ઘરમાં કોઈ વડીલના અવસાન પછી તેમની થાળી લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે. એ જ રસોડું હોય છે, એ જ અનાજ હોય છે, એ જ ભોજન બનાવનાર હાથ હોય છે, છતાં ભોજન લેતી એક વ્યક્તિ ઓછી થઈ જાય એટલે અન્ન સાથેનો સંબંધ પણ બદલાઈ જાય છે. માણસને અન્નની કિંમત કદાચ સૌથી વધારે ત્યારે સમજાય છે જ્યારે કોઈ પ્રિય વ્યક્તિ માટે રોજ પીરસાતી થાળી અચાનક ખાલી થઈ જાય. ભારતીય પરંપરાએ અન્નને જીવનથી ક્યારેય અલગ જોયું નથી. અન્ન એટલે માત્ર ભૂખ શાંત કરવાનું સાધન નથી, શરીરનું પોષણ, જીવનની સતતતા અને પ્રાણીઓના અસ્તિત્વ સાથે તેનો સીધો સંબંધ છે.
એટલે જ જ્યારે પિતૃઓનું સ્મરણ કરવાની ધાર્મિક વિધિ વિકસે છે ત્યારે અન્ન તેમાં એક વિશેષ સ્થાન મેળવે છે. પિંડદાનની પરંપરા અહીંથી જ રસપ્રદ બને છે. હાથમાં થોડું અન્ન લેવામાં આવે છે, તેને એક આકાર આપવામાં આવે છે, કોઈ પિતૃનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે અને પછી એ અન્ન અર્પિત થાય છે. બહારથી જોતા આટલી જ ક્રિયા છે. પરંતુ આ નાનકડા પિંડની અંદર અન્ન વિશેનો વૈદિક વિચાર, પિતૃયજ્ઞની પ્રાચીન પરંપરા અને મૃત્યુ પામેલા પોતાના માણસ માટે કંઈક અર્પણ કરવાની માનવીય લાગણી, ત્રણેય એકસાથે આવી જાય છે.
‘પિંડ’ શબ્દનો પોતાનો એક રસપ્રદ અર્થવિસ્તાર છે. સંસ્કૃતમાં પિંડનો સંબંધ એકત્ર થયેલા અંશ, સમૂહ અને દેહ જેવા અર્થો સાથે જોડાય છે. પિતૃકર્મમાં અન્નને એકત્ર કરીને પિંડનું સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે. એટલે પિંડ માત્ર ચોખાનો ગોળો નથી. અન્ન જ્યારે નિર્ધારિત સંકલ્પ સાથે પિતૃને અર્પિત થાય છે ત્યારે તે સામાન્ય ભોજનમાંથી ધાર્મિક અર્પણ બની જાય છે. આ તફાવત નાનો લાગે છે, પરંતુ આખી વિધિનું હૃદય અહીં છે. પિંડ ખાવા માટે બનાવવામાં આવતો નથી, પિતૃને અર્પણ કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે. તેની અંદર રહેલું અન્ન એ જ છે જે ઘરના માણસો ખાય છે, પરંતુ પિતૃના નામે અર્પિત થતાં તેનો હેતુ બદલાઈ જાય છે. પિતૃપક્ષની ષષ્ઠી પર પિંડદાનને સમજવાની શરૂઆત કદાચ અહીંથી જ થવી જોઈએ. અન્નથી નહીં, અન્નને અર્પણમાં ફેરવતા સંકલ્પથી.
અન્નને પિતૃઓ સુધી લઈ જતી પ્રાચીન પરંપરા
પિતૃઓને અર્પણ કરવાની પરંપરા પિંડના સ્વરૂપ કરતાં ઘણી જૂની છે. ઋગ્વેદના દશમ મંડળના પંદરમા સૂક્તમાં પિતૃઓ માટેના મંત્રો મળે છે. તેમાં પિતૃઓને અર્પણ સ્વીકારવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે અને અગ્નિ દ્વારા પિતૃઓ સુધી હવિષ્ય પહોંચાડવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તમાં જાણીતા પિતૃઓની સાથે અજાણ્યા પિતૃઓને પણ સ્મરણમાં લેવામાં આવે છે. એટલે વૈદિક માણસ માટે પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકો સાથેનો સંબંધ માત્ર સ્મૃતિમાં નહોતો, તે ધાર્મિક અર્પણ દ્વારા વ્યક્ત થતો હતો. પિતૃઓને અર્પણ કરવાની આ ભાવના આગળ જતાં ગૃહ્યસૂત્રો અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં વધુ ચોક્કસ વિધિઓનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
અહીંથી પિંડદાનની યાત્રા સમજાય છે. શરૂઆતમાં પિતૃઓ માટે અર્પણ છે, હવિષ્ય છે અને પિતૃયજ્ઞ છે. પછી ગૃહસ્થના ધાર્મિક જીવનમાં પિતૃકર્મની વિવિધ વિધિઓ વધુ વ્યવસ્થિત બને છે. ગૃહ્યસૂત્રોમાં પિતૃઓ માટે પિંડ અર્પણ કરવાની રીતો મળે છે. એટલે પિંડદાનને કોઈ એક દિવસ કે કોઈ એક પુરાણમાંથી અચાનક શરૂ થયેલી પરંપરા માનવી યોગ્ય નથી. તે પિતૃઓને અર્પણ કરવાની વૈદિક ભાવનાના લાંબા વિકાસનું એક નિર્ધારિત સ્વરૂપ છે. પિતૃયજ્ઞની અંદર અન્નને વિશેષ રીતે પિંડના સ્વરૂપમાં અર્પણ કરવામાં આવ્યું અને ધીમે-ધીમે આ વિધિને પોતાની અલગ ઓળખ મળી.
અન્નનું આ સ્થાન ભારતીય વિચારમાં પણ અસાધારણ છે. તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં અન્ન વિશે કહેવામાં આવે છે કે પ્રાણીઓ અન્નમાંથી જન્મે છે, જન્મ્યા પછી અન્નથી જીવે છે અને અંતે અન્નમાં જ પ્રવેશ કરે છે. આ વાક્ય અન્નને માત્ર ખોરાક તરીકે નથી જોતું, જીવનના સમગ્ર ચક્ર સાથે તેને જોડે છે. અન્ન શરીરને બનાવે છે, શરીરને ટકાવે છે અને જીવનની ભૌતિક અભિવ્યક્તિનો આધાર બને છે.
આ વિચારને પિંડદાનની વિધિ સામે મૂકીએ ત્યારે તેની અંદર રહેલો એક સુંદર અર્થ દેખાય છે. જે અન્ન જીવતા માણસને ધારણ કરે છે, એ જ અન્ન પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે. જીવતા માણસ માટે અન્ન ભોજન છે, પિતૃકર્મમાં એ જ અન્ન સમર્પણ બને છે. અન્ન અહીં જીવનની વસ્તુમાંથી સ્મરણની વસ્તુ બની જાય છે. આને પિતૃઓને ભૌતિક રીતે ભોજન પહોંચાડવાની સરળ સંકલ્પના સુધી સીમિત કરી દેવી યોગ્ય નથી. શાસ્ત્રીય પિતૃકર્મમાં અર્પણનું પોતાનું ધાર્મિક તત્વ છે. મંત્ર, સંકલ્પ, પિતૃનું નામ અને અર્પણ એક સાથે મળીને ક્રિયાને પિતૃકર્મ બનાવે છે.
આ જ કારણથી પિંડનું કદ, દેખાવ કે તેમાં કેટલા ચોખા છે તે કરતાં તેની પાછળનો સંકલ્પ વધારે મહત્વનો બને છે. અન્નને હાથમાં લઈને પિંડ બનાવવો એ અન્નને એક નિર્ધારિત અર્પણમાં ફેરવવું છે. પિતૃનું નામ લેવામાં આવે છે, ગોત્રનો સંદર્ભ આવે છે અને મંત્રોચ્ચાર સાથે અર્પણ કરવામાં આવે છે. એટલે પિંડ એક જ સમયે બે દુનિયાને જોડે છે, ઘરના રસોડામાં રહેલું અન્ન અને ધાર્મિક વિધિમાં રહેલું પિતૃસ્મરણ.
આમાં ભારતીય ધાર્મિક જીવનની એક વિશેષતા પણ દેખાય છે. ધર્મ હંમેશાં ભવ્ય મંદિર, યજ્ઞશાળા કે વિશાળ વિધિમાં જ પ્રગટ થતો નથી. ઘરમાં રંધાયેલું અન્ન પણ ધાર્મિક અર્પણ બની શકે છે. રસોડામાંથી નીકળેલો ચોખો પિતૃના નામે પિંડ બની શકે છે. એટલે ગૃહસ્થના રોજિંદા જીવન અને ધાર્મિક જીવન વચ્ચે કોઈ કઠોર દીવાલ નથી. પિતૃયજ્ઞ આ બંનેને એકબીજા સાથે જોડે છે.
પિંડ માત્ર અન્નનો ગોળો નથી
પિતૃકર્મમાં પિંડ કોને અર્પિત થાય છે એ પણ તેની સમજ માટે મહત્વનું છે. પરંપરાગત શ્રાદ્ધવિધિઓમાં પિતા, દાદા અને પરદાદા જેવી પિતૃપેઢીઓ માટે પિંડ અર્પણ કરવાની રીતો મળે છે. અહીં પિંડ કોઈ અનામી અર્પણ નથી રહેતો. તેનું એક નિર્ધારિત સ્થાન છે, એક ઉદ્દેશ છે અને એક ધાર્મિક સંદર્ભ છે. આથી પિંડને જોતા માણસના હાથમાં રહેલું અન્ન દેખાય છે, પરંતુ શાસ્ત્રીય વિધિમાં તે અન્ન પાછળ એક નિર્ધારિત પિતૃ ઊભા છે. આ પરંપરાની એક વિશેષતા એ પણ છે કે પિતૃસ્મરણ માત્ર જાણીતા લોકો સુધી સીમિત નથી. ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તમાં જાણીતા અને અજાણ્યા પિતૃઓ બંને માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. પેઢીઓ પસાર થતાં દરેક પૂર્વજનું નામ અને જીવનકથા સાચવી રાખવી શક્ય નથી. ઘણી પેઢીઓના લોકોનું નામ સમય સાથે ભૂંસાઈ જાય છે. છતાં પિતૃકર્મની દૃષ્ટિએ અજાણ્યા પિતૃ પણ સ્મરણની બહાર નથી જતા. પિંડદાનની પરંપરા આ રીતે વ્યક્તિગત સ્મૃતિથી વિશાળ પિતૃસ્મરણ તરફ જાય છે.
પિંડ અને પિતૃ વચ્ચેનો આ સંબંધ આગળના ગ્રંથોમાં વધુ વિસ્તરે છે. ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુ પછીની વિધિઓ, પિંડ અને સપિંડિકરણ અંગે વર્ણન મળે છે. ત્યાં પિંડ માત્ર અર્પણ નથી રહેતો, મૃત વ્યક્તિને પિતૃસમુદાય સાથે જોડવાની ધાર્મિક પ્રક્રિયામાં પણ તેનું સ્થાન આવે છે. સપિંડિકરણની વિધિમાં મૃત વ્યક્તિ માટેના પિંડને પિતૃઓના પિંડ સાથે જોડવાની વાત છે. આ પૌરાણિક ધાર્મિક વિશ્વદૃષ્ટિ છે અને તેને ભૌતિક પ્રક્રિયા તરીકે સમજવાની જરૂર નથી, પરંતુ તે એટલું ચોક્કસ બતાવે છે કે પિંડને પિતૃકર્મમાં સંબંધ અને સ્થાન વ્યક્ત કરતું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ માનવામાં આવ્યું છે.
‘સપિંડ’ શબ્દ અહીં રસપ્રદ બની જાય છે. પિંડ સાથે સંબંધ ધરાવતો માણસ એટલે માત્ર અન્નનો કોઈ ભાગ નહીં, પણ ધાર્મિક સગપણ અને પિતૃપરંપરામાં નિર્ધારિત સંબંધ. પછીની ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં ‘સપિંડ’ શબ્દનો ઉપયોગ સગપણની મર્યાદાઓ અને શ્રાદ્ધકર્મના અધિકાર જેવા સંદર્ભોમાં પણ થાય છે. એટલે પિંડદાનનો અર્થ એક પિંડ બનાવીને તેને મૂકી દેવાની ક્રિયા કરતાં ઘણો વિશાળ છે. પિંડ પોતે સંબંધની એક ધાર્મિક ભાષા બની જાય છે. આ બાબતને સમજતાં પિંડદાન અને સપિંડિકરણ વચ્ચેનો તફાવત પણ જાળવવો જરૂરી છે. પિતૃપક્ષમાં કરવામાં આવતું પિંડદાન અને મૃત્યુ પછીની વિશિષ્ટ સપિંડિકરણવિધિ એક જ ક્રિયા નથી. બંનેમાં પિંડનું સ્થાન છે, પરંતુ તેમનો સંદર્ભ જુદો છે. પિતૃપક્ષમાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ અને અર્પણની પરંપરા છે, જ્યારે સપિંડિકરણ મૃત્યુ પછીની વિશિષ્ટ સંસ્કારવિધિ સાથે જોડાયેલું છે. બંનેને ભેગું કરી દેવાથી પિંડના શાસ્ત્રીય અર્થની ચોકસાઈ ઘટે છે.
આ જ રીતે પિંડને લઈને પ્રચલિત દરેક લોકમાન્યતાને વૈદિક સિદ્ધાંત ગણવી પણ યોગ્ય નથી. પ્રદેશ પ્રમાણે પિંડ બનાવવાની રીત બદલાય છે, સામગ્રીમાં ફેરફાર જોવા મળે છે અને કેટલીક જગ્યાએ પિંડ સાથે જોડાયેલી પોતાની લોકપરંપરાઓ હોય છે. શાસ્ત્રમાં નિર્ધારિત વિધિ અને પછીના લોકાચાર વચ્ચેનો ભેદ જાળવવાથી પિંડદાનની પ્રાચીન પરંપરા વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. પિંડદાનનું મૂળ મહત્વ પિતૃને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવતા અન્નઅર્પણમાં છે.
અન્ન, દેહ અને પિતૃકર્મ
અન્ન અને દેહનો સંબંધ તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં એટલો ગાઢ રીતે આવે છે કે પિંડદાનને સમજવા માટે તે એક મહત્વપૂર્ણ દાર્શનિક પૃષ્ઠભૂમિ આપે છે. ઉપનિષદ કહે છે કે મનુષ્ય ‘અન્નરસમય’ છે, અર્થાત્ તેનો ભૌતિક દેહ અન્નના સારથી રચાયેલો છે. આગળ અન્નમાંથી પ્રાણીઓ જન્મે છે, અન્નથી જીવન ટકે છે અને અંતે અન્નમાં પ્રવેશ થાય છે એવી દૃષ્ટિ આવે છે. અહીંથી પિંડદાનને જોતા એક ઊંડો સંબંધ સામે આવે છે. પિંડમાં અન્ન છે અને અન્ન જીવનના ભૌતિક આધારનું પ્રતીક છે. પિતૃને પિંડ અર્પણ કરવો એટલે જીવનને ધારણ કરનાર વસ્તુને પિતૃસ્મરણ સાથે જોડવી. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાનો દાવો નથી કે પિંડમાં રહેલું અન્ન ભૌતિક રીતે મૃત્યુ પામેલા માણસના શરીર સુધી પહોંચે છે. આ તો ધાર્મિક અર્પણની ભાષા છે, જ્યાં અન્ન જીવન અને સ્મરણ વચ્ચેનું માધ્યમ બને છે.
માણસ કોઈ વસ્તુ પોતાના માટે રાખી શકે અને છતાં તેને કોઈ બીજાના નામે આપી દે, અર્પણનો મૂળ અર્થ કદાચ આટલો સાદો છે. પિંડદાનમાં પણ એ જ થાય છે. અન્ન પોતાના માટે નથી રહેતું. તે પિતૃના નામે સમર્પિત થાય છે. તેથી પિંડમાં અન્ન કરતાં પણ અર્પણનું તત્વ મોટું છે. ચોખાનો ગોળો હાથમાં લઈને જોવામાં આવે તો તે સામાન્ય લાગે, પરંતુ મંત્ર અને સંકલ્પ પછી તેની ધાર્મિક ઓળખ બદલાઈ જાય છે.
ભારતીય પરંપરામાં અન્નને લઈને ‘અન્નં ન નિન્દ્યાત્’, અન્નની નિંદા ન કરવી- જેવો ઉપદેશ તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં મળે છે. અન્ન પ્રત્યેનો આ આદર માત્ર ભોજનની શિસ્ત નથી. અન્ન જીવનનું આધારતત્વ છે એવી સમજ તેની પાછળ છે. પિતૃકર્મમાં એ જ અન્ન જ્યારે અર્પણ બને છે ત્યારે અન્ન પ્રત્યેનો આદર અને પિતૃસ્મરણ એક જ ધાર્મિક ક્રિયામાં આવી જાય છે. આ કારણે પિંડદાનમાં વૈભવ કરતાં સાદગી વધારે સ્વાભાવિક લાગે છે. પિતૃ માટે અર્પણ થતું અન્ન કોઈ રાજસી ભોજન હોવું જરૂરી નથી. પિંડનું મહત્વ તેની ભવ્યતામાં નથી. જીવન માટે જરૂરી સૌથી સામાન્ય વસ્ત પોતાના હાથથી પિતૃના નામે સમર્પિત થાય છે, એ જ તેની વિશેષતા છે.
આ પરંપરામાં સમયનો વિચાર પણ છુપાયેલો છે. જે અન્ન આજે આપણા ઘરમાં છે તે પણ ક્યાંકથી આવ્યું છે. ખેતરમાંથી અનાજ આવ્યું, ઘરમાં રંધાયું, થાળીમાં આવ્યું અને હવે પિતૃના નામે અર્પિત થાય છે. પિંડદાન આ રીતે જીવનના રોજિંદા પ્રવાહમાંથી જ એક ક્ષણ અલગ કરે છે અને કહે છે કે આ અન્ન હવે કોઈ બીજા હેતુ માટે છે. આ ક્ષણમાં જીવતો માણસ પોતાના ભોજનમાંથી એક ભાગ પિતૃસ્મરણ માટે અલગ કરે છે. પિતૃપક્ષની વિશેષતા એ છે કે આ અર્પણ એક દિવસ પૂરતું નથી રહેતું. વિવિધ તિથિઓમાં પોતાના સમય અનુસાર શ્રાદ્ધ અને પિતૃકર્મ થાય છે. ષષ્ઠીનો દિવસ પણ આ જ વિશાળ પિતૃપરંપરાનો એક ભાગ છે. પરંતુ પિંડદાનને સમજતા દરેક તિથિની વિધિને એક જ સ્વરૂપમાં બાંધી દેવાની જરૂર નથી. પિતૃકર્મની અલગ વિધિઓ, અલગ સંદર્ભો અને અલગ અધિકારો છે. પિંડનું મૂળ તત્વ એ છે કે અન્નને પિતૃને ઉદ્દેશીને ધાર્મિક અર્પણ બનાવવામાં આવે છે.
હાથમાં રહેલો નાનો પિંડ
હજારો વર્ષ પહેલાં કોઈ ગૃહસ્થએ પોતાના પિતૃ માટે અન્ન અર્પણ કર્યું હશે. આજે પણ કોઈ માણસ પોતાના ઘરમાં કે તીર્થસ્થળે એ જ ભાવ સાથે પિંડ અર્પણ કરે છે. સમય બદલાયો, જીવન બદલાયું, રસોડામાં બનતા ભોજન બદલાયા, પિંડ બનાવવાની રીતોમાં પ્રદેશ પ્રમાણે ફેરફાર આવ્યા, છતાં પિતૃ માટે અન્ન અર્પણ કરવાની ધારણા ટકી રહી. ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તથી ગૃહ્યસૂત્રોની વિધિઓ સુધી અને પછી ધર્મશાસ્ત્રો તથા પુરાણોની વિસ્તૃત પરંપરા સુધી પિતૃકર્મની આ યાત્રામાં પિંડને એક વિશેષ સ્થાન મળતું ગયું.
આ યાત્રાને જોતા એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે પિંડદાનનો અર્થ માત્ર ‘મૃતક માટે ભોજન’ નથી. એ તો પિતૃકર્મને બહુ નાનું કરી નાખશે. પિંડમાં અન્ન છે, પરંતુ અન્ન સાથે સંકલ્પ છે. પિતૃનું સ્મરણ છે, પરંતુ સ્મરણ સાથે અર્પણ છે. મંત્ર છે, પરંતુ મંત્ર સાથે ધાર્મિક વિધાન છે. આ બધું એકસાથે આવે ત્યારે પિંડ પિતૃકર્મનું સ્વરૂપ બને છે. આથી પિંડદાનને લઈને ઊભો થતો સૌથી સ્વાભાવિક પ્રશ્ન- ‘આ અન્ન પિતૃ સુધી પહોંચે કેવી રીતે?’ શાસ્ત્રીય પરંપરાને સમજવાની શરૂઆત તો બની શકે, પરંતુ અંતિમ પ્રશ્ન નથી. કારણ કે ધાર્મિક અર્પણની દુનિયામાં પહોંચવાનું માપ ભૌતિક અંતરથી થતું નથી. જે વસ્તુ પિતૃના નામે, નિર્ધારિત વિધિથી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પિત થાય છે તે અર્પણ બને છે. પિતૃકર્મની ભાષામાં તેની અસર પણ એ જ ધાર્મિક સંદર્ભમાં સમજાય છે.
પિંડદાનની સૌથી સુંદર ક્ષણ એ છે જ્યારે હાથમાં રહેલું અન્ન પોતાનું રહેતું નથી. માણસ તેને બનાવે છે, પિતૃનું નામ લે છે અને પછી છોડી દે છે. અન્નને પકડી રાખવું સહેલું છે, અર્પણ કરવા માટે તેને છોડવું પડે છે. પિતૃકર્મમાં આ છોડવું કોઈ ખોટનો સ્વીકાર નથી, પરંતુ સ્મરણનું એક સ્વરૂપ છે. જે વ્યક્તિ હવે શરીરથી સામે નથી, તેના માટે જીવતા માણસ પોતાની પાસે રહેલી વસ્તુમાંથી કંઈક અર્પિત કરે છે અને અહીંથી પિંડદાનનો અર્થ ફરી અન્ન સુધી આવી પહોંચે છે. જીવન અન્નથી ટકે છે, અન્નમાંથી દેહ બને છે, અન્ન જીવનચક્ર સાથે જોડાય છે, તૈત્તિરીય ઉપનિષદનો આ વિચાર પિંડદાનની વિધિને એક ઊંડી દાર્શનિક પૃષ્ઠભૂમિ આપે છે. પિતૃકર્મમાં એ જ અન્ન જ્યારે પિંડ બને છે ત્યારે જીવનને ધારણ કરનાર વસ્તુ સ્મરણ અને સમર્પણનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
પિતૃપક્ષની ષષ્ઠી પર પિંડદાન એટલે એટલે માત્ર ચોખાનો ગોળો બનાવીને વિધિ પૂરી કરવી નથી. તે એક એવી પ્રાચીન પરંપરાનો ભાગ છે જેમાં અન્નને પવિત્ર દૃષ્ટિથી જોવામાં આવ્યું, પિતૃઓને અર્પણ કરવાનું જીવનના ધાર્મિક કર્તવ્યમાં સ્થાન મળ્યું અને પછી પિંડ દ્વારા આ અર્પણને વિશિષ્ટ સ્વરૂપ મળ્યું. હાથમાં રહેલું અન્ન નાનું છે, પરંતુ તેની પાછળનો વિચાર ઘણો મોટો છે. એ વિચાર કહે છે કે અન્ન માત્ર આપણા શરીરનું પોષણ નથી, જ્યારે તે સંકલ્પ સાથે અર્પિત થાય છે ત્યારે તે સ્મરણની ભાષા પણ બની શકે છે અને કદાચ પિંડદાનની સૌથી મોટી વાત પણ આ જ છે કે જીવતો માણસ પોતાના હાથથી અન્નનો એક નાનો ભાગ અલગ કરે છે, પિતૃનું સ્મરણ કરે છે અને પોતાના રોજિંદા જીવનમાંથી એક ક્ષણ માટે તે અન્નને પિતૃઅર્પણમાં પરિવર્તિત કરી દે છે.
