દરિયો ક્યારે રસ્તો આપશે અને ક્યારે એ જ રસ્તો પાછો લઈ લેશે, એ અહીં કોઈ માણસ નક્કી કરતો નથી. ઘડિયાળમાં જોવામાં આવતો સમય અહીં દર્શનનો સમય નથી. અરબી સમુદ્રની ભરતી અને ઓટ અહીં પોતાનો સમય લઈને આવે છે. ઓટ ઊતરે ત્યારે દરિયાના જળમાંથી એક રસ્તો ધીમે-ધીમે બહાર આવે છે અને શ્રદ્ધાળુઓ એ ભીના માર્ગે ચાલતાં સમુદ્રની અંદર પહોંચે છે. થોડે આગળ પાંચ શિવલિંગો ખુલ્લા આકાશ નીચે નજરે પડે છે. તેમની ઉપર ધજા ફરકતી હોય છે. ભક્તો દર્શન કરે છે, પૂજા કરે છે, જળ અર્પે છે અને પાછા વળે છે.
ત્યાર પછી દરિયો ફરી ચઢવા લાગે છે. જે રસ્તા પરથી થોડી વાર પહેલાં માનવમહેરામણ પસાર થયું હતું, એ રસ્તો પાણીમાં ઓગળી જાય છે. પાંચેય શિવલિંગો પણ જળમાં સમાઈ જાય છે. મંદિર જાણે દરિયાના અસ્તિત્વમાં પાછું વિલીન થઈ જાય છે. અહીં શિવના દર્શન માટે પહોંચવાનો માર્ગ પણ દરિયો નક્કી કરે છે અને દર્શન કેટલા સમય સુધી થઈ શકે એ પણ દરિયો જ નક્કી કરે છે.
ભાવનગર જિલ્લાના કોળિયાકથી લગભગ ત્રણ કિલોમીટર દૂર અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલું નિષ્કલંક શિવધામ એટલે આ જ અદ્ભુત અનુભવ. ભારતમાં સમુદ્રકાંઠે આવેલાં અનેક શિવાલયો વિશે આપણે સાંભળ્યું છે, પરંતુ અહીં વાત કિનારા પર આવેલા મંદિરની નથી. અહીં તો શિવધામ જ સમુદ્રની અંદર છે. દિવસના થોડા કલાકો માટે દરિયો ભક્તોને આ પવિત્ર સ્થાન સુધી પહોંચવાની અનુમતિ આપે છે અને બાકીના સમયે એ જ સ્થાન પોતાના જળમાં ઢાંકી દે છે.
ભરતીના સમયે પાંચ શિવલિંગો અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને ઘણી વખત માત્ર મંદિરની ધજા તથા ધ્વજસ્તંભ જ પાણીની ઉપર નજરે પડે છે. પૂનમ અને અમાસે ભરતી-ઓટનું આ દૃશ્ય વધુ વિશેષ બની જાય છે. હિંદુ તિથિઓ સાથે બદલાતી દરિયાની આ ગતિને કારણે અહીં દર્શનનો સમય પણ સતત એકસરખો રહેતો નથી. એટલે નિષ્કલંક શિવધામમાં ભક્તિનો એક અનોખો નિયમ છે. શિવ સુધી પહોંચવા માટે મનુષ્યે પોતાની ઘડિયાળ નહીં, દરિયાની ગતિ જોવી પડે.
કોળિયાકના આ ધામની વાત અહીંથી જ અચાનક પુરાણના એવા પ્રદેશમાં પ્રવેશી જાય છે, જ્યાં આજનો દરિયો અને હજારો વર્ષ જૂની એક કથા એકબીજાની વચ્ચે કોઈ અદૃશ્ય સેતુથી જોડાયેલાં હોય. આજે જે પાંચ શિવલિંગો દરિયાની વચ્ચે બિરાજે છે, તેમની સાથે પાંડવોના પ્રાયશ્ચિતની કથા જોડાયેલી છે અને આ કથા માત્ર ભૂતકાળની કોઈ અસ્પષ્ટ સ્મૃતિ બનીને રહી નથી. ભાદરવી અમાસે જ્યારે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ નકળંગના મેળા માટે અહીં ભેગા થાય છે અને ભાવનગરના રાજવી પરિવારની 52 ગજની ધજા ચઢાવવામાં આવે છે ત્યારે એ જ કથા ફરી એકવાર લોકજીવનમાં જીવંત થઈ ઊઠે છે.
કુરુક્ષેત્રના વિજય પછી પાંડવોની યાત્રા
મહાભારતનું યુદ્ધ સમાપ્ત થયું. પાંડવો વિજયી થયા. પરંતુ કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં મળેલો વિજય પોતાના સાથે એક એવો ભાર પણ લઈને આવ્યો હતો જે કોઈ વિજયોત્સવથી હળવો થઈ શકે તેમ નહોતો. યુદ્ધમાં પોતાના જ પરિજનો, સ્વજનો અને કુટુંબીજનોના મૃત્યુનું કલંક પાંડવોના મન પર હતું. ધર્મની સ્થાપના માટે થયેલા યુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો, પરંતુ હિંસાના પરિણામે ઊભી થયેલી આંતરિક વ્યથા તેમની સાથે હતી. પોતાના કરેલા કર્મોના પ્રાયશ્ચિત માટે પાંડવોએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો આશ્રય લીધો.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પાંડવોને એક કાળી ગાય અને કાળી ધજા આપી. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં આ ગાય અને ધજા બંનેનો રંગ કાળામાંથી સફેદ થઈ જાય એ સ્થાનને પવિત્ર માની ત્યાં શિવલિંગની સ્થાપના કરીને શિવની આરાધના કરવી. પાંડવો ગાય અને ધજાને સાથે લઈને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ફરતા રહ્યા. પરંતુ ગાયનો રંગ બદલાયો નહીં, ધજાનો રંગ પણ બદલાયો નહીં. તેઓ આગળ વધતા ગયા અને અંતે ભાવનગર નજીકના આજના કોળિયાકના દરિયાકાંઠે પહોંચ્યા.
અહીં આવીને એ ઘટના બની હોવાનું કહેવાય છે, જેના કારણે આ ભૂમિનું નામ જ કાયમ માટે બદલાઈ ગયું. કાળી ગાય સફેદ થઈ ગઈ અને કાળી ધજા પણ સફેદ થઈ ગઈ. પાંડવોએ આને શ્રીકૃષ્ણના સંકેત તરીકે સ્વીકાર્યો. પાંચેય પાંડવોએ ત્યાં શિવની આરાધના કરી અને પાંચ શિવલિંગોની સ્થાપના કરી. યુદ્ધમાં થયેલી હિંસાના પરિણામે લાગેલા કલંકમાંથી મુક્તિ મળતા તેઓ નિષ્કલંક થયા અને ત્યારથી આ શિવધામ ‘નિષ્કલંક’ તરીકે ઓળખાયું. સ્થાનિક લોકો આજે પણ તેને પ્રેમથી ‘નકળંગ’ મહાદેવ કહે છે.
આથી અહીંના પાંચ શિવલિંગો માત્ર પાંચ પથ્થરની મૂર્તિઓ નથી. સ્થાનિક આસ્થા માટે એ પાંડવોની પ્રાયશ્ચિત યાત્રાની જીવંત નિશાની છે. કુરુક્ષેત્રના રક્તરંજિત મેદાનથી લઈને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલા આ શાંત શિવધામ સુધીની યાત્રામાં એક એવો આધ્યાત્મિક અર્થ પણ છુપાયેલો છે કે વિજય પછી પણ મનુષ્ય પોતાના કર્મો સામે ઊભો રહે છે અને અંતે શિવના ચરણોમાં જઈને પોતાના અંતરનો ભાર ઉતારે છે. આ જ કારણ છે કે અહીં ‘નિષ્કલંક’ શબ્દ માત્ર નામ બનીને અટકતો નથી. તે આખા તીર્થનો આત્મા બની જાય છે.
પાંચ શિવલિંગ અને દરિયાનો અવિરત જળાભિષેક
પાંચેય શિવલિંગ આજે પણ કોળિયાકના સમુદ્રની વચ્ચે અડીખમ ઊભાં છે. પરંતુ આ શિવલિંગોનું સૌથી વિશિષ્ટ દૃશ્ય ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે દરિયો ભરતી લઈને આવે છે. ઓટના સમયે જ્યાં ભક્તોના પગલાં પડે છે ત્યાં ભરતી વખતે પાણી ફરી વળે છે. થોડા સમય પહેલાં જ્યાં લોકો શિવના દર્શન કરી રહ્યા હતા ત્યાં હવે સમુદ્રનું પાણી હોય છે. શિવલિંગો પર અરબી સમુદ્રની લહેરો અથડાય છે અને જાણે દરિયાદેવ પોતે જ શિવનો અભિષેક કરી રહ્યો હોય એવો અનુભવ થાય છે.
દિવસના સામાન્ય રીતે થોડા કલાકો જ અહીં દર્શન શક્ય બને છે. બાકીનો સમય આ દેવસ્થાન સમુદ્રમાં રહે છે. ભરતી-ઓટના ચક્ર પ્રમાણે દર્શનનો સમય બદલાય છે અને અમાસ તથા પૂનમની આસપાસ દરિયાની ગતિ વિશેષરૂપે અનુભવાય છે. એટલે અહીં પહોંચનારા ભક્ત માટે દરિયો માત્ર પ્રકૃતિનું દૃશ્ય નથી રહેતો. એ મંદિરનો જ એક ભાગ બની જાય છે. ક્યારે શિવલિંગ દેખાશે, ક્યારે માર્ગ ખુલશે અને ક્યારે ફરી પાણી ચઢશે, આ બધું દરિયાની ગતિ સાથે જોડાયેલું છે.
આ દૃશ્યને જોનાર માટે સૌથી અદભુત ક્ષણ એ હોય છે જ્યારે પાણી ધીમે-ધીમે પાછું ખેંચાય અને સમુદ્રના પેટાળમાંથી મંદિર તરફ જતો માર્ગ દેખાવા લાગે. ખુલ્લા પગે ભક્તો એ માર્ગ પર ચાલે છે. ચારે તરફ પાણી, ઉપર ખુલ્લું આકાશ, આગળ પાંચ શિવલિંગ અને માથા ઉપર ફરકતી ધજા. કિનારેથી ત્રણ કિલોમીટર સુધી ચાલીને દરિયાની વચ્ચે પહોંચવાની આ યાત્રા પોતે જ એક અલગ આધ્યાત્મિક અનુભવ બની જાય છે.
સ્થાનિક પૂજારીએ ઑપઇન્ડિયાને જણાવ્યું હતું કે નિષ્કલંક શિવધામની પ્રકૃતિમાં જ એવી શાંતિનો અનુભવ થાય છે કે ત્યાં પહોંચ્યા પછી દુનિયાની ગફલતો થોડા સમય માટે દૂર થઈ જાય છે. દરિયાનો ભેજવાળો પવન, ચારે તરફ ફેલાયેલી નિરવતા, પક્ષીઓનો અવાજ અને દરિયાની પોતાની ધૂન, આ બધું મળીને સ્થળને એવો માહોલ આપે છે કે સામાન્ય જગતથી થોડે દૂર કોઈ અલગ જ અવકાશમાં આવી પહોંચ્યા હોઈએ અને છતાં, આ શાંતિની પાછળ એક સતત રહસ્ય ધબકતું રહે છે કે આજે જ્યાં ભક્ત ઊભો છે, થોડા સમય પછી ત્યાં જ સમુદ્ર હશે.
આકાશમાં ફરકતી 52 ગજની રાજવી ધજા
નિષ્કલંક શિવધામની કથા માત્ર પાંડવો સુધી અટકતી નથી. આકાશમાં ફરકતી ધજા આ પૌરાણિક સ્મૃતિને ભાવનગરની રાજવી પરંપરા સાથે જોડે છે. ભાદરવી અમાસના દિવસે ભાવનગરના મહારાજા દ્વારા 52 ગજની ધજાનું પૂજન કરવામાં આવે છે. વૈદિક મંત્રોચ્ચાર સાથે ધ્વજપૂજન થયા બાદ આ ધજા શિવાલય પર ચડાવવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ નકળંગનો મેળો શરૂ થાય છે. આ પરંપરા ભાવનગરના રાજવી પરિવાર સાથે લાંબા સમયથી જોડાયેલી છે અને મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજીના કાર્યકાળ પહેલાંથી ચાલી આવતી હોવાનું મંદિર સાથે જોડાયેલા લોકો જણાવે છે. રાજાશાહીનો યુગ પૂરો થઈ ગયો, ભાવનગર સ્ટેટનું રાજકીય અસ્તિત્વ ઇતિહાસ બની ગયું, પરંતુ શિવધામની આ પરંપરા આજે પણ પોતાની જગ્યાએ અડીખમ છે.
રાજવી પરિવાર માટે આ ધજા માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નહોતી. તેના પૂજન સાથે રાજ્યની સુખ-શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને પ્રજાના કલ્યાણની ભાવના જોડાયેલી હતી. કુદરતી આફતોમાંથી રાજ્ય અને જીવમાત્રની રક્ષા થાય, પ્રજા સુખી રહે અને રાજ્યમાં સમૃદ્ધિ જળવાઈ રહે એ ભાવથી રાજવીઓ આ ધજાનું પૂજન કરતા. એટલે એક સમયના રાજા માટે શિવધામ પર ચડતી ધજા માત્ર પોતાની શ્રદ્ધાનો વિષય નહોતી, તે સમગ્ર રાજ્યની સુખાકારી માટેની પ્રાર્થનાનું પ્રતીક પણ હતી.
આ ધજા સાથે જોડાયેલી એક વધુ લોકમાન્યતા આ સ્થળના રહસ્યને વધુ ઘેરું બનાવે છે. કહેવાય છે કે રાજા દ્વારા પૂજન કર્યા બાદ સ્વયં હનુમાનજી આ ધજાની રક્ષા કરે છે અને આગામી એક વર્ષ સુધી તેને આંચ પણ આવવા દેતા નથી. વર્ષભર મંદિરનો મોટો ભાગ સમુદ્રમાં રહે છે, ભરતીનું પાણી ધામને ઘેરી લે છે, પરંતુ ધજા પોતાની જગ્યાએ ફરકતી રહે છે.
વર્ષ 2001ના વિનાશકારી ભૂકંપનો પ્રસંગ પણ આ લોકસ્મૃતિનો ભાગ બની ગયો છે. કહેવાય છે કે એ વિનાશક ભૂકંપ બાદ પણ નિષ્કલંક શિવધામની ધજા કોઈ નુકસાન વિના ફરકતી જોવા મળી હતી. આ ઘટનાએ ધજા સાથે જોડાયેલી સ્થાનિક આસ્થાને વધુ મજબૂત કરી. આકાશમાં ફરકતી ધજા અને નીચે દરિયામાં સમાયેલું શિવધામ, કોળિયાકનું આ દૃશ્ય કદાચ આખા તીર્થની સૌથી શક્તિશાળી છબી છે. પાણી શિવલિંગોને ઢાંકી શકે છે, મંદિરને પોતાની અંદર સમાવી શકે છે, પરંતુ ઉપર આકાશમાં ફરકતી ધજા આખા વર્ષ માટે શિવધામની હાજરીની સાક્ષી બની રહે છે.
ધજા ચડે પછી જ શરૂ થાય છે નકળંગનો મેળો
ભાદરવી અમાસ એટલે કોળિયાક માટે માત્ર એક તિથિ નથી. એ દિવસ આવે ત્યારે પાંડવોની પ્રાયશ્ચિત સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક સ્મૃતિ, દરિયાની વચ્ચે બિરાજતા પાંચ શિવલિંગો અને ભાવનગરની રાજવી પરંપરા, એક જ સ્થળે ભેગાં થઈ જાય છે. 52 ગજની ધજાનું પૂજન અને ધ્વજારોહણ પૂર્ણ થયા બાદ નકળંગનો મેળો શરૂ થાય છે. પછી કોળિયાક તરફ શ્રદ્ધાળુઓનો પ્રવાહ વધી જાય છે. અંદાજે બે-ત્રણ લાખ લોકોનો માનવમહેરામણ અહીં ઉમટી પડે છે.
‘હર હર મહાદેવ’ના નાદ સાથે દરિયાકાંઠો ગુંજી ઊઠે છે. ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી લોકો આવે છે અને દક્ષિણ ભારતમાંથી પણ મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પહોંચે છે. ખાસ કરીને મદ્રાસના લોકો માટે નકળંગના મેળાનું વિશેષ મહત્વ હોવાનું સ્થાનિક પરંપરામાં માનવામાં આવે છે. મેળામાં આવતા શ્રદ્ધાળુઓ માટે દરિયામાં સ્નાન પણ આ યાત્રાનો અગત્યનો ભાગ છે. દરિયાનું પાણી માથે લઈને, ઓટની રાહ જોઈને, પછી ભીના માર્ગે ચાલતા પાંચેય શિવલિંગ સુધી પહોંચવું, આ આખી પ્રક્રિયા સામાન્ય મંદિરના દર્શન કરતાં સંપૂર્ણપણે અલગ અનુભવ આપે છે. અહીં ભક્ત અને શિવ વચ્ચે કોઈ વિશાળ સ્થાપત્ય ઊભું નથી. વચ્ચે છે તો માત્ર દરિયો.
કોળિયાકના લોકોની આત્મીયતા પણ આ મેળાની એક આગવી ઓળખ છે. બહારથી આવતા લોકો માટે રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા સ્થાનિક લોકો પોતાના ઘરે જ ગોઠવે છે. મેળો માત્ર હજારો લોકોનું ધાર્મિક એકત્રિકરણ નથી બની જતો, તે કાંઠાના લોકોની લોકસંસ્કૃતિ, આતિથ્ય અને પોતાની પરંપરા પ્રત્યેની લાગણીનો પણ ઉત્સવ બની જાય છે.
સ્થાનિક માન્યતા એવી પણ છે કે જીવનમાં એકવાર નકળંગનો મેળો કરવો જોઈએ અને જે વ્યક્તિ આ મેળામાં આવીને શિવના દર્શન કરે તેના પર નિષ્કલંક શિવની કૃપાદૃષ્ટિ બની રહે છે. આવી માન્યતાઓ કોઈ લેખિત નિયમથી નહીં, પરંતુ પેઢી દર પેઢી લોકોની સ્મૃતિ અને આસ્થામાંથી આગળ વધે છે. એ જ કારણે નકળંગનો મેળો માત્ર એક દિવસનો મેળો નથી, તે અનેક પરિવારોની ધાર્મિક સ્મૃતિનો ભાગ છે.
જ્યાં લોકઆસ્થા પણ દરિયાની જેમ ઊંડી છે
નિષ્કલંક શિવધામ સાથે જોડાયેલી લોકમાન્યતાઓ પણ એટલી જ વિશાળ છે જેટલો અહીંનો દરિયો. લોકો અહીં વિવિધ માનતાઓ અને બાધાઓ રાખે છે. નિષ્કલંક શિવધામની ધજાના દર્શન માત્રથી પાપનો નાશ થાય છે એવી માન્યતા છે. કેટલાક શ્રદ્ધાળુઓ સગા-વ્હાલાની ચિતાની રાખ શિવલિંગ પર અર્પણ કરીને પછી તેને જળમાં પ્રવાહિત કરે છે અને તેને મોક્ષપ્રાપ્તિ સાથે જોડે છે. મંદિરમાં ચિતાની ભસ્મ ઉપરાંત દૂધ, દહીં અને શ્રીફળ પણ અર્પણ કરવામાં આવે છે.
આ પરંપરાઓને સમજીએ ત્યારે ફરી એકવાર ‘નિષ્કલંક’ નામ સામે આવે છે. જીવનમાં જે કંઈ ભારરૂપ છે, જે કંઈ કલંકરૂપ છે, જે કંઈ અધૂરું છે, તે શિવ સમક્ષ મૂકીને અંતરમાંથી હળવા થવાની માનવની પ્રાચીન ઇચ્છા અહીં અનેક સ્વરૂપે દેખાય છે. કદાચ પાંડવોની કથાથી લઈને આજના સામાન્ય શ્રદ્ધાળુ સુધી આ તીર્થને જોડતી સૌથી ઊંડી કડી પણ આ જ છે.
કોઈ પાંચ હજાર વર્ષ જૂની કથાના સ્મરણ સાથે આવે છે, કોઈ પરિવારની માનતા લઈને આવે છે, કોઈ પિતૃસ્મરણ સાથે આવે છે, કોઈ નકળંગના મેળાની પરંપરા નિભાવવા આવે છે. પરંતુ અંતે બધાને એ જ પાંચ શિવલિંગો સુધી પહોંચવાનું છે અને ત્યાં પહોંચવા માટે ફરી એકવાર દરિયાની મરજી જોવી પડે છે.
શ્રાવણ પૂર્ણ થાય, પણ અહીં શિવ સાથેનો સંવાદ ચાલુ રહે
ગુજરાતી શ્રાવણનો અંતિમ દિવસ હોય અને ભાદરવી અમાસની ક્ષણ આવી પહોંચી હોય ત્યારે કોળિયાકમાં શ્રાવણની આખી શિવમય યાત્રા એક જ સ્થળે આવીને અટકે છે. આખો મહિનો મંદિરોમાં જે જળ અર્પાયું હતું, અહીં અરબી સમુદ્ર પોતે જ શિવલિંગો પર જળાભિષેક કરે છે. આખો મહિનો ભક્તોએ શિવના દર્શન માટે મંદિરોના દ્વાર ખખડાવ્યા હતા, અહીં દર્શનનો દ્વાર જ દરિયો ખોલે છે.
એક તરફ હજારો વર્ષ જૂની પાંડવકથા છે. બીજી તરફ ભાવનગરના રાજવી પરિવારની પરંપરા છે. એક તરફ દરિયાનું અવિરત આવવું-જવું છે. બીજી તરફ ભાદરવી અમાસે ઉમટતો લાખો લોકોનો માનવમહેરામણ છે. આ બધું અલગ-અલગ સમયનું લાગે છે, છતાં કોળિયાકમાં આવીને બધું એક જ ક્ષણમાં ભળી જાય છે. ઓટ આવે ત્યારે દરિયો પાછળ ખસે છે અને શિવ દેખાય છે. ભક્તો આગળ વધે છે. ધજા આકાશમાં ફરકે છે. પાંચ શિવલિંગો સામે મસ્તક ઝૂકે છે. પછી ફરી દરિયો આવે છે. પાણી વધે છે. માર્ગ અદૃશ્ય થાય છે. શિવધામ જળમાં સમાઈ જાય છે અને આકાશમાં ધજા ફરકતી રહે છે.
કોળિયાકના નિષ્કલંક શિવધામની સૌથી મોટી વિશેષતા આ જ છે કે અહીં કંઈ પણ સ્થિર નથી. સિવાય આસ્થાના. દરિયો પોતાની ગતિએ આવે છે અને જાય છે, દર્શનનો સમય બદલાય છે, મંદિર ક્યારેક દેખાય છે અને ક્યારેક જળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે, રાજાશાહીનો યુગ પસાર થઈ ગયો, પેઢીઓ બદલાઈ ગઈ, મેળાની ભીડ બદલાતી રહી, પરંતુ પાંચ શિવલિંગો સામે માથું નમાવવાની પરંપરા અટકી નથી.
કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ પછી પાંડવો જે કલંક લઈને નીકળ્યા હતા, તેની સમાપ્તિ જે ભૂમિ પર થઈ, એ જ ભૂમિ આજે પણ દરિયાની વચ્ચે શિવત્વ ધારણ કરીને ઊભી છે. અહીં સમુદ્ર રોજ અભિષેક કરે છે, ઓટ દર્શનનો માર્ગ આપે છે, રાજવી ધજા આકાશને સ્પર્શે છે અને ભાદરવી અમાસે લાખો લોકો આવીને એ જ પ્રાચીન સ્મૃતિને પોતાના જીવન સાથે જોડી જાય છે.
કદાચ એટલે જ નિષ્કલંક શિવધામને માત્ર દરિયામાં આવેલું મંદિર કહીને વાત પૂરી કરી શકાતી નથી. આ એવી ભૂમિ છે જ્યાં શિવ જળમાં છે, તેમની ધજા આકાશમાં છે, પાંડવોની પ્રાયશ્ચિત સ્મૃતિ ધરતી પર છે અને આ બધાની વચ્ચે એક અદૃશ્ય શક્તિ આજે પણ આખી પરંપરાને જીવંત રાખે છે. એ શક્તિનું સમયપત્રક કોઈ માણસ પાસે નથી. એનો સમય દરિયો નક્કી કરે છે.
