ગરુડ પુરાણને લોકો ઘણીવાર મૃત્યુ પછી શું થાય છે તેની વાતો કરતો ગ્રંથ માને છે. આ ઓળખ ખોટી નથી, પણ અધૂરી છે. કારણ કે ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુ કોઈ અંતિમ બિંદુ નથી. તે એક દ્વાર છે, જેની બીજી બાજુ જીવની ગતિ, કર્મ, યમનો માર્ગ, પ્રેતાવસ્થા, પિતૃઓ સાથેનો સંબંધ અને અંતે ફરી જન્મ સુધીની એક વિશાળ ધાર્મિક કડી ઊભી થાય છે. આ જ કારણ છે કે ભારતીય ઘરોમાં મૃત્યુના પ્રસંગે ગરુડ પુરાણના પાઠની પરંપરા જોવા મળે છે.
મૃત્યુ સામે ઊભેલા માણસને આ ગ્રંથ માત્ર ભય બતાવતો નથી, તેને એક આખી વ્યવસ્થા બતાવે છે. શરીર અહીં રહી જાય છે, પણ જીવની યાત્રા આગળ વધે છે અને એ યાત્રામાં પાછળ રહી ગયેલા સ્વજનોની સ્મૃતિ અને તેમના દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક કર્મનું પણ સ્થાન છે. ગરુડ પુરાણના પ્રેતકાંડમાં ભગવાન વિષ્ણુ અને ગરુડ વચ્ચેનો સંવાદ આ સમગ્ર દૃષ્ટિને કથાત્મક રીતે રજૂ કરે છે.
મૃત્યુ આવે ત્યારે ખરેખર શું સમાપ્ત થાય છે?
માણસ મૃત્યુને સામાન્ય રીતે અંત તરીકે જુએ છે. કોઈ નજીકનું સ્વજન આંખો સામે અંતિમ શ્વાસ લે ત્યારે ઘર એક ક્ષણમાં બદલાઈ જાય છે. થોડા સમય પહેલાં જે વ્યક્તિ બોલતી હતી, હસતી હતી, પોતાની વસ્તુઓ વાપરતી હતી, એ જ શરીર હવે શાંત પડી ગયું હોય છે. ભારતીય દર્શન અહીં એક મૂળભૂત ભેદ ઊભો કરે છે. શરીર અને જીવ એક જ વસ્તુ નથી. શરીરનું જીવન અટકે છે, પરંતુ જીવની ગતિ અટકતી નથી.
ગરુડ પુરાણની કથા પણ મૃત્યુની શરૂઆત શરીરના અંતથી કરે છે, પરંતુ વાત ત્યાં અટકતી નથી. જીવનના અંતિમ સમયે માણસ પોતાના શરીર, સંબંધો અને સંપત્તિ સાથે જોડાયેલો રહે છે. મૃત્યુ નજીક આવતાં તેની ઇન્દ્રિયશક્તિ ક્ષીણ થાય છે, ચેતનાની સ્થિતિ બદલાય છે અને અંતે યમના દૂતોનું આગમન થાય છે એવી ગરુડ પુરાણની ધાર્મિક વાત છે. આ વર્ણનને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક દાવા તરીકે વાંચવાનું નથી. તે પુરાણની ધાર્મિક દૃષ્ટિ છે, જેમાં મૃત્યુ પછીના જીવનને કર્મના નિયમ સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવે છે.
ગરુડ પુરાણની આ વાતોમાં એક રસપ્રદ બાબત છે. મૃત્યુની ચર્ચા કરતી વખતે ગ્રંથ વારંવાર માણસને તેના પોતાના જીવન તરફ પાછો મોકલે છે. મૃત્યુ પછી ક્યાં જશો એ પ્રશ્ન પહેલાં તમે અહીં કેવી રીતે જીવ્યા તે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. સારા અને ખરાબ કર્મનો હિસાબ, દાન, ધર્મ, સત્ય અને અધર્મની અસર વારંવાર સામે આવે છે. એટલે મૃત્યુનું રહસ્ય શોધવા નીકળેલો ગ્રંથ અંતે જીવનની નૈતિકતા પર આવીને ઊભો રહે છે.
મૃત્યુ પછીની યાત્રા અને યમનો માર્ગ
ગરુડ પુરાણના પ્રેતકાંડમાં મૃત્યુ પછીની યાત્રાનું વર્ણન અત્યંત નાટકીય છે. ખાસ કરીને યમના માર્ગનું વર્ણન વાંચતાં એવું લાગે છે જાણે કોઈ અજાણી, અંધારી યાત્રામાં માણસને ધીમે-ધીમે આગળ લઈ જવાતો હોય. ક્યાંક તરસ છે, ક્યાંક ગરમી, ક્યાંક અંધકાર, ક્યાંક કાંટા અને ક્યાંક ભયાનક નદીઓ. આ વર્ણનનો હેતુ માત્ર ભય પેદા કરવાનો નથી. તેની પાછળ કર્મના ફળની સંકલ્પના છે. માણસે જીવનમાં જે વાવ્યું છે, તેની અસર મૃત્યુ પછીની ગતિમાં પણ આવે છે એવી ધાર્મિક માન્યતા અહીં વ્યક્ત થાય છે.
આ યાત્રામાં સૌથી પ્રસિદ્ધ નામ છે વૈતરણિ. ગરુડ પુરાણ તેને ભયાનક માર્ગ સાથે જોડે છે. પાપી જીવ માટે તેને પાર કરવી મુશ્કેલ છે અને આ નદીના વર્ણનમાં ભય, દુઃખ અને કર્મફળનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. બીજી તરફ ગરુડ પુરાણ દાન અને ધર્મને આ યાત્રા માટેના આધ્યાત્મિક ‘સાધન’ તરીકે રજૂ કરે છે. મૃત્યુ પહેલાં કરવામાં આવેલા દાનને પણ આ માર્ગ સાથે જોડવામાં આવે છે. ગાયનું દાન કરીને વૈતરણિ પાર કરવાની પરંપરા આ જ ધાર્મિક સંકલ્પનામાંથી આવે છે.
પરંતુ ગરુડ પુરાણની સૌથી રસપ્રદ વાત કદાચ વૈતરણિ કે યમના દૂત નથી. તે છે સમયની સંકલ્પના. મૃત્યુ પછી જીવની યાત્રા એક જ ક્ષણમાં પૂરી થઈ જતી નથી. ગ્રંથમાં મૃત્યુ પછીના દિવસો, વિવિધ પડાવો અને સ્વજનો દ્વારા કરવામાં આવતા કર્મો વચ્ચે સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો છે. મૃત્યુ પછીનો જીવ પોતાના પરિવારથી સંપૂર્ણપણે અલિપ્ત થઈ ગયો નથી. જીવની યાત્રા અને પાછળ રહી ગયેલા પરિવારના ધાર્મિક કર્મ વચ્ચે એક સંબંધ રચાય છે. આ જ જગ્યાએ ગરુડ પુરાણ પિતૃકર્મની દુનિયામાં પ્રવેશ કરે છે.
પ્રેતથી પિતૃ સુધીની યાત્રા
મૃત્યુ પછી તરત જ દરેક મૃત વ્યક્તિને ‘પિતૃ’ કહી દેવાની ગરુડ પુરાણની રચના નથી. અહીં ‘પ્રેત’ અને ‘પિતૃ’ વચ્ચેનો એક ધાર્મિક તફાવત ઊભો કરવામાં આવે છે. મૃત્યુ પછીની અવસ્થા અને પિતૃસ્થિતિ વચ્ચે ધાર્મિક ક્રિયાઓનો સંબંધ છે. ખાસ કરીને સપિંડિકરણને એવી વિધિ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે જેના દ્વારા મૃતકની પ્રેતાવસ્થા પાછળ રહી જાય છે અને તે પિતૃઓની શ્રેણીમાં જોડાય છે. ગરુડ પુરાણના પિતૃવિધિ સંબંધિત અધ્યાયમાં ભગવાન વિષ્ણુ ગરુડને કહે છે કે સપિંડ વિધિ દ્વારા પ્રેતની સ્થિતિ છોડીને જીવ પિતૃઓના વર્ગમાં પ્રવેશ કરે છે.
આ વિચાર મહત્વનો છે, કારણ કે અહીં પિતૃ માત્ર ‘મૃત વ્યક્તિ’ માટેનો શબ્દ નથી રહેતો. પિતૃ એક ધાર્મિક સ્થિતિ છે. મૃત્યુ પામેલો સ્વજન સ્મૃતિમાં તો તરત જ પોતાનો માણસ રહે છે, પરંતુ શાસ્ત્રીય કર્મકાંડની ભાષામાં તેના માટે અલગ અવસ્થાઓની વાત કરવામાં આવે છે. મૃત્યુ પછીની વિધિઓનો એક હેતુ આ ગતિને પૂર્ણ કરવો પણ માનવામાં આવે છે. આથી મૃત્યુ પછી કરવામાં આવતી ક્રિયાઓને માત્ર શોકની સામાજિક વિધિ તરીકે જોવી પૂરતી નથી. ગરુડ પુરાણની અંદર તેની પાછળ એક આખી આધ્યાત્મિક રચના છે. પરિવાર જીવતા માણસ માટે જે કરી શકે છે તે મૃત્યુ પછી પણ કરે છે. પાણી, અન્ન, દાન, શ્રાદ્ધ અને અન્ય વિધિઓ દ્વારા મૃતક માટે ધાર્મિક સહાય પહોંચાડવાનો વિચાર અહીં વિકસે છે.
મૃત્યુ પછી માણસ એકલો છે કે નહીં, આ પ્રશ્નનો ગરુડ પુરાણનો જવાબ ખૂબ રસપ્રદ છે. શરીર છૂટી ગયું છે, સંબંધોનો દેખાતો આધાર છૂટી ગયો છે, પરંતુ પાછળ રહી ગયેલા પુત્ર અને પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવતાં કર્મો તેની યાત્રા સાથે જોડાય છે. એટલે મૃત્યુ પામેલો માણસ પરિવારની સ્મૃતિમાંથી જતો નથી. ધાર્મિક દૃષ્ટિએ પણ પરિવાર સાથે તેનો સંબંધ એક નવા સ્વરૂપમાં ચાલુ રહે છે.
પિતૃઓ ક્યાં છે?
‘પિતૃ’ શબ્દ સાંભળતાં સામાન્ય રીતે પિતા, દાદા કે પરદાદાનું ચિત્ર સામે આવે છે. પરંતુ પૌરાણિક સાહિત્યમાં પિતૃલોક અને પિતૃઓની સંકલ્પના ઘણી વિશાળ છે. ગરુડ પુરાણમાં પણ પિતૃઓ માટે અલગ ધાર્મિક સ્થાન અને તેમની પ્રસન્નતા માટે શ્રાદ્ધ તથા અર્પણોની પરંપરા વર્ણવાય છે. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતું કર્મ તેમના સંતાનોના જીવન સાથે જોડાય છે. ગરુડ પુરાણના એક અધ્યાયમાં પિતૃઓ માટેની સ્તુતિમાં અલગ-અલગ પિતૃસમૂહો અને તેમને કરવામાં આવતા અર્પણોની વાત આવે છે. ક્યાંક તેઓ ચંદ્રકિરણો સાથે જોડાયેલા છે, ક્યાંક યજ્ઞાગ્નિ સાથે, ક્યાંક બ્રાહ્મણોને કરાયેલા શ્રાદ્ધભોજન સાથે અને ક્યાંક ઉકાળેલા અન્ન તથા જળના અર્પણ સાથે. આ વર્ણનો બતાવે છે કે પિતૃવિચાર એક જ સ્વરૂપમાં બંધાયેલો નથી. પિતૃઓ માટેની ધાર્મિક સંકલ્પના અનેક સ્તરો ધરાવે છે.
અહીંથી પિતૃપક્ષનો અર્થ પણ વધુ ઊંડો બને છે. પિતૃપક્ષમાં આપણે પોતાના મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોને યાદ કરીએ છીએ, પરંતુ શાસ્ત્રીય પરંપરાની અંદર આ સ્મરણ માત્ર ભાવનાત્મક નથી. પિતૃઓને અર્પણ, શ્રાદ્ધ અને તર્પણ દ્વારા તેમની સાથેનો ધાર્મિક સંબંધ જાળવી રાખવાનો વિચાર છે. ગરુડ પુરાણ આ સંબંધને મૃત્યુ પછીની ગતિ સાથે જોડે છે અને આ જ કારણ છે કે પિતૃઓને પ્રસન્ન કરવાનો અર્થ માત્ર કોઈ મૃત વ્યક્તિને યાદ કરવો નથી. તે પોતાના કુટુંબ અને પોતાની પાછળ ઊભેલી પેઢીઓ સાથેના સંબંધને ધાર્મિક સ્વરૂપ આપવાનો પ્રયાસ છે.
ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુનો પાઠ
ગરુડ પુરાણની મૃત્યુવિષયક કથાઓમાં વૈતરણિ છે, યમનો માર્ગ છે, યમદૂતો છે, અનેક ભયાનક પ્રદેશો છે અને કર્મોના પરિણામ છે. આ બધું વાંચતાં માણસને મૃત્યુ પછીની દુનિયાની એક ભયાનક બાબત દેખાય છે. પરંતુ આખા ગ્રંથને માત્ર ‘મૃત્યુ પછી શું થાય છે’ એવી જિજ્ઞાસાથી વાંચીએ તો કદાચ તેની સૌથી મોટી વાત ચૂકી જઈએ. ગ્રંથ વારંવાર કહે છે કે શરીર, સંપત્તિ, પરિવાર અને દુન્યવી શક્તિ બધું અસ્થાયી છે. ગરુડ પુરાણના મૃત્યુપૂર્વના દાન સંબંધિત અધ્યાયમાં પણ શરીરને નાશવંત અને સંપત્તિને અનિત્ય ગણાવી ધર્મને સંચિત કરવાની વાત કરવામાં આવે છે. મૃત્યુની નજીક પહોંચેલો માણસ પોતાના જીવન તરફ પાછો જોઈને પૂછે છે કે તેણે શું એકઠું કર્યું. જવાબમાં ગ્રંથ સંપત્તિ કરતાં ધર્મ તરફ ધ્યાન ફેરવે છે. અહીં ગરુડ પુરાણ અચાનક મૃત્યુનો ગ્રંથ રહેતું નથી. તે જીવનનો ગ્રંથ બની જાય છે.
માણસ આખી જિંદગી પોતાના શરીરને સાચવે છે, ઘર બનાવે છે, સંપત્તિ ભેગી કરે છે, નામ કમાય છે, સંબંધો બાંધે છે. પરંતુ એક ક્ષણે શરીર તેની સાથે રહેતું નથી. ઘર ત્યાં જ રહે છે. સંપત્તિ ત્યાં જ રહે છે. પરિવાર રડી રહ્યો હોય છે અને માણસની યાત્રા આગળ નીકળી ગઈ હોય છે. ગરુડ પુરાણ આ દૃશ્યને ખૂબ કઠોર રીતે સામે મૂકે છે, જેથી જીવતા માણસને એક પ્રશ્ન સતાવે કે જો બધું અહીં જ રહી જવાનું છે તો ખરેખર સાથે શું જશે?
તેનો જવાબ ગ્રંથ કર્મમાં શોધે છે. આ જ કારણ છે કે ગરુડ પુરાણમાં દાનને એટલું મહત્વ મળે છે. દાન માત્ર સામાજિક ઉદારતા નથી. મૃત્યુ પછીની યાત્રામાં પણ તે ધાર્મિક ‘સાધન’ તરીકે રજૂ થાય છે. ગરુડ પુરાણ કહે છે કે જે માણસે પોતાના જીવનમાં ધર્મનું સંચય કર્યું છે તેની યાત્રા અલગ છે અને અધર્મમાં જીવેલા માણસની ગતિ અલગ.
પરિવારની ભૂમિકા અહીંથી સમજાય છે
મૃત્યુ પછીના કર્મોમાં પુત્ર અને પરિવારની ભૂમિકા ગરુડ પુરાણમાં એટલી મહત્વની છે કે મૃત્યુ એક વ્યક્તિની ઘટના રહી જતું નથી. પરિવાર પણ તેની ધાર્મિક યાત્રાનો ભાગ બને છે. અગિયારમા દિવસની વિધિથી લઈને સપિંડિકરણ અને શ્રાદ્ધ સુધીની વિવિધ ક્રિયાઓમાં પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવતાં કર્મોને મૃતકની ગતિ સાથે જોડવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણના અગિયારમા દિવસના વર્ણનમાં પણ મૃતક માટે વિધિ અને અર્પણની વાત આવે છે.
આ પરંપરામાં ‘પુત્ર’નો અર્થ પણ માત્ર વારસદાર નથી. તે પિતૃકર્મ આગળ લઈ જનાર વ્યક્તિ છે. ગરુડ પુરાણના પિતૃવિધિ સંબંધિત અધ્યાયમાં પણ પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતા કર્મને સંતાનની જવાબદારી અને કુટુંબની સતતતા સાથે જોડવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણની દૃષ્ટિએ પરિવાર જીવતા માણસોના સમૂહ કરતાં વિશાળ છે. તેમાં ગયેલા લોકો પણ છે અને આવનારી પેઢીઓ પણ.
અહીં પિતૃપક્ષની એક અત્યંત સુંદર ધાર્મિક અનુભૂતિ સામે આવે છે. માણસ પોતાના પિતૃઓ માટે અર્પણ કરે છે, પણ તે અર્પણ કરતી વખતે પોતે પણ પોતાની આગળની પેઢીનો એક પૂર્વજ બની રહ્યો છે. આજે જે વ્યક્તિ પોતાના દાદાને યાદ કરે છે, કાલે તેની સંતાન તેને યાદ કરશે. જીવનની પેઢીઓ એકબીજાને પાર કરીને આગળ વધે છે. પિતૃપક્ષ આ સતતતાને એક ધાર્મિક ક્ષણમાં રોકીને માણસને પોતાની પાછળ અને પોતાની આગળ બંને તરફ જોવાનું શીખવે છે.
મૃત્યુનું રહસ્ય મૃત્યુમાં નથી
ગરુડ પુરાણ મૃત્યુ વિશે જે વાતો કરે છે તેમાં ભય છે, રહસ્ય છે, અજાણી યાત્રા છે અને અદૃશ્ય લોકની વાત છે. પરંતુ તેની અંદર એક વધુ ઊંડી વાત સતત વહે છે. મૃત્યુ માણસને તેના જીવનથી અલગ કરતું નથી, તેના જીવનના કર્મોને સામે ઊભા કરે છે. આ કારણે ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુની વાત સાંભળતી વખતે માત્ર વૈતરણિ દેખાતી નથી. એક માણસનું આખું જીવન પણ દેખાય છે. તેણે કોની સાથે કેવો વ્યવહાર કર્યો, શું દાન આપ્યું, ધર્મને કેટલું સ્થાન આપ્યું, પોતાના માતા-પિતા અને ગુરુ સાથે કેવું વર્તન કર્યું, પરિવાર માટે શું છોડ્યું અને પોતાની પછીની પેઢી માટે કઈ પરંપરા મૂકી. મૃત્યુ પછીની યાત્રા વિશે કહેતા કહેતા ગ્રંથ જીવતા માણસને પોતાના વર્તમાન જીવનનું મૂલ્યાંકન કરાવતો જાય છે.
પિતૃપક્ષની અષ્ટમી પર ગરુડ પુરાણને યાદ કરવાનો અર્થ એટલો જ નથી કે મૃત્યુ પછી ક્યાંક યમનો માર્ગ છે કે વૈતરણિ છે. તેનો અર્થ એ પણ છે કે સનાતન પરંપરાએ મૃત્યુને સમજવા માટે જીવનને કેન્દ્રમાં રાખ્યું. મૃતક માટે કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ તેના પરિવારને પણ યાદ કરાવે છે કે સંબંધ શરીર પૂરતો નથી. પેઢીઓ વચ્ચેનો સંબંધ મૃત્યુ પછી પણ ધાર્મિક સ્મૃતિમાં ચાલુ રહે છે.
મૃત્યુ માણસ પાસેથી શરીર લઈ લે છે, પરંતુ તેણે જે જીવન જીવ્યું તેની અસર છોડી જાય છે. કોઈના સંસ્કાર સંતાનમાં રહે છે, કોઈની શીખ પૌત્રમાં, કોઈની દાનની પરંપરા પરિવારમાં અને કોઈનું નામ માત્ર એક જૂની તસવીરમાં. ગરુડ પુરાણ આ સ્મૃતિને ધાર્મિક ગતિ સાથે જોડે છે અને કહે છે કે પિતૃઓને યાદ કરવાનું કારણ ભૂતકાળમાં અટકી જવું નથી. પોતાના જીવનને એવી રીતે જીવવું પણ છે કે એક દિવસ આપણે પોતે જ્યારે કોઈની સ્મૃતિમાં પિતૃ બનીએ ત્યારે પાછળ રહેલી પેઢી પાસે આપણું નામ લેવાનું કોઈ કારણ હોય.
પિતૃપક્ષની અષ્ટમી એટલે મૃત્યુને ડરથી જોવાની ક્ષણ નહીં, જીવનને તેની સંપૂર્ણ યાત્રા સાથે જોવાની ક્ષણ છે. જન્મથી મૃત્યુ સુધી અને મૃત્યુથી પિતૃસ્મરણ સુધી ચાલતી આ પરંપરામાં ગરુડ પુરાણ એક વાત ખૂબ ઊંડે ઉતારે છે કે શરીરનો અંત આવી શકે છે, સંબંધનો નહીં અને માણસનું જીવન તેના શ્વાસ પૂરા થાય ત્યાં સુધી જ નથી, તેણે પોતાના પાછળ જે સંસ્કાર, કર્મ અને સ્મૃતિ છોડી છે ત્યાં સુધી પણ તેની એક ગતિ ચાલુ રહે છે.
