વિશ્વના નકશા પર કેટલાક પ્રદેશો એવા હોય છે, જ્યાં ભવિષ્યની દિશા બદલનારા વિચારો જન્મ લે છે. શરૂઆતમાં એ વિચારોને કદાચ બહુ મોટું મહત્વ આપવામાં આવતું નથી, પરંતુ સમય જતાં એ જ વિચારો કોઈ દેશની ઓળખ અને વિકાસની દિશા નક્કી કરે છે. ભારતની ગ્રીન એનર્જીની યાત્રામાં ગુજરાતનું સ્થાન કંઈક આવું જ છે. આજે જ્યારે વિશ્વના દેશો ઊર્જા સુરક્ષા, પર્યાવરણ અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચે સંતુલન શોધી રહ્યા છે ત્યારે ભારત પોતાની ગ્રીન એનર્જી ક્ષમતાના આધારે એક નવો માર્ગ રજૂ કરી રહ્યું છે. આ પરિવર્તનની શરૂઆતનાં બીજ ગુજરાતમાં વવાયાં હતાં. નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા, ત્યારે તેમણે સોલર એનર્જીની સંભાવના ઓળખીને જે પહેલ કરી હતી, તે આજે રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તરીને ભારતની ઊર્જા નીતિનો મહત્વનો ભાગ બની છે. કચ્છના વિશાળ રણપ્રદેશમાં આકાર લઈ રહેલો ખાવડાનો રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક આ લાંબી યાત્રાનું સૌથી મોટું પ્રતીક છે.
2 નવેમ્બર, 2026ના રોજ નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે યોજાયેલા ‘ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ’માં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આ પરિવર્તનનું મહત્વ સમજાવતા કહ્યું હતું કે છેલ્લા દાયકાઓમાં ભારતે ક્લીન એનર્જી ક્ષેત્રે રોકાણ અને નવી વ્યવસ્થાઓ ઊભી ન કરી હોત તો કોરોના મહામારીથી લઈને પશ્ચિમ એશિયાના સંકટ સુધીના વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે દેશની મુશ્કેલીઓ ઘણી વધારે હોત. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે ‘ઊર્જા સુરક્ષાનું ભવિષ્ય ક્લીન એનર્જીમાં છે.’
આ નિવેદન માત્ર પર્યાવરણ સંરક્ષણના સંદર્ભમાં આપવામાં આવ્યું નથી. તેની પાછળ ભારતની આર્થિક સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ઊર્જા માટે અન્ય દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની વ્યાપક વિચારધારા છે. પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધે, ક્રૂડ ઑઇલના ભાવમાં ઉથલપાથલ થાય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇન ખોરવાય ત્યારે તેની અસર ભારત જેવા મોટા ઊર્જા વપરાશકર્તા દેશ પર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં પોતાની જરૂરિયાતનો વધુ હિસ્સો સ્વચ્છ અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જા સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવો માત્ર પર્યાવરણની પસંદગી નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત પણ છે.
જ્યારે ગુજરાતે સૂર્યની શક્તિમાં ભવિષ્ય જોયું
આજે સોલર પેનલ, વિન્ડ ટર્બાઇન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજનની ચર્ચા સામાન્ય બની ગઈ છે. પરંતુ આજથી દોઢ દાયકા પહેલાં ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં સોલર એનર્જી મુખ્ય પ્રવાહનો વિષય નહોતો. વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ પર મોટો આધાર હતો. સોલર ઊર્જા મોંઘી ગણાતી હતી અને તેના ઉત્પાદન માટે જરૂરી ટેક્નોલોજી તથા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ મર્યાદિત હતાં. આ સ્થિતિમાં ગુજરાતે એક અલગ દિશામાં વિચારવાનું શરૂ કર્યું. જાન્યુઆરી 2009માં ગુજરાત દેશનું પ્રથમ એવું રાજ્ય બન્યું જેણે પોતાની સોલર પાવર પોલિસી જાહેર કરી. તે સમયે નરેન્દ્ર મોદી રાજ્યના મુખ્યમંત્રી હતા. આ નીતિનો હેતુ માત્ર સોલર પેનલ લગાવવાનો નહોતો, પરંતુ સોલર ઊર્જા માટે જરૂરી રોકાણ, જમીન, વીજળીના જોડાણ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી માટે અનુકૂળ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો.
આ પહેલનું સૌથી મોટું પ્રતીક બન્યું પાટણ જિલ્લાના ચારણકા ગામમાં વિકસાવવામાં આવેલો સોલર પાર્ક. 2012માં નરેન્દ્ર મોદીએ આ પાર્ક રાજ્ય-દેશને સમર્પિત કર્યો હતો. તે સમયે આશરે 600 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતો ચારણકા સોલર પાર્ક એશિયાના સૌથી મોટા સોલર પાર્ક્સમાંનો એક હતો. ગુજરાતે અહીં એક એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરી જેમાં વિવિધ કંપનીઓને એક જ સ્થળે સોલર પાવર પ્રોજેક્ટ સ્થાપવા માટે જમીન અને જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યાં. આ મોડેલનું મહત્વ એટલું હતું કે કેન્દ્ર સરકારે 2014માં દેશભરમાં મોટા સોલર પાર્ક વિકસાવવાની યોજના તૈયાર કરતી વખતે ચારણકા મોડેલને આધાર બનાવ્યો. એટલે કે ગુજરાતમાં થયેલો પ્રયોગ માત્ર રાજ્ય પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નહીં, પરંતુ દેશની સોલર નીતિના વિસ્તરણમાં પણ ઉપયોગી બન્યો.
ચારણકાની આ પહેલને માત્ર એક સોલર પાર્કની સફળતા તરીકે જોવી અધૂરી વાત હશે. તેનું સાચું મહત્વ એમાં હતું કે ગુજરાતે સોલર ઊર્જાને મોટાપાયે ઉત્પાદન કરી શકાય તેવા વ્યવસાય અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે જોવાનું શરૂ કર્યું. એક સમયે જે ઊર્જા મોંઘી અને પ્રયોગાત્મક ગણાતી હતી, તેના માટે રાજ્યએ નીતિ બનાવી, રોકાણકારોને આમંત્રિત કર્યા અને ઉત્પાદન માટેનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું. આ વિચારધારાએ આગળ જતાં ભારતની ગ્રીન એનર્જી નીતિને પણ પ્રભાવિત કરી.
ગુજરાતનું વિઝન બન્યું રાષ્ટ્રીય અભિયાન
2014માં નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા બાદ ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રે ગુજરાતમાં શરૂ થયેલી પહેલને રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તૃત કરવાની દિશામાં કામ આગળ વધ્યું. સોલર પાર્ક, રૂફટૉપ સોલર, પવન ઊર્જા, ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા ક્ષેત્રોને નીતિગત પ્રોત્સાહન મળ્યું. શરૂઆતમાં સોલર ઊર્જાની મર્યાદિત ક્ષમતા ધરાવતા ભારતે ધીમે-ધીમે ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એમ ત્રણેય ક્ષેત્રોમાં પોતાની ક્ષમતા વધારી. પીએમ મોદીએ 2 નવેમ્બરે સમિટમાં જણાવ્યું હતું કે ભારતે 2021માં COP-26 દરમિયાન 2030 સુધીમાં 500 GW નૉન-ફૉસિલ ફ્યુઅલ ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. ભારતે પોતાની કુલ ઇન્સ્ટૉલ્ડ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 50 ટકા હિસ્સો નૉન-ફૉસિલ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવાનો લક્ષ્યાંક 2025માં જ પૂરો કરી લીધો, એટલે કે નિર્ધારિત સમય કરતાં પાંચ વર્ષ વહેલો.
આ પરિવર્તનના આંકડા પણ નોંધપાત્ર છે. છેલ્લા દસ વર્ષમાં ભારતની સોલર ક્ષમતામાં લગભગ 20 ગણો વધારો થયો છે અને ભારત વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું રિન્યુએબલ એનર્જી માર્કેટ બન્યું છે. ભારતની વીજળીની માંગ પણ ઝડપથી વધી રહી છે. 2026-27ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં દેશનો વાસ્તવિક GDP ગ્રોથ 7.8 ટકા રહ્યો હતો અને વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં વીજળીની માંગમાં છ ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી ઑથોરિટીના અંદાજ પ્રમાણે 2035-36 સુધીમાં દેશની વીજળીની માંગ 459 GW સુધી પહોંચી શકે છે. આટલી મોટી જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે માત્ર પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો પર આધાર રાખવો ભારત માટે લાંબાગાળે આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક પડકાર બની શકે છે.
ભારતની ગ્રીન એનર્જી યાત્રાનો એક મહત્વનો ભાગ દેશની અંદર જ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવાનો પણ છે. એક દાયકા પહેલાં સોલર મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા આશરે 2 GW હતી, જે હવે 200 GWને પાર કરી ગઈ છે. સોલર સેલ ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ લગભગ 40 GW સુધી પહોંચી છે. આનો અર્થ એ છે કે ભારત હવે માત્ર વિદેશથી સોલર પેનલ મંગાવીને પ્રોજેક્ટ સ્થાપિત કરતો દેશ નથી રહ્યો, પરંતુ તેના માટે જરૂરી ઉપકરણોનું ઉત્પાદન કરતી ઇકોસિસ્ટમ પણ ઊભી કરી રહ્યો છે. આ પરિવર્તનને કારણે રોકાણ, ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી અને રોજગારીની નવી તકો ઊભી થઈ છે.
ખાવડા: જ્યાં ગુજરાતની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિ વિશ્વનું સ્વરૂપ લઈ રહી છે
ગુજરાતની આ યાત્રાનું સૌથી ભવ્ય અને મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક આજે કચ્છના ખાવડામાં જોવા મળે છે. ભારત-પાકિસ્તાન સરહદની નજીક આવેલા આ વિસ્તારમાં દૂર સુધી ફેલાયેલી ઉજ્જડ જમીનને વિશાળ રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પાદન કેન્દ્રમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવી રહી છે. અહીં આશરે 538 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં 30 GW ક્ષમતાનો રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ જમીન પેરિસ શહેર કરતાં લગભગ પાંચ ગણી મોટી છે. સોલર ઊર્જા માટે પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ અને વિન્ડ ઊર્જા માટે અનુકૂળ પવનની ગતિ ખાવડાને આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ માટે વિશેષ બનાવે છે. અહીં સોલર, વિન્ડ અને હાઇબ્રિડ પ્રોજેક્ટ્સનું સંયોજન ઊભું થઈ રહ્યું છે.
ખાવડાની વિશેષતા માત્ર તેના વિશાળ કદમાં નથી. આ પ્રોજેક્ટ બતાવે છે કે ભારત હવે ગ્રીન એનર્જીને નાના પ્રયોગો કે મર્યાદિત ક્ષમતાના પ્લાન્ટ સુધી સીમિત રાખવા માગતું નથી. દેશની વધતી વીજળીની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને એક જ સ્થળે મોટાપાયે સ્વચ્છ ઊર્જા ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ઊભી કરવામાં આવી રહી છે. અદાણી ગ્રીન એનર્જીના તાજેતરના અપડેટ પ્રમાણે ખાવડામાં કાર્યરત ક્ષમતા 10.8 GW સુધી પહોંચી છે અને 2029 સુધીમાં 30 GWનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવાની યોજના છે. અહીં બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જેથી સૂર્યપ્રકાશ કે પવનની ઉપલબ્ધતા બદલાય ત્યારે પણ ઊર્જાનું વધુ અસરકારક સંચાલન થઈ શકે. ખાવડા હવે માત્ર ગુજરાતનો પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ મોટાપાયે રિન્યુએબલ એનર્જી પ્લાન્ટ કેવી રીતે વિકસાવી શકાય તેનું વૈશ્વિક ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.
આટલી મોટી માત્રામાં વીજળીનું ઉત્પાદન થાય ત્યારે તેને દેશના અન્ય વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બને છે. સોલર અને વિન્ડ ઊર્જા જ્યાં વધુ ઉપલબ્ધ હોય છે, ત્યાંથી વીજળીની સૌથી વધુ જરૂરિયાત ધરાવતા શહેરો, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને રાજ્યો સુધી તેને પહોંચાડવા માટે મજબૂત ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક જરૂરી છે. આ જ કારણ છે કે ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરનું મહત્વ વધ્યું છે. વડા પ્રધાન મોદીએ સમિટમાં જણાવ્યું હતું કે આ વ્યવસ્થાના આગામી તબક્કાને મજબૂત કરવા માટે આશરે ₹2 લાખ કરોડના રોકાણનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. દેશના પાંચ પ્રાદેશિક પાવર ગ્રીડને એક જ નેટવર્કમાં જોડવાની પ્રક્રિયાએ પણ વીજળીના પરિવહનને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવ્યું છે. ખાવડા જેવા પ્રોજેક્ટ્સની સંપૂર્ણ ક્ષમતા ત્યારે જ ઉપયોગી બની શકે, જ્યારે ઉત્પાદનની સાથે સંગ્રહ અને પરિવહનની વ્યવસ્થા પણ મજબૂત હોય.
પવન ઊર્જામાં પણ ગુજરાતની મોટી ભૂમિકા
ગુજરાતની ગ્રીન એનર્જી ક્રાંતિને માત્ર સોલર ઊર્જા સાથે જોડીને જોવી યોગ્ય નથી. રાજ્યના કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પવન ઊર્જા માટે પણ અનુકૂળ છે. આ કારણે ગુજરાતે વિન્ડ એનર્જીના ક્ષેત્રમાં પણ મોટી ક્ષમતા ઊભી કરી છે. 30 સપ્ટેમ્બર, 2026ના આંકડા પ્રમાણે ગુજરાતની ઇન્સ્ટૉલ્ડ વિન્ડ એનર્જી ક્ષમતા 17,043.7 MW હતી. દેશની કુલ ઇન્સ્ટૉલ્ડ વિન્ડ પાવર ક્ષમતામાં ગુજરાતનો હિસ્સો 28.8 ટકા હતો. આ આંકડો કહે છે કે રાજ્યની ઊર્જા વ્યવસ્થા સોલર અને વિન્ડ એમ બંને સ્ત્રોતો પર આધારિત બની રહી છે.
આ જ સમયગાળામાં ગુજરાતની કુલ ઇન્સ્ટૉલ્ડ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા 55,511.46 MW સુધી પહોંચી હતી. તે ભારતની કુલ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતાના 18.5 ટકા જેટલી હતી. તેમાં સોલર ઊર્જાનો હિસ્સો 36,234.5 MW અને વિન્ડ ઊર્જાનો હિસ્સો 17,043.7 MW હતો. ગુજરાતના આ આંકડા માત્ર રાજ્યની પ્રગતિ દર્શાવતા નથી, પરંતુ દેશની ઊર્જા સુરક્ષામાં રાજ્યનું મહત્વ પણ સમજાવે છે. ભારતની વધતી વીજળીની માંગ પૂરી કરવામાં ગુજરાતમાં ઊભી થયેલી ઉત્પાદન ક્ષમતા આવનારા સમયમાં વધુ મહત્વની બની શકે છે.
સોલર ક્રાંતિ હવે ગુજરાતનાં ઘરો સુધી પહોંચી
ગ્રીન એનર્જીની સફળતા માત્ર ત્યારે જ વ્યાપક બની શકે જ્યારે તેનો લાભ મોટા ઉદ્યોગો અને સરકારી પ્રોજેક્ટ્સની બહાર સામાન્ય પરિવારો સુધી પહોંચે. આ દિશામાં પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય ઘર મફત બિજલી યોજના મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. ફેબ્રુઆરી 2024માં શરૂ થયેલી આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશના એક કરોડ ઘરોની છત પર સોલર પેનલ સ્થાપિત કરવાનો છે. વડા પ્રધાન મોદીએ 2 નવેમ્બરે જણાવ્યું હતું કે યોજનાના માત્ર 24થી 25 મહિનામાં 65 લાખથી વધુ પરિવારો આ અભિયાન સાથે જોડાઈ ચૂક્યા છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે આ પરિવારોનાં વીજળી બિલમાં સરેરાશ 76 ટકાનો ઘટાડો થયો છે અને લાખો પરિવારોનાં બિલ ઓછામાં ઓછા એક બિલિંગ સાયકલમાં શૂન્ય થયાં છે. કેટલાક પરિવારો પોતાની જરૂરિયાત કરતાં વધુ વીજળી ઉત્પન્ન કરીને તેને ગ્રીડમાં વેચી આવક પણ મેળવી રહ્યા છે.
ગુજરાતમાં આ યોજનાનો અમલ કેટલી ઝડપથી થયો છે તે 3 નવેમ્બર, 2026ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે. રાજ્યમાં અત્યાર સુધીમાં 9 લાખ રહેણાક રૂફટૉપ સોલર સિસ્ટમ સ્થાપિત થઈ ચૂકી છે, જે માર્ચ 2027 સુધીમાં 10 લાખ ઘરોને સોલર ઊર્જા સાથે જોડવાના લક્ષ્યના 90 ટકા જેટલી છે. આ સિસ્ટમ્સની કુલ ક્ષમતા 3,408 MW છે. દેશભરમાં પ્રધાનમંત્રી સૂર્ય ઘર યોજના હેઠળ સ્થાપિત થયેલી રૂફટૉપ સોલર સિસ્ટમ્સમાં ગુજરાતનો હિસ્સો 18.2 ટકા છે. રાજ્ય સરકારે કેન્દ્રની સહાય ઉપરાંત પોતાની તરફથી પણ નાણાકીય સહાયની વ્યવસ્થા કરી છે. નેટ મીટરિંગની સુવિધાને કારણે પરિવારો પોતાની જરૂરિયાત કરતાં વધુ ઉત્પન્ન થતી વીજળી ગ્રીડમાં આપી શકે છે. એટલે કે ગુજરાતમાં સોલર ઊર્જા હવે માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટ્સની બાબત રહી નથી, પરંતુ ઘરની છત સુધી પહોંચી છે. જે પરિવારો પહેલાં વીજળીના બિલ ચૂકવતા હતા, તેઓ હવે વીજળીના ઉત્પાદક બની રહ્યા છે.
ગ્રીન હાઇડ્રોજનથી બેટરી સ્ટોરેજ સુધી: આગળની તૈયારી
સોલર અને વિન્ડ ઊર્જાની સાથે ભારત હવે ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને બેટરી સ્ટોરેજ જેવાં ક્ષેત્રોમાં પણ પોતાની ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે. કારણ કે માત્ર વીજળીનું ઉત્પાદન વધારવાથી ઊર્જા સુરક્ષાનો પ્રશ્ન સંપૂર્ણપણે ઉકેલાતો નથી. સૂર્યપ્રકાશ રાત્રે ઉપલબ્ધ હોતો નથી અને પવનની ગતિ પણ સતત એકસરખી રહેતી નથી. તેથી ઉત્પન્ન થયેલી વીજળીનો સંગ્રહ કરી શકાય અને જરૂરિયાતના સમયે તેનો ઉપયોગ થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા જરૂરી છે. બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ અને પમ્પ્ડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ આ પડકારનો એક ઉમદા ઉકેલ છે. ખાવડામાં પણ બેટરી સ્ટોરેજ ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આ ક્ષેત્રમાં ભારતની પોતાની ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન ભારત માટે ઊર્જા પરિવર્તનનો બીજો મહત્વનો માર્ગ બની શકે છે. ખાસ કરીને એવા ઉદ્યોગો માટે જ્યાં વીજળીના સીધા ઉપયોગથી કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવું મુશ્કેલ છે, ત્યાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉપયોગી બની શકે છે. ભારતના નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન હેઠળ 2030 સુધીમાં વાર્ષિક 50 લાખ ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. ગુજરાત માટે આ ક્ષેત્રમાં વિશેષ સંભાવનાઓ છે. રાજ્ય પાસે વિશાળ દરિયાકિનારો, બંદરો, રિફાઇનરીઓ, કેમિકલ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગો તથા રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પાદન માટે અનુકૂળ વિસ્તારો છે. આ બધું ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને નિકાસ માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
ગુજરાત સરકારે ડિસેમ્બર 2025માં જાહેર કરેલી ઇન્ટિગ્રેટેડ રિન્યુએબલ એનર્જી પોલિસી હેઠળ 2030 સુધીમાં 100 GWથી વધુ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. આ નીતિમાં બેટરી સ્ટોરેજ, સોલર-વિન્ડ હાઇબ્રિડ પ્રોજેક્ટ્સ અને ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ માટેની અલગ નીતિઓ દ્વારા રાજ્ય નવી ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમના નિર્માણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. એટલે કે ગુજરાતની ભૂમિકા હવે માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરનાર રાજ્યની નહીં રહે. ભવિષ્યમાં ઊર્જા સંગ્રહ, સ્વચ્છ ઈંધણ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઊર્જા આધારિત ઉદ્યોગો માટે પણ રાજ્ય મહત્વનું કેન્દ્ર બની શકે છે.
ગુજરાતથી વિશ્વ સુધી પહોંચેલી ગ્રીન એનર્જીની યાત્રા
ભારતની ગ્રીન એનર્જી યાત્રાની નોંધ હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ લેવામાં આવી રહી છે. આજે ગુજરાતથી શરૂ થયેલી આ ક્રાંતિ વિશ્વ માટે પ્રેરણારૂપ બની છે. ભારતે વધતી વીજળીની માંગ, ઊર્જા સુરક્ષા અને રોકાણની જરૂરિયાત વચ્ચે જે મોડેલ ઊભું કર્યું છે, તે અન્ય દેશો માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે. ભારત સતત ત્રણ વર્ષ સુધી ઊર્જા પરિવર્તન માટેના રોકાણની દૃષ્ટિએ ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ટોચના સ્થાને રહ્યું છે. આ ક્ષેત્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મૂડીનું રોકાણ પણ એ જ દર્શાવે છે કે ભારતે માત્ર ટાર્ગેટ જાહેર કર્યા નથી, પરંતુ તેના અમલ માટે બજાર અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ ઊભાં કર્યાં છે.
આ ક્ષેત્રે રોજગારીનું સર્જન પણ નોંધપાત્ર છે. ભારતમાં રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રમાં લગભગ 13 લાખ લોકો રોજગાર સાથે જોડાયેલા છે. સોલર પેનલનું ઉત્પાદન, ઇન્સ્ટૉલેશન, મેન્ટેનન્સ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને ટેક્નિકલ સર્વિસ જેવાં અનેક ક્ષેત્રોમાં રોજગારીની તકો ઊભી થઈ રહી છે. એક દાયકા પહેલાં જે ક્ષેત્રને મર્યાદિત સંભાવનાઓ ધરાવતું માનવામાં આવતું હતું, તે આજે રોકાણ અને રોજગારીનું મોટું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. ભારત માટે આ પરિવર્તનનું મહત્વ એટલું જ નથી કે તે સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન કરી રહ્યું છે, પરંતુ તે પોતાની ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન અને કુશળ માનવબળના આધારે એક નવું આર્થિક ક્ષેત્ર પણ વિકસાવી રહ્યું છે.
ગ્રીન એનર્જીનો અર્થ એ નથી કે ભારતની કોલસા, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ પરની નિર્ભરતા રાતોરાત સમાપ્ત થઈ જશે. પરિવહન, ખાતર, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને અનેક ભારે ઉદ્યોગોમાં હાલ પણ પરંપરાગત ઈંધણની જરૂરિયાત રહેશે. પરંતુ વીજળીના ઉત્પાદનનો મોટો હિસ્સો સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ સોલર અને વિન્ડ જેવા સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે તો આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા સંકટની અસર ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
આજે ખાવડાના વિશાળ રણપ્રદેશમાં ફેલાતી સોલર પેનલો અને ઊંચા વિન્ડ ટર્બાઇન માત્ર વીજળીનું ઉત્પાદન નથી કરી રહ્યાં. તેઓ ગુજરાતમાં દોઢ દાયકા પહેલાં શરૂ થયેલા એક વિચારનું વિસ્તરેલું સ્વરૂપ છે. ચારણકામાં જે પ્રયોગ શરૂ થયો હતો, તે આજે દેશના અનેક રાજ્યોમાં સોલર પાર્કના રૂપમાં આગળ વધ્યો છે. ગુજરાતમાં મુખ્યમંત્રી તરીકે નરેન્દ્ર મોદીએ સોલર ઊર્જા માટે જે નીતિગત પહેલ કરી હતી, તે વડા પ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તરી અને હવે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા તથા આર્થિક વિકાસની વ્યૂહરચનાનો ભાગ બની રહી છે.
એક સમયે ગુજરાતમાં રોપાયેલાં ગ્રીન એનર્જીનાં બીજ આજે ખાવડામાં વિશાળ વૃક્ષનું સ્વરૂપ લઈ રહ્યાં છે અને તેની અસર માત્ર ભારત પૂરતી સીમિત નથી. વિશ્વના અનેક દેશો જ્યારે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાનો નવો માર્ગ શોધી રહ્યા છે ત્યારે ગુજરાતના પ્રયોગોથી શરૂ થયેલી ભારતની આ યાત્રા તેમની સામે એક વ્યવહારુ મોડેલ રજૂ કરી રહી છે.
