લાખો ભક્તોની વચ્ચે રથયાત્રા શરૂ થવાની છે. પુરીનું બડદાંડા ભક્તોના જયઘોષથી ગુંજી રહ્યું છે. નંદીઘોષ, તાલધ્વજ અને દર્પદલન ત્રણેય ભવ્ય રથો ભગવાનની યાત્રા માટે તૈયાર ઊભા છે. શંખનાદ થઈ ચૂક્યો છે. ઢોલ-નગારાંના અવાજ વચ્ચે સૌની નજર એક જ દિશામાં ટકેલી છે. એ સમયે રાજવી વસ્ત્રોમાં સજ્જ એક વ્યક્તિ ધીમે-ધીમે આગળ વધે છે. માથે રાજમુકુટ છે, સાથે રાજકીય લવાજમ પણ છે. પ્રથમવાર આ દૃશ્ય જોનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને લાગે કે હવે રાજા પોતાના વૈભવનું પ્રદર્શન કરશે. પરંતુ પછી જે થાય છે, તે દુનિયાના કદાચ કોઈ બીજા રાજા સાથે જોડાયેલી પરંપરામાં જોવા મળતું નથી. કરોડો પ્રજાના રાજા ગણાતા ગજપતિ મહારાજા પોતાના હાથમાં સોનાની સાવરણી ઉપાડે છે, ભગવાન શ્રીજગન્નાથના રથ આગળ નમન કરે છે અને પોતાના હાથે રથને સાફ કરવાનું શરૂ કરે છે. રાજા ઝાડુ મારી રહ્યા છે અને લાખો લોકો શ્રદ્ધાથી એ દૃશ્ય નિહાળી રહ્યા છે. એ ક્ષણે દરેકના મનમાં એક જ પ્રશ્ન જન્મે છે કે રાજા ભગવાનના સેવક કેમ બની જાય છે?
આ દૃશ્ય માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી. આ સનાતન દર્શનની એવી જીવંત અભિવ્યક્તિ છે, જેમાં સત્તા કરતાં સેવા મોટી છે, સિંહાસન કરતાં સમર્પણ મોટું છે અને રાજમુકુટ કરતાં ભગવાનના ચરણોમાં ઝૂકેલું મસ્તક વધુ ગૌરવશાળી માનવામાં આવે છે. પુરીની રથયાત્રામાં દર વર્ષે થતી આ પરંપરાને ‘છેરા પહંરા’ કહેવામાં આવે છે. બહારથી જોનાર માટે તે માત્ર રથની સફાઈ લાગે, પરંતુ તેની પાછળ સદીઓનો ઇતિહાસ, ગજપતિ રાજવંશની પરંપરા અને ભગવાન શ્રીજગન્નાથને ઓડિશાના સાચા રાજા માનવાની ભાવના છુપાયેલી છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે આજે પણ રથયાત્રાના સૌથી વધુ રાહ જોવાતા પ્રસંગોમાં છેરા પહંરાનો સમાવેશ થાય છે.
રાજા નહીં, ભગવાનના પ્રથમ સેવક
ભારતના ઇતિહાસમાં અસંખ્ય રાજાઓ થયા. અનેક શાસકોએ પોતાના નામે સિક્કા ચલાવ્યા, પોતાના વિજયસ્તંભ ઊભા કર્યા અને પોતાને ઈશ્વરના પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ કર્યા. પરંતુ ઓડિશાની ગજપતિ પરંપરા આ બધાથી અલગ છે. અહીં રાજા પોતાને રાજ્યનો સર્વોચ્ચ શાસક ગણાવતા નથી. અહીં રાજ્યના સાચા રાજા ભગવાન શ્રીજગન્નાથ છે અને ગજપતિ મહારાજા માત્ર તેમના ‘અધીસેવક’ અર્થાત્ પ્રથમ સેવક છે.
આ પરંપરાનું સૌથી મજબૂત સ્વરૂપ ગંગ વંશના મહાન શાસક અનંગભીમદેવ ત્રીજાના સમયમાં જોવા મળે છે. તેમણે જાહેર કર્યું હતું કે ઓડિશાના વાસ્તવિક શાસક ભગવાન શ્રીજગન્નાથ છે અને તેઓ પોતે માત્ર ભગવાનના નામે રાજ્ય ચલાવતા સેવક છે. આ વિચાર માત્ર ધાર્મિક પ્રતીક નહોતો. તેણે સમગ્ર રાજ્યવ્યવસ્થાને એક નવી દિશા આપી. રાજસત્તાનું કેન્દ્ર કોઈ વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ શ્રીજગન્નાથ બન્યા. ગજપતિ મહારાજા માટે રાજગાદી સત્તાનું નહીં, સેવાનું સ્થાન બની ગઈ.
કદાચ આ જ કારણ છે કે ગજપતિ મહારાજાની ઓળખ તેમના વૈભવથી નહીં, પરંતુ તેમની વિનમ્રતાથી થાય છે. તેઓ ભગવાનના રથ આગળ ઊભા રહે છે, હાથમાં સોનાની સાવરણી લે છે અને પોતાના હાથે સફાઈ કરે છે. આ દૃશ્ય સમગ્ર વિશ્વને એક એવો સંદેશ આપે છે, જે કદાચ કોઈ રાજકીય ભાષણ ક્યારેય આપી શકતું નથી કે ભગવાન સમક્ષ દરેક સમાન છે.
છેરા પહંરા: જ્યારે સોનાની સાવરણી બને છે સમર્પણનું પ્રતીક
રથયાત્રા દરમિયાન ગજપતિ મહારાજા ત્રણેય રથો સુધી જાય છે. તેઓ સોનાથી મઢેલી સાવરણી વડે રથના મંચને સાફ કરે છે અને ચંદન તથા સુગંધિત જળનો છંટકાવ કરે છે. આ વિધિને ‘છેરા પહંરા’ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય ભાષામાં તેનો અર્થ રથની સફાઈ થાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ ભગવાન સમક્ષ રાજસત્તાના સંપૂર્ણ સમર્પણની વિધિ છે.
વિચાર કરો. જે રાજાના એક આદેશથી હજારો સૈનિકો યુદ્ધમાં ઉતરી શકે, જેની સામે આખું રાજ્ય માથું ઝુકાવતું હોય, એ જ રાજા ભગવાનના રથ આગળ ઝાડુ લઈને ઊભા રહે છે. તેઓ કોઈ ઔપચારિકતા નિભાવી રહ્યા નથી. તેઓ સમગ્ર વિશ્વને કહી રહ્યા છે કે સત્તા ક્ષણિક છે, સેવા શાશ્વત છે. રાજા હોવાનો ગર્વ પણ ભગવાનના ચરણોમાં મૂકવો પડે છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે છેરા પહંરા માત્ર એક વિધિ નહીં, પરંતુ ગજપતિ પરંપરાની આત્મા છે.
ગજપતિ રાજા કોણ હોય છે?
‘ગજપતિ’ માત્ર એક રાજવી ઉપાધિ નથી. તેના પાછળ ઓડિશાના હજારો વર્ષના ઇતિહાસ, સૈન્યશક્તિ અને ધાર્મિક પરંપરાનું ગૌરવ છુપાયેલું છે. સંસ્કૃતમાં ‘ગજ’ એટલે હાથી અને ‘પતિ’ એટલે સ્વામી. પ્રાચીન ભારતમાં યુદ્ધ દરમિયાન જે રાજા પાસે સૌથી વિશાળ અને શક્તિશાળી હાથીદળ હોય, તેને ગજપતિ તરીકે ઓળખવામાં આવતો. સમય જતાં આ ઉપાધિ ઓડિશાના શક્તિશાળી રાજવંશ સાથે કાયમી રીતે જોડાઈ ગઈ. ખાસ કરીને પૂર્વી ગંગ વંશ અને ત્યારબાદ સૂર્યવંશી ગજપતિઓના સમયમાં ‘ગજપતિ’ માત્ર રાજાનું બિરુદ નહોતું, પરંતુ પૂર્વ ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી હિંદુ શાસકોની ઓળખ બની ગયું હતું. એક સમય એવો પણ હતો, જ્યારે ગજપતિ સામ્રાજ્યની સીમાઓ ગંગાથી લઈને ગોદાવરી સુધી વિસ્તરતી હતી અને દક્ષિણના અનેક રાજ્યો તેમની સૈન્યશક્તિનો સ્વીકાર કરતા હતા.
પરંતુ ગજપતિ રાજાઓને અન્ય હિંદુ રાજાઓથી અલગ બનાવતી વાત તેમની સૈન્યશક્તિ નહોતી. તેમને વિશિષ્ટ બનાવતો હતો ભગવાન શ્રીજગન્નાથ સાથેનો તેમનો સંબંધ. અનંગભીમદેવ ત્રીજાએ જ્યારે ભગવાન શ્રીજગન્નાથને ઓડિશાના વાસ્તવિક શાસક જાહેર કર્યા, ત્યારથી ગજપતિ રાજાની ઓળખમાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન આવ્યું. તેઓ રાજ્યના સર્વોચ્ચ શાસક હોવા છતાં પોતાને ભગવાનના ‘અધીસેવક’ કહેવા લાગ્યા. એટલે જ ગજપતિ મહારાજા માટે રાજમુકુટ સત્તાનું નહીં, પરંતુ સેવાનું પ્રતીક બની ગયું. કદાચ વિશ્વના ઇતિહાસમાં આ એક અનોખી પરંપરા છે, જ્યાં એક શક્તિશાળી સામ્રાજ્યનો રાજા પોતાના આરાધ્ય દેવના રથ આગળ સોનાની સાવરણી લઈને ઊભો રહે છે અને પોતાના હાથેથી સેવા કરે છે. ગજપતિ શબ્દનો સાચો અર્થ પણ કદાચ અહીં જ સમજાય છે કે જે રાજ્યનો રાજા હોય, પરંતુ ભગવાન સમક્ષ પ્રથમ સેવક હોય.
ભગવાનના રથ આગળ રાજા કેમ ઝૂકે છે?
ગજપતિ મહારાજા અને ભગવાન શ્રીજગન્નાથ વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર રાજા અને આરાધ્યનો નથી. આ સંબંધ એક એવી પરંપરાનો છે, જેમાં ભગવાનને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે અને રાજાને પણ તેમની સેવામાં જ ગૌરવ અનુભવવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે પુરીમાં ગજપતિ મહારાજાને ક્યારેય ભગવાન કરતાં ઉપર તો દૂર પણ નજીકમાં પણ ક્યાંય સ્થાન મળતું નથી. રથયાત્રાના દિવસે જ્યારે લાખો ભક્તો રાજાના આગમનની રાહ જોતા હોય છે, ત્યારે ગજપતિ મહારાજા પોતે પણ ભગવાનના દર્શન માટે આવતા એક સેવક તરીકે જ આગળ વધે છે. તેમના માટે રથ આગળ ઊભા રહેવાનો અધિકાર રાજા હોવાના કારણે નથી મળતો, પરંતુ ભગવાનના પ્રથમ સેવક હોવાના કારણે મળે છે. આ પરંપરા સદીઓથી અવિરત ચાલી રહી છે અને આજે પણ ગજપતિ મહારાજા પોતાના પૂર્વજોની જેમ જ છેરા પહંરાની વિધિ નિભાવે છે.
રથયાત્રા દરમિયાન ગજપતિ મહારાજા ત્રણેય રથો પર ચઢે છે, ભગવાન બળભદ્રના તાલધ્વજ, માતા સુભદ્રાના દર્પદલન અને ભગવાન શ્રીજગન્નાથના નંદીઘોષ પર. દરેક રથ પર તેઓ સમાન શ્રદ્ધા સાથે સોનાની સાવરણી ફેરવે છે, ચંદનમિશ્રિત જળનો છંટકાવ કરે છે અને ભગવાનને પ્રણામ કરે છે. આ સમગ્ર વિધિ દરમિયાન રાજમુકુટ, રાજદંડ અને રાજાશાહી વૈભવનું કોઈ મહત્ત્વ રહેતું નથી. ત્યાં માત્ર એક સેવક છે અને તેના આરાધ્ય ભગવાન છે. કદાચ વિશ્વમાં બહુ ઓછા એવા રાજવંશો હશે, જ્યાં રાજાની સૌથી મોટી ઓળખ તેના વૈભવથી નહીં, પરંતુ તેની સેવાથી થતી હોય.
જ્યારે રાજમુકુટ કરતાં સાવરણીનું ગૌરવ મોટું બની જાય છે
આધુનિક યુગમાં રાજાશાહીનો અર્થ મોટાભાગે સત્તા, વૈભવ અને વિશેષાધિકાર સાથે જોડાય છે. પરંતુ પુરીની ગજપતિ પરંપરા આ માન્યતાને સંપૂર્ણપણે ઉલટાવી દે છે. અહીં રાજમુકુટ પહેરનાર વ્યક્તિને સૌથી મોટું ગૌરવ સિંહાસન પર બેસવામાં નથી મળતું, પરંતુ ભગવાનના રથ આગળ સાવરણી લઈને ઊભા રહેવામાં મળે છે. સોનાની બનેલી સાવરણી અહીં સંપત્તિનું પ્રતીક નથી, પરંતુ એ સંદેશનું પ્રતીક છે કે ભગવાન સમક્ષ સૌથી મોટો માણસ પણ સેવક જ છે.
આ પરંપરામાં એક ઊંડો સામાજિક સંદેશ પણ સમાયેલો છે. જ્યારે રાજ્યનો સર્વોચ્ચ શાસક પોતાના હાથે ભગવાનના રથની સફાઈ કરે છે ત્યારે સમાજના દરેક વર્ગને એક જ સંદેશ મળે છે કે સેવા કોઈ નાનું કામ નથી. સનાતન પરંપરામાં સેવા એ જ સાધના છે. એટલે જ છેરા પહંરા માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં, પરંતુ વિનમ્રતા, સમાનતા અને સમર્પણનું જીવંત પ્રતીક બની ગઈ છે.
આ જ કારણ છે કે લાખો ભક્તો રથયાત્રામાં ભગવાનના દર્શન જેટલી જ આતુરતાથી ગજપતિ મહારાજાની છેરા પહંરાની વિધિ પણ નિહાળે છે. કારણ કે એ ક્ષણે તેઓ માત્ર એક રાજાને નથી જોતા, પરંતુ એ વિચારને જીવંત સ્વરૂપમાં જોતા હોય છે કે દુનિયાની કોઈ પણ સત્તા ભગવાન કરતાં મોટી નથી.
ઇસ્લામી આક્રમણોથી મરાઠા પુનરુત્થાન સુધી પણ અખંડ રહી આ પરંપરા
શ્રીજગન્નાથ ધામે સદીઓ સુધી અનેક આક્રમણો જોયા. ઇસ્લામી આક્રાંતાઓએ વારંવાર મંદિરને નિશાન બનાવ્યું. દૈતા સેવકોને ભગવાનના વિગ્રહોને ચિલિકા, જંગલો અને પહાડોમાં લઈ જઈને બચાવવા પડ્યા. રાજવંશો બદલાયા, શાસકો બદલાયા, યુદ્ધો થયા, મુસ્લિમ શાસન આવ્યું અને પછી મરાઠા સામ્રાજ્યના આગમન સાથે ફરી હિંદુ રાજાશ્રય સ્થાપિત થયો. પરંતુ આ સમગ્ર ઇતિહાસમાં એક બાબત અડગ રહી- ભગવાન જ ઓડિશાના સાચા રાજા છે અને ગજપતિ તેમના પ્રથમ સેવક છે.
કદાચ આ જ કારણ છે કે જ્યારે મરાઠાઓએ ઓડિશામાં મુસ્લિમ શાસનનો અંત લાવી શ્રીજગન્નાથ ધામના પુનરુત્થાનનો યુગ શરૂ કર્યો, ત્યારે તેમણે પણ આ પરંપરાને સંપૂર્ણ માન-સન્માન સાથે જાળવી રાખી. ગજપતિ મહારાજાની છેરા પહંરાની વિધિમાં કોઈ ફેરફાર થયો નહીં. કારણ કે આ માત્ર રાજવી પરંપરા નહોતી, તે શ્રીજગન્નાથ ધામની આત્મા હતી.
આજે પણ જ્યારે રથયાત્રાના દિવસે ગજપતિ મહારાજા સોનાની સાવરણી લઈને ભગવાનના રથ આગળ નમન કરે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે સદીઓનો ઇતિહાસ એ એક જ દૃશ્યમાં જીવંત થઈ ગયો છે. રાજાઓ આવે છે, સામ્રાજ્યો ઊભાં થાય છે અને ઇતિહાસના પાનાંમાં સમાઈ જાય છે, પરંતુ ભગવાનની સેવા કરવાની આ પરંપરા અવિરત આગળ વધતી રહે છે.
ભગવાનના પ્રથમ સેવકની પરંપરા આજે પણ કેમ જીવંત છે?
સમય બદલાયો છે. રાજાશાહીનું રાજકીય અસ્તિત્વ હવે ભારતમાંથી સમાપ્ત થઈ ચૂક્યું છે. ગજપતિ મહારાજા પાસે આજે કોઈ રાજકીય સત્તા નથી, કોઈ રાજ્ય નથી, કોઈ સૈન્ય નથી. છતાં દર વર્ષે રથયાત્રા આવે છે ત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર તેમની તરફ પણ મંડાય છે. કારણ કે એ દિવસે તેઓ કોઈ પૂર્વ રાજા તરીકે નહીં, પરંતુ ભગવાન શ્રીજગન્નાથના પ્રથમ સેવક તરીકે હાજર રહે છે. સદીઓ પહેલાં તેમના પૂર્વજોએ જે પરંપરા શરૂ કરી હતી, તે આજે પણ એ જ શ્રદ્ધા, એ જ વિનમ્રતા અને એ જ ગૌરવ સાથે જીવંત છે. બદલાતી સદીઓએ રાજગાદીઓ છીનવી લીધી, પરંતુ ભગવાનના સેવક તરીકેનું તેમનું સ્થાન આજે પણ અકબંધ છે.
વિશ્વમાં કદાચ બહુ ઓછા એવા ધાર્મિક કે સાંસ્કૃતિક પ્રસંગો હશે, જ્યાં કરોડો લોકોની સામે એક રાજવી પરિવારનો વારસદાર પોતાના હાથમાં સોનાની સાવરણી લઈને ભગવાનના રથની સફાઈ કરે. આ દૃશ્ય માત્ર એક વિધિ નથી, તે એક ઘોષણા છે કે સનાતન પરંપરામાં રાજા પણ ભગવાનથી મોટો નથી. અહીં સત્તા ભગવાનની છે, રાજ્ય ભગવાનનું છે અને રાજા માત્ર તેમની સેવા કરવાનો અધિકારી છે. કદાચ એટલા માટે જ ગજપતિ મહારાજા માટે છેરા પહંરા કોઈ ઔપચારિક ફરજ નથી, તે તેમના અસ્તિત્વનો સૌથી પવિત્ર ભાગ છે.
સનાતન પરંપરાનો એવો સંદેશ, જે આજેય એટલો જ પ્રાસંગિક છે
આજે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ સત્તા, પદ અને પ્રભાવની સ્પર્ધામાં દોડી રહ્યું છે ત્યારે પુરીની આ પરંપરા એક અલગ દર્શન રજૂ કરે છે. તે કહે છે કે સાચો મહાન માણસ એ નથી, જે સૌથી ઊંચા સિંહાસન પર બેસે, સાચો મહાન માણસ એ છે, જે સૌથી ઊંચા સિંહાસન પરથી ઊતરીને સેવા કરવાનું જાણે. આ જ કારણ છે કે છેરા પહંરાની વિધિ માત્ર ઓડિશાની પરંપરા નથી રહી, પરંતુ સનાતન સંસ્કૃતિના વિનમ્રતાના આદર્શનું પ્રતીક બની ગઈ છે.
કલ્પના કરો કે એક તરફ લાખો ભક્તો, બીજી તરફ ભવ્ય રથો, આકાશને આંબતું શ્રીમંદિરનું શિખર અને એ બધાની વચ્ચે રાજવી વસ્ત્રોમાં સજ્જ ગજપતિ મહારાજા પોતાના હાથમાં સોનાની સાવરણી લઈને ભગવાનના રથ આગળ નમન કરી રહ્યા છે. એ દૃશ્ય કદાચ શબ્દોથી વધુ બોલે છે. તે કહે છે કે જે ભગવાન આખા વિશ્વના સ્વામી છે, તેમની સામે કોઈ પણ વ્યક્તિનું પદ, પ્રતિષ્ઠા કે વૈભવ ટકી શકતું નથી. ત્યાં માત્ર ભક્તિ છે, સેવા છે અને સમર્પણ છે.
જો આપણે શ્રીજગન્નાથ ધામની આખી ગાથા પર નજર કરીએ તો એક અદ્ભુત સાતત્ય જોવા મળે છે. એક તરફ એવા દૈતા સેવકો હતા, જેમણે ઇસ્લામી આક્રમણોના સમયમાં પોતાના પ્રાણની પરવા કર્યા વિના ભગવાનના વિગ્રહોને બચાવ્યા. બીજી તરફ એવા ગજપતિ મહારાજાઓ છે, જેઓ પોતાના રાજગૌરવને ભગવાનના ચરણોમાં મૂકી દે છે. બંનેની ભૂમિકાઓ અલગ છે, પરંતુ બંનેનો કેન્દ્રબિંદુ એક જ છે- ભગવાન શ્રીજગન્નાથની સેવા.
આ જ કારણ છે કે પુરીની રથયાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવ નથી. તે સનાતન સંસ્કૃતિના એવા મૂલ્યોનું જીવંત પ્રદર્શન છે, જ્યાં સત્તા કરતાં સેવા મોટી છે, અહંકાર કરતાં સમર્પણ મોટું છે અને રાજાશાહી કરતાં ભગવાનના ચરણોમાં ઝૂકવું વધુ ગૌરવપૂર્ણ માનવામાં આવે છે અને કદાચ એટલા માટે જ દર વર્ષે જ્યારે ગજપતિ મહારાજા સોનાની સાવરણી લઈને ભગવાનના રથ આગળ ઊભા રહે છે, ત્યારે કરોડો ભક્તો માત્ર એક વિધિ જોતા નથી.
તેઓ સદીઓથી જીવંત રહેલા એક એવા સંદેશના સાક્ષી બને છે, જે આજે પણ એટલો જ પ્રાસંગિક છે જેટલો ત્યારે હતો કે ભગવાન શ્રીજગન્નાથ જ સાચા રાજા છે. બાકીના બધા, ભલે તેઓ રાજા હોય કે સામાન્ય ભક્ત, તેમના ચરણોમાં માત્ર સેવક જ છે.
