ખબર ન પડે
મિથેનોલને એટલું ભયાનક બનાવતી બીજી બાબત એ છે કે તેની ગંભીર ઝેરી અસર ઘણી વખત તરત દેખાતી નથી. મિથેનોલ પીધા પછી શરૂઆતમાં માથાનો દુખાવો, ચક્કર, ઊબકા, ઉલટી, પેટમાં દુખાવો અથવા નશા જેવી અસર થઈ શકે છે. ત્યારબાદ એક ‘લેટન્ટ પિરિયડ’ આવી શકે છે અને ગંભીર લક્ષણો કલાકો પછી વિકસી શકે છે. લગભગ 6થી 30 કલાક સુધીના વિલંબની વાત પણ આવે છે.
આ વિલંબ અત્યંત જોખમી છે. વ્યક્તિને શરૂઆતમાં એવું લાગી શકે કે ‘દારૂ વધારે થઈ ગયો છે, ઊંઘી જઈશું એટલે ઠીક થઈ જશે.’ પરંતુ અંદરથી મિથેનોલનું મેટાબોલિઝમ ચાલુ હોય છે અને તેના ઝેરી પદાર્થો લોહીમાં વધતા જાય છે. એટલે મિથેનોલના સંભવિત સેવન પછી લક્ષણો મોડાં આવે છે એ વાત સલામતીનો સંકેત નથી, ઊલટું, તે ગંભીર જોખમનો ભાગ હોય શકે છે.
શરીરમાં એક પછી એક કઈ મુશ્કેલી ઊભી થાય છે?
જેમ જેમ ફોર્મેટ અને એસિડોસિસ વધે છે, શરીરની કોષીય ઊર્જા પ્રક્રિયા ખોરવાય છે. પરિણામે ઊબકા-ઉલટી, પેટમાં દુખાવો, માથાનો દુખાવો, ચક્કર અને દ્રષ્ટિની તકલીફોથી સ્થિતિ વધુ ગંભીર થઈ શકે છે. દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી શકે, ચેતનામાં ઘટાડો થઈ શકે, ગંભીર એસિડોસિસના કારણે શ્વાસ લેવાની રીતમાં પણ ફેરફાર થઈ શકે છે અને ગંભીર સ્થિતિમાં ખેંચ, કોમા તથા મૃત્યુ સુધીની સ્થિતિ આવી શકે છે.
મિથેનોલ પોઈઝનિંગમાં માત્ર એક જ અંગને નુકસાન થતું નથી. આંખો અને નર્વસ સિસ્ટમ પર ગંભીર અસર સાથે શરીરની સમગ્ર મેટાબોલિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ જાય છે. સારવારમાં વિલંબ થાય તો જીવ બચી ગયા બાદ પણ કાયમી દ્રષ્ટિ ગુમાવવી અથવા ન્યુરોલોજિકલ નુકસાન જેવી સમસ્યાઓ રહી શકે છે.
અહીં એક વાત ખાસ સમજવાની છે. કિડની ફેલ, ફેફસાંમાં પાણી અને હાર્ટ એટેક જેવી એક જ સીધી ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા દરેક દર્દીમાં થાય એવું નથી. મિથેનોલ ઝેરની ગંભીરતા શરીરમાં એસિડોસિસ, કોષીય ઊર્જા પ્રક્રિયામાં અવરોધ, નર્વસ સિસ્ટમ તથા અન્ય અંગો પર પડતી અસરના સંયોજનથી વધે છે. એટલે આખી સ્થિતિને માત્ર ‘એક કેમિકલથી એક પછી એક અંગ બળી જાય’ એટલી સરળ રીતે સમજવી યોગ્ય નથી.
કેટલી માત્રા જીવલેણ છે?
મિથેનોલ વિશે વાત કરતાં સૌથી વધુ સાંભળવા મળતો આંકડો છે 10 મિલીલીટર અંધાપો અને 30 મિલીલીટર મોત. તબીબી ક્ષેત્રમાં ખરેખર આવા અંદાજો જોવા મળે છે, પરંતુ તેને કોઈ વ્યક્તિ માટે નિશ્ચિત નિયમ માનવો મુશ્કેલ છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં લગભગ 10 મિલીલીટર મિથેનોલથી અંધાપો અને આશરે 30 મિલીલીટર જેટલી માત્રાને સંભવિત જીવલેણ માત્રા તરીકે ટાંકવામાં આવી છે, પરંતુ વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ, મિથેનોલની સાંદ્રતા, સાથે ઇથેનોલ લેવાયું છે કે નહીં, સારવાર કેટલા સમયમાં મળી અને અન્ય પરિબળો પરિણામને મોટા પ્રમાણમાં બદલી શકે છે.
અને અહીં પાછા ભાવનગર તરફ નજર કરીએ તો 38.59 ટકા મિથેનોલ ધરાવતી બોટલમાંથી પીવામાં આવેલું પ્રવાહી સામાન્ય દારૂની શ્રેણીમાં મૂકવું કેટલું ખોટું છે એ સમજાય છે. આવી બોટલમાં માણસે શું પીધું હતું તેની બહારની બોટલ કદાચ ‘રોયલ સ્ટેગ’ કહી રહી હતી, પરંતુ અંદરનું રસાયણ શરીર માટે દારૂ નહોતું, તે ઝેર હતું.
લઠ્ઠાકાંડ પાછળ સસ્તો નશો નહીં, જીવ સાથેનો ખેલ
ગેરકાયદે દારૂના ધંધામાં સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે ગ્રાહકને ખબર જ નથી હોતી કે તેના ગ્લાસમાં આખરે શું છે. અસલી બ્રાન્ડ જેવી બોટલ, સરસ દેખાતું લેબલ અને દારૂ જેવી જ દેખાતી રંગત, આમાંથી કોઈ પણ વસ્તુ અંદર રહેલા પ્રવાહીની સલામતીની ગેરંટી નથી.
ભાવનગરના કિસ્સામાં તપાસમાં જે નેટવર્ક સામે આવ્યું તે પણ આ જ ભયાનક ચિત્ર બતાવે છે. અમદાવાદથી મિથેનોલ, ખાલી બ્રાન્ડેડ બોટલો, ઢાંકણાં અને બનાવટી સ્ટીકરો લાવવામાં આવ્યાં, ભાવનગરમાં તેને ગેરકાયદે રીતે તૈયાર કરીને બજારમાં પહોંચાડવામાં આવ્યું અને અંતે એક બોટલ ખરકડીની પાર્ટી સુધી પહોંચી. ત્યારબાદ એક પછી એક લોકો બીમાર પડ્યા અને કેટલાકનાં જીવ ગયા.
અહીં ‘નકલી દારૂ’ માત્ર નકલી બ્રાન્ડની છેતરપિંડી રહી નહોતી. જ્યારે પીણામાં ઔદ્યોગિક ઉપયોગનું મિથેનોલ પહોંચી ગયું ત્યારે તે માણસના શરીર સાથે સીધો જીવલેણ રાસાયણિક ખેલ બની ગયો.
આથી લઠ્ઠાકાંડને માત્ર ‘દારૂ વધારે પીવાથી થયેલી દુર્ઘટના’ કહેવી એ તેની ગંભીરતા સમજવામાં ભૂલ છે. સામાન્ય દારૂમાં ઇથેનોલ હોય છે અને તે પણ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. નકલી દારૂમાં છેતરપિંડી અને અનિશ્ચિતતા છે. પરંતુ મિથેનોલથી દૂષિત લઠ્ઠામાં સમસ્યા એ છે કે ગ્લાસમાં રહેલું પ્રવાહી શરીરમાં ગયા પછી એવી રાસાયણિક પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકે છે જે દ્રષ્ટિ છીનવી શકે, શરીરનું એસિડ-બેઝ સંતુલન બગાડી શકે, મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડી શકે અને અંતે જીવન પણ છીનવી શકે.
સૌથી જોખમી વાત એ છે કે આ આખી પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ હોય ત્યારે પણ બહારથી જોનારને શરૂઆતમાં માત્ર ‘દારૂ પીધેલો માણસ’ દેખાઈ શકે છે. થોડા કલાકો પછી એ જ માણસની દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થવા લાગે, ઉલટીઓ થાય, પેટમાં દુખાવો થાય, શ્વાસમાં તકલીફ પડે અને ચેતના ખોરવાય ત્યાં સુધીમાં શરીરની અંદર ઝેર પોતાનું કામ કરી ચૂક્યું હોય છે. મિથેનોલ પોઈઝનિંગમાં સમયસર તબીબી સારવાર એટલા માટે નિર્ણાયક છે. સારવારમાં ઝેરના મેટાબોલિઝમને અટકાવતી દવાઓ, એસિડોસિસનું નિયંત્રણ અને જરૂરી કિસ્સામાં હેમોડાયાલિસિસ જેવી તબીબી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે.
એટલે લઠ્ઠો કોઈ વધારે ચડતો દારૂ નથી. તે એવી ગેરકાયદે અને અનિયંત્રિત બનાવટ હોય છે જેમાં એક ખોટો રસાયણિક ઘટક આખા ગ્લાસને ઝેરમાં ફેરવી દે છે. ભાવનગરની ઘટના આ વાતને ફરીથી યાદ અપાવે છે કે દારૂના ગેરકાયદે વેપારમાં ગ્રાહક માત્ર નશાની વસ્તુ ખરીદતો નથી, તે ઘણી વખત પોતાની સામે રહેલા પ્રવાહીમાં શું છે તેની કોઈ ખાતરી વિના પોતાના શરીરને જોખમમાં મૂકે છે.
લઠ્ઠાકાંડમાં મૃત્યુનો સૌથી મોટો ભય એ નથી કે કોઈએ દારૂ વધારે પી લીધો. ભય એ છે કે તેણે જે દારૂ માનીને પીધું હતું, તે દારૂ હતો જ નહીં.
