ઘરમાં ભોજન બનતું હોય ત્યારે કોઈને એ વિચાર આવતો નથી કે થાળીમાં પીરસાયેલા ચોખા ક્યાંથી આવ્યા હશે. રસોડામાં પહોંચતા પહેલાં એ જ ચોખા ખેતરમાં ઊગ્યા હતા, વરસાદ અને જમીન સાથે તેનો સંબંધ હતો, કોઈ ખેડૂતે તેને ઉગાડ્યા હતા, કોઈએ તેને સાફ કર્યા હતા અને કોઈના હાથથી તે રાંધીને થાળીમાં આવ્યા હતા. થાળીમાં પહોંચ્યા પછી પણ તેની યાત્રા પૂરી થતી નથી. એ શરીરનો ભાગ બને છે, શક્તિ આપે છે અને માણસના રોજિંદા જીવનને આગળ ધપાવે છે. એટલા માટે જ ભારતીય પરંપરામાં અન્નને સામાન્ય વસ્તુની જેમ જોવામાં આવ્યું નથી. અન્નમાં જીવનની ગતિ દેખાય છે.
પિતૃકર્મમાં જ્યારે એ જ અન્ન પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે તેની ભૂમિકા વધુ ગહન બની જાય છે. પિતૃ માટે કરવામાં આવતી વિધિમાં અન્ન ક્યારેક પિંડનું સ્વરૂપ લે છે, ક્યારેક પિતૃશ્રાદ્ધના ભોજનનો ભાગ બને છે અને ક્યારેક બ્રાહ્મણભોજન દ્વારા અર્પણની પરંપરામાં પ્રવેશ કરે છે. આ બધાં સ્વરૂપોને એક જ ક્રિયા માની લેવી યોગ્ય નથી, કારણ કે દરેકનું પોતાનું શાસ્ત્રીય સ્થાન છે. છતાં તેમની અંદર એક સામાન્ય તત્વ દેખાય છે.
અન્નને પોતાના માટે રાખવામાં આવતું નથી, તેને પિતૃસ્મરણ સાથે જોડીને અર્પણ કરવામાં આવે છે. અહીંથી અન્ન અને પિતૃ વચ્ચેનો સંબંધ સમજાય છે. પિતૃકર્મમાં અન્નનું મહત્વ માત્ર એટલું નથી કે તે પિંડ બનાવવા માટે ઉપયોગી સામગ્રી છે. અન્ન પોતે જીવનનું પ્રતીક છે અને જ્યારે જીવનને ધારણ કરનાર આહાર પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે જીવતા અને વિદેહ વચ્ચેની ધાર્મિક સ્મૃતિને એક સ્પર્શણીય સ્વરૂપ મળે છે.
અન્ન એટલે જીવનને ધારણ કરનાર તત્વ
ભારતીય વિચારમાં અન્નનું સ્થાન સમજવા માટે પિતૃકર્મથી થોડું દૂર જવું પડે છે. તૈત્તિરીય ઉપનિષદ અન્નને જીવનના મૂળ આધાર સાથે જોડે છે. ભૃગુવલ્લીમાં અન્નને બ્રહ્મના જ્ઞાન તરફ લઈ જતી પ્રથમ કડી તરીકે ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. આગળ અન્ન વિશે કહેવામાં આવે છે કે જીવ અન્નમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, અન્નથી વધે છે અને અંતે અન્નમાં જ પ્રવેશ કરે છે. આ વિચાર અન્નને માત્ર પેટ ભરવાની વસ્તુ તરીકે જોતો નથી. અન્ન અને જીવન વચ્ચેનો સંબંધ એટલો ગાઢ છે કે અન્નને સમજવું એટલે જીવનના ભૌતિક આધારને સમજવો. તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં અન્નની નિંદા ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા અને અન્નને વધારવાની વાત પણ આવે છે. અન્ન પ્રત્યેનો આ આદર તેના પોષણમૂલ્ય કરતાં વિશાળ છે. તે જીવનને ટકાવતી શક્તિ પ્રત્યેનો આદર છે.
આ જ દૃષ્ટિ ભગવદ્ ગીતાના વાક્યમાં પણ જોવા મળે છે: ‘અન્નાદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ’ એટલે અન્નમાંથી પ્રાણીઓનું અસ્તિત્વ થાય છે. આગળ અન્નને વરસાદ સાથે અને વરસાદને યજ્ઞ સાથે જોડવામાં આવે છે. અહીં અન્ન એક અલગ પડેલી વસ્તુ નથી રહેતું. પ્રકૃતિ, વરસાદ, યજ્ઞ અને જીવંત પ્રાણીઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલાં ચક્રમાં આવે છે. અન્ન એટલે જીવનના મોટા ચક્રનો એક ભાગ.
પિતૃકર્મમાં અન્નનું સ્થાન આ પૃષ્ઠભૂમિ વિના અધૂરું લાગે છે. જે વસ્તુ જીવતા માણસને જીવાડે છે તે જ વસ્તુ જ્યારે પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે અન્ન જીવન અને સ્મરણ વચ્ચેનું માધ્યમ બને છે. અહીં પિતૃને અન્ન અર્પણ કરવાનો અર્થ કોઈ સામાન્ય ભોજન પીરસવા જેટલો સરળ નથી. ધાર્મિક વિધિમાં અન્નનો ઉપયોગ નિર્ધારિત સંકલ્પ, મંત્ર અને પિતૃના ઉદ્દેશ સાથે થાય છે. તેથી તેની ધાર્મિક ઓળખ બદલાય છે.
આ વાત પિતૃકર્મની એક મહત્વપૂર્ણ વિશેષતા સમજાવે છે. સનાતન પરંપરામાં ધર્મ જીવનથી અલગ કોઈ દૂરની વસ્તુ નથી. ઘરમાં રંધાતું અન્ન પણ યજ્ઞમાં અર્પણ થઈ શકે છે, અતિથિને આપવામાં આવે ત્યારે દાન બની શકે છે અને પિતૃના નામે અર્પિત થાય ત્યારે શ્રાદ્ધકર્મનો ભાગ બની શકે છે. વસ્તુ એ જ છે, પરંતુ સંકલ્પ અને ઉપયોગ તેને અલગ ધાર્મિક અર્થ આપે છે. અન્નની આ પરિવર્તનશીલ ભૂમિકા ભારતીય ધાર્મિક જીવનમાં તેની ઊંચી સ્થિતિ બતાવે છે.
પિતૃઓ માટે અન્ન કેમ અર્પાય છે?
ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તમાં પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતા અર્પણોનું સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે. દશમ મંડળના પંદરમા સૂક્તમાં પિતૃઓને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે અને તેમના માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા હવિષ્યને સ્વીકારવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. એક મંત્રમાં અગ્નિને પિતૃઓ માટે તૈયાર કરાયેલા હવિષ્યને સુગંધી બનાવી તેમને પહોંચાડનાર તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. બીજા મંત્રમાં જાણીતા અને અજાણ્યા પિતૃઓનો ઉલ્લેખ છે અને પિતૃઓ માટે કરવામાં આવેલા યજ્ઞને સ્વીકારવાની પ્રાર્થના છે. એટલે પિતૃઓને અર્પણ કરવાની ધારણા વૈદિક ધાર્મિક જીવનમાં ખૂબ પ્રાચીન છે.
અહીં એક વાત ધ્યાનમાં લેવા જેવી છે. ઋગ્વેદના આ મંત્રોને આજના પિતૃપક્ષની દરેક વિધિ સાથે શબ્દશઃ સરખાવી દેવી યોગ્ય નથી. વૈદિક કાળના પિતૃઅર્પણ અને પછીના ગૃહ્યસૂત્રો તથા ધર્મશાસ્ત્રોમાં વિકસેલી શ્રાદ્ધવિધિઓ વચ્ચે લાંબો ઐતિહાસિક વિકાસ છે. પરંતુ અન્ન અને હવિષ્યને પિતૃઅર્પણ સાથે જોડતી ધાર્મિક દૃષ્ટિ પ્રાચીન વૈદિક સાહિત્યમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. પછીના યુગોમાં આ પરંપરાએ વધુ ચોક્કસ વિધિઓ, તિથિઓ અને પિતૃકર્મના વિવિધ સ્વરૂપો ધારણ કર્યા.
શતપથ બ્રાહ્મણમાં પિંડપિતૃયજ્ઞના સંદર્ભમાં પિતૃઓ માટે અર્પણ કરવામાં આવતા પક્વ અન્ન અથવા પિંડોનું વર્ણન મળે છે. ત્યાં પિતૃઓને તેમના ભાગ પ્રમાણે અર્પણ કરવાની વાત આવે છે. પિતા, દાદા અને પરદાદા માટે અલગ અર્પણનું વર્ણન પણ મળે છે. આ સંદર્ભ બતાવે છે કે પિતૃઓ માટે અન્નનું નિર્ધારિત અર્પણ માત્ર પાછળના લોકાચારનું પરિણામ નથી. વૈદિક બ્રાહ્મણ સાહિત્યમાં પણ પિતૃયજ્ઞ સાથે અન્નઅર્પણનો સુવ્યવસ્થિત ધાર્મિક સંદર્ભ જોવા મળે છે.
અહીં ‘અન્ન’નો અર્થ માત્ર ચોખા સુધી સીમિત નથી. પિતૃકર્મની અલગ-અલગ પરંપરાઓમાં અન્નની સામગ્રી, ભોજન અને અર્પણની રીતો અલગ હોય શકે છે. પિતૃકર્મનો કેન્દ્રબિંદુ કોઈ એક અનાજ નથી. અન્ન એટલે જીવનને ધારણ કરનાર વસ્તુ, જે પિતૃના નામે અર્પિત થઈને ધાર્મિક સમર્પણનું સ્વરૂપ લે છે. એટલે પિંડમાં ચોખો હોય કે અન્ય સ્વીકાર્ય સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય, મૂળ વિચાર અન્નને પિતૃકર્મમાં સમર્પિત કરવાનો છે.
પિંડમાં રહેલું અન્ન અને પિતૃસ્મરણ
ષષ્ઠીના લેખમાં પિંડનું સ્વરૂપ અને પિંડદાનની પરંપરા સમજાઈ ગઈ છે. સપ્તમીમાં એ જ પિંડને બીજી દૃષ્ટિથી જોવો જરૂરી છે. પિંડને માત્ર એક આકાર તરીકે જોવામાં આવે તો તેની અંદર રહેલું અન્ન નજરથી છૂટી જાય છે. પરંતુ પિંડને અન્નના અર્પણ તરીકે જોતા તેની પાછળનો વિચાર વધુ સ્પષ્ટ બને છે. માણસ જ્યારે ભોજન કરે છે ત્યારે અન્ન પોતાના શરીરનો ભાગ બને છે. અન્નમાંથી મળેલી શક્તિથી તે કામ કરે છે, વિચારે છે, પરિવારનું પાલન કરે છે અને જીવન આગળ ધપાવે છે. પિતૃકર્મમાં એ જ અન્ન પોતાને માટે રાખવામાં આવતું નથી. પિતૃના નામે અલગ કરવામાં આવે છે. આ ‘અલગ કરવું’ પોતે જ ધાર્મિક ક્રિયા છે. અન્નમાંથી એક ભાગ પોતાના જીવન માટે અને એક ભાગ પિતૃસ્મરણ માટે. અહીં અર્પણનો અર્થ સમજાય છે.
મનુસ્મૃતિના શ્રાદ્ધસંબંધિત અધ્યાયોમાં પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતા અર્પણ અને ભોજનનું વિગતવાર વર્ણન મળે છે. ત્યાં શ્રાદ્ધમાં કયા પ્રકારનું અન્ન અને કોને ભોજન કરાવવું તેની ચર્ચા આવે છે. એક સ્થળે દેવો અને પિતૃઓને અર્પિત હવિષ્ય અને કવ્ય યોગ્ય વ્યક્તિને આપવાની વાત છે. બીજા સ્થળે પિતૃશ્રાદ્ધમાં ભોજન કરાવવાની વિધિ અને તેના ધાર્મિક પરિણામોનું વર્ણન છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પિતૃકર્મમાં અન્નનો ઉપયોગ માત્ર પિંડ પૂરતો સીમિત નથી. શ્રાદ્ધની વિશાળ પરંપરામાં અન્ન અર્પણ, ભોજન અને દાનનાં અનેક ધાર્મિક સ્વરૂપો ધારણ કરે છે.
આ વાતની એક ખૂબ સુંદર બાબત છે. પિતૃ માટે અર્પિત થતું અન્ન અંતે જીવતા માણસના હાથમાંથી જ પસાર થાય છે. કોઈ રસોડામાં તે રંધાય છે, કોઈ તેને તૈયાર કરે છે, કોઈ મંત્રોચ્ચાર સાથે અર્પિત કરે છે અને ક્યાંક શ્રાદ્ધભોજનનો ભાગ બને છે. એટલે પિતૃકર્મમાં અન્ન સ્મરણને રોજિંદા જીવન સાથે જોડે છે. પિતૃનું સ્મરણ કોઈ દૂરની, અમૂર્ત વાત બની રહેતું નથી. ઘરમાં રહેલી સૌથી સામાન્ય વસ્તુ, અન્ન, તેને ધાર્મિક અભિવ્યક્તિ આપે છે.
આ કારણે પિતૃકર્મમાં અન્નનો સંબંધ ‘ભોજન’ કરતાં ‘અર્પણ’ સાથે વધારે ગાઢ છે. કોઈ માણસ પોતાના માટે ભોજન બનાવે છે તો તેનો હેતુ પોતાનું પોષણ છે. એ જ માણસ પિતૃના નામે અન્ન તૈયાર કરે છે ત્યારે હેતુ બદલાઈ જાય છે. હવે તે પોતાના શરીરને પોષવા માટે નહીં, ધાર્મિક સ્મરણ અને અર્પણ માટે છે. પિતૃકર્મમાં અન્નનું વિશેષ સ્થાન આ પરિવર્તનમાં છે.
જ્યારે અન્ન પોતાના માટે રહેતું નથી
શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરાવવાની પરંપરા પણ આ વિચારને વધુ વિસ્તારે છે. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતા શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય રીતે આમંત્રિત વ્યક્તિઓને ભોજન કરાવવાનું ધર્મશાસ્ત્રોમાં વિશિષ્ટ સ્થાન છે. મનુસ્મૃતિના ભાષ્યમાં શ્રાદ્ધના પ્રસંગે આપવામાં આવતા ભોજનને પિતૃઅર્પણ સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવે છે. અર્પિત અન્નનો ધાર્મિક હેતુ એ છે કે તે હવે અર્પણકર્તાની વ્યક્તિગત મિલકત તરીકે ન રહે. તે પિતૃઓને ઉદ્દેશિત ધાર્મિક કર્મનો ભાગ બની જાય છે.
અહીં પિતૃઓને અન્ન ‘ખવડાવવાની’ ભાષા કરતાં અન્ન ‘અર્પણ કરવાની’ ભાષા વધુ મહત્વની બને છે. ધાર્મિક વિધિમાં ભોજન કરનાર વ્યક્તિ અને અર્પણનો ધાર્મિક ઉદ્દેશ બે અલગ બાબતો છે. જીવતા માણસને ભોજન આપવામાં આવે છે, પરંતુ સંકલ્પ પિતૃ માટેનો હોય છે. આથી શ્રાદ્ધભોજનને માત્ર સામાન્ય ભોજન સમજી લેવું તેની ધાર્મિક રચનાને નાની કરી નાખે છે.
શતપથ બ્રાહ્મણમાં પણ પિતૃયજ્ઞના સંદર્ભમાં પિતૃઓ માટે તેમના ભાગનું અર્પણ કરવાની વાત આવે છે. પિતા, દાદા અને પરદાદા માટે નિર્ધારિત અર્પણનું વર્ણન ત્યાં જોવા મળે છે. આ વિધિમાં ‘ભાગ’ની સંકલ્પના મહત્વની છે. પિતૃઓ માટે જે અર્પિત થાય છે તે અર્પણકર્તાના ભોજનમાંથી સામાન્ય રીતે બચેલું કંઈક નથી. તે વિધિમાં પિતૃના હિસ્સા તરીકે નિર્ધારિત થાય છે.
આથી પિતૃકર્મમાં અન્નનો એક નૈતિક અર્થ પણ સામે આવે છે. માણસ જે ખાય છે તેમાંથી કંઈક પોતાને માટે રાખે છે અને કંઈક અર્પિત કરે છે. જીવનમાં મળેલી વસ્તુનો એક ભાગ પોતાના ઉપભોગથી અલગ કરીને કોઈ ઉચ્ચ હેતુ માટે સમર્પિત કરવો ભારતીય યજ્ઞપરંપરાનો મૂળ સ્વભાવ છે. પિતૃયજ્ઞમાં આ સમર્પણ પિતૃઓના સ્મરણ સાથે જોડાય છે.
અહીંથી પિતૃપક્ષના દિવસોમાં અન્ન પ્રત્યેની ગંભીરતા સમજાય છે. થાળીમાં પીરસાયેલું ભોજન માત્ર પેટ ભરવાની વસ્તુ નથી. તે જીવનનું સાધન છે અને જીવનનું સાધન જ્યારે પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે માણસ પોતાના રોજિંદા જીવનમાંથી એક હિસ્સો સ્મરણ માટે અલગ કરે છે. આ એક નાની ક્રિયા છે, પણ તેની અંદર ‘મને જે મળ્યું છે તે બધું માત્ર મારું નથી’ એવી ધાર્મિક દૃષ્ટિ રહેલી છે.
અન્નથી પિતૃસ્મરણ સુધી
પિતૃકર્મમાં અન્નની ભૂમિકા જોતા એક વાત ધીમે-ધીમે સ્પષ્ટ થાય છે. પિતૃઓને યાદ કરવા માટે પરંપરાએ કોઈ અસામાન્ય વસ્તુ શોધી નથી. તેણે જીવનની સૌથી સામાન્ય અને સૌથી આવશ્યક વસ્તુ પસંદ કરી છે. અન્ન. અન્ન ખેતરમાંથી આવે છે. વરસાદ સાથે તેનો સંબંધ છે. જમીન સાથે તેનો સંબંધ છે. ખેડૂતના પરિશ્રમ સાથે તેનો સંબંધ છે. રસોડાના અગ્નિ સાથે તેનો સંબંધ છે. શરીર સાથે તેનો સંબંધ છે અને જ્યારે એ જ અન્ન પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે તે સ્મૃતિ સાથે પણ જોડાઈ જાય છે. એક જ વસ્તુમાં પ્રકૃતિ, શ્રમ, જીવન, શરીર અને પિતૃસ્મરણના અનેક સ્તરો એકઠા થાય છે.
તૈત્તિરીય ઉપનિષદ અન્નને માત્ર ખોરાક નહીં, બ્રહ્મવિચારના દ્વાર તરીકે જોવે છે. અન્નને ત્યજી ન દેવું અને અન્નને વધારવું તેની પરંપરામાં વ્રતરૂપે આવે છે. અન્ન પ્રત્યે આદર રાખવો એટલે જીવન પ્રત્યે આદર રાખવો. પિતૃકર્મમાં આ જ અન્ન પિતૃના નામે અર્પિત થાય ત્યારે જીવન પ્રત્યેનો આદર સ્મરણ અને સમર્પણ સાથે જોડાય છે. એટલે પિતૃપક્ષમાં અન્નનો અર્થ માત્ર પિંડમાં રહેલા ચોખા જેટલો નથી. પિંડ તેનું એક સ્વરૂપ છે. શ્રાદ્ધભોજન તેનું બીજું સ્વરૂપ છે. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતું હવિષ્ય તેનું વધુ પ્રાચીન સ્વરૂપ છે. આ બધાની અંદર અન્ન જીવનને ધારણ કરનાર અને અર્પણ દ્વારા ધાર્મિક અર્થ મેળવનાર વસ્તુ તરીકે સામે આવે છે.
આ પરંપરામાં પિતૃઓને અન્ન અર્પિત કરવાનું અર્થઘટન પણ ભૌતિક રીતે કરવાની જરૂર નથી. પિતૃકર્મની ધાર્મિક ભાષામાં અર્પણનો અર્થ સંકલ્પ, વિધિ અને ઉદ્દેશ સાથે જોડાયેલો છે. અન્નનું ધાર્મિક રૂપાંતર તેની સામગ્રીમાં નહીં, તેના ઉદ્દેશમાં થાય છે. પોતાના માટે બનાવેલું ભોજન અને પિતૃના નામે બનાવેલું અન્ન દેખાવમાં સમાન હોય શકે છે, પરંતુ ધાર્મિક અર્થમાં બંને એક નથી.
પિતૃપક્ષની સપ્તમી પર અન્ન અને પિતૃ વચ્ચેનો આ સંબંધ યાદ કરાવતું એક સરળ દૃશ્ય મનમાં ઊભું થાય છે. ઘરમાં રંધાયેલું અન્ન થાળીમાં આવે છે. માણસ તેનો એક ભાગ પોતાના માટે લે છે અને એક ભાગ પિતૃના નામે અલગ કરે છે. આ અલગ કરેલા અન્નમાં કોઈ ભવ્યતા નથી. તેની કિંમત પણ બજારની દૃષ્ટિએ સામાન્ય છે. છતાં ધાર્મિક દૃષ્ટિએ એ જ અન્ન હવે સ્મરણનું માધ્યમ બની ગયું છે.
પિતૃકર્મમાં અન્નનું સૌથી ઊંડું સ્થાન અહીં છે. માણસ પિતૃઓને પોતાના જીવનમાંથી કંઈક આપે છે. અન્ન જીવનનો એક ભાગ છે અને અન્નનું અર્પણ એટલે પોતાના જીવનને ધારણ કરનાર વસ્તુમાંથી એક હિસ્સો સ્મરણ માટે સમર્પિત કરવો. પિંડ હોય કે શ્રાદ્ધભોજન, તેની પાછળ રહેલો ભાવ અન્નને પવિત્ર બનાવે છે.
અન્નનો એક દાણો હાથમાં લેતાં આપણને સામાન્ય રીતે માત્ર ખોરાક દેખાય છે. પિતૃકર્મની પરંપરા એ જ દાણામાં જીવનની આખી કડી જોવાનું શીખવે છે. જમીનથી શરીર સુધી અને શરીરથી સ્મરણ સુધી પહોંચતી આ કડીમાં અન્ન માત્ર ભૂખ શાંત કરતું નથી. તે જીવનને ધારણ કરે છે અને જ્યારે પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે ત્યારે જીવતા માણસના હાથમાંથી પસાર થઈને એક પેઢીની બીજી પેઢી પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતાની ભાષા બની જાય છે.
