ભારતીય સમાજમાં જાતિવાદની જડો ખૂબ ઊંડી છે, તેને નાબૂદ કરવા માટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારે તાજેતરમાં એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના 16 સપ્ટેમ્બર, 2025ના આદેશને અનુસરીને મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથની સરકારે જાતિના નામનો ઉલ્લેખ પોલીસ રેકોર્ડ્સ, જાહેર સ્થળો, વાહનો, રાજકીય રેલીઓ અને સોશિયલ મીડિયામાં સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત કરી દીધો છે. આ 10-સૂત્રીય આદેશ 21 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ કાર્યવાહક મુખ્ય સચિવ દીપક કુમાર દ્વારા જારી કરાયો હતો, જેમાં તાત્કાલિક અમલની સૂચના આપવામાં આવી છે.
શું છે આ નિર્ણય?
આ નિર્ણય જાતિ આધારિત ભેદભાવને મૂળથી નાબૂદ કરવા માટે લેવાયો છે અને તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
પોલીસ દસ્તાવેજોમાં જાતિનો ઉલ્લેખ નહીં: FIR, અટકાયત મેમો (ગિરફ્તારી મેમોરેન્ડમ), જપ્તી મેમો (સીઝર મેમો), વ્યક્તિગત તપાસ મેમો, કોર્ટ સરેન્ડર મેમો અને અંતિમ પોલીસ રિપોર્ટ જેવા તમામ દસ્તાવેજોમાં આરોપી, ફરિયાદી કે સાક્ષીની જાતિ લખવામાં આવશે નહીં. તેના બદલે આરોપીના પિતા કે પતિના નામ સાથે માતાનું નામ પણ ફરજિયાત લખવું પડશે, જે લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. રાષ્ટ્રીય અપરાધ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોના (NCRB) ક્રાઈમ એન્ડ ક્રિમિનલ ટ્રેકિંગ નેટવર્ક સિસ્ટમમાં (CCTNS) જાતિનું કૉલમ ખાલી રાખવામાં આવશે અને તેને કાયમી રીતે દૂર કરવા NCRBને પત્ર લખાયો છે.
જાહેર સ્થળો અને વાહનો પર પ્રતિબંધ: પોલીસ સ્ટેશનના નોટિસ બોર્ડ, વાહનો, સાઈનબોર્ડ, પોસ્ટર્સ અને અન્ય જાહેર વ્યવસ્થાઓ પર જાતિના નામ, ચિહ્નો, સ્લોગન કે પ્રતીકો લગાવવા પર પૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. વાહનો પર જાતિના નામ કે સ્લોગન્સ લખેલા હોય તો કેન્દ્રીય મોટર વાહન અધિનિયમ 1988 હેઠળ દંડ અને કાર્યવાહી થશે.
રાજકીય અને સામાજિક કાર્યક્રમોમાં પ્રતિબંધ: જાતિ આધારિત રેલીઓ, કૉન્ફરન્સ, જાહેર કાર્યક્રમો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે, કારણ કે તે ‘સાર્વજનિક વ્યવસ્થા અને રાષ્ટ્રીય એકતા’ને જોખમમાં મૂકે છે. સોશિયલ મીડિયા (ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યુબ, એક્સ વગેરે) પર જાતિની મહિમા કરતી કે નફરત ફેલાવતી પોસ્ટ્સ પર IT એક્ટના નિયમ 2021 હેઠળ કડક કાર્યવાહી થશે, જેમાં તાત્કાલિક અવરોધ અને કાનૂની પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.
અપવાદ અને અમલ: SC/ST (અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ) અત્યાચાર નિવારણ અધિનિયમ જેવા કાયદાઓમાં જ્યાં જાતિનો ઉલ્લેખ કાયદાકીય રીતે જરૂરી હોય ત્યાં તેને મંજૂરી આપવામાં આવશે.
સરકારે પોલીસ મેન્યુઅલ, SOP (સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસીજર) અને તાલીમ કાર્યક્રમોમાં સુધારા કરીને આનો અમલ કરવાની તૈયારી કરી છે. તમામ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM), પોલીસ અધિકારીઓ અને વિભાગોને તાત્કાલિક અમલની સૂચના આપવામાં આવી છે. આ આદેશને ‘સર્વસમાવેશી અને બંધારણીય મૂલ્યોને અનુરૂપ વ્યવસ્થા’ તરીકે ગણાવવામાં આવ્યો છે.
આ નિર્ણયનું કારણ
નોંધનીય છે કે આ નિર્ણયનું મુખ્ય કારણ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો 16 સપ્ટેમ્બર, 2025નો 28-પેજનો આદેશ છે, જે ‘પ્રવીણ ચેત્રી વિ. ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય’ કેસમાં આપવામાં આવ્યો હતો. આ કેસ 29 એપ્રિલ, 2023ના એક દારૂ તસ્કરીના મામલાથી શરૂ થયો હતો, જ્યાં પોલીસે પ્રવીણ ચેત્રીની (ભીલ જાતિ) ધરપકડ કરી અને FIR તથા જપ્તી મેમોમાં તેની જાતિનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ચેત્રીએ તેની વિરુદ્ધ પિટિશન દાખલ કરી હતી, જેને હાઇકોર્ટના એકલા પીઠાધીશ વિનોદ દીવાકરે સ્વીકારી હતી.
કોર્ટે જાતિના ઉલ્લેખને ‘ઓળખાત્મક પ્રોફાઈલિંગ’ ગણાવીને તેને ‘બંધારણવિરોધી’, ‘રાષ્ટ્રવિરોધી’ અને ‘સાંસ્કૃતિક અહંકાર’નું પરિણામ ગણાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે આવા ઉલ્લેખથી પૂર્વગ્રહો વધે છે, જાહેર મત દૂષિત થાય છે, ન્યાયિક વિચારસરણી પર અસર પડે છે અને મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય છે.
પોલીસે તર્ક આપ્યો હતો કે ઓળખ માટે જાતિ આવશ્યક છે. જોકે, આ તર્ક કોર્ટે નકાર્યો, કારણ કે આધુનિક તકનીકો જેમ કે આધાર કાર્ડ, ફીંગરપ્રિન્ટ, મોબાઈલ નંબર અને માતા-પિતાના નામથી પૂરતી ઓળખ થઈ શકે છે. કોર્ટે વાહનો, જાહેર સ્થળો અને સોશિયલ મીડિયા પર જાતિ મહિમામંડનને પણ ખોટું ગણાવ્યું અને IT નિયમોને મજબૂત કરવાની સલાહ આપી હતી.
ઉલ્લેખનીય છે કે યુપીમાં જાતિ રાજકારણનું કેન્દ્ર છે, જ્યાં વૉટર્સને જાતિના આધારે એકત્ર કરવામાં આવે છે. પોલીસ સ્ટેશનના નોટિસ બોર્ડ પર આરોપીની જાતિ લખવી સામાન્ય પ્રથા હતી, જે નફરત અને પૂર્વગ્રહોને વધારતી હતી. વાહનો પર જાતિના સ્ટીકર્સ, રેલીઓમાં જાતિ આધારિત નારા અને સોશિયલ મીડિયા પર ‘જાતિ વિસ્તાર’ જેવી પ્રથાઓથી સામાજિક તણાવ વધતો હતો. આ કેસ 2023ના જૂના મામલાને આધારે 2025માં વિસ્તારાયો, જે બંધારણના અનુચ્છેદ 14 (સમાનતા) અને 15ને (ભેદભાવ પ્રતિબંધ) મજબૂત કરે છે.
યોગી સરકારનો આ નિર્ણય જાતિવાદને નાબૂદ કરવાનું મજબૂત પગથિયું છે, જે બંધારણીય મૂલ્યોને મજબૂત કરે છે અને સમાજને વધુ સમાન બનાવે છે. જો કડક અમલ થાય તો તે અન્ય રાજ્યો માટે પણ ઉદાહરણરૂપ બનશે, પરંતુ તેની સફળતા શિક્ષણ, સમવાય અને સમુદાયિક સંવાદ પર આધારિત છે.
