શિવત્વની શોધમાં: મહાદેવથી આગળ, અસ્તિત્વના રહસ્ય સુધીની એક યાત્રા

શિવને સમજવાની શરૂઆત કદાચ શિવની મૂર્તિથી થતી નથી. ન તો ત્રિશૂળથી, ન ડમરુથી, ન જટામાં વહેતી ગંગાથી, ન કપાળ પરના ચંદ્રથી. આ બધું તો એક એવા તત્ત્વને સમજવા માટે ભારતીય ચિંતને રચેલી ભાષા છે, જેને શબ્દોમાં પૂરું પકડી શકાય તેમ નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે જેને આપણે ‘શિવ’ કહીએ છીએ, તે તત્ત્વ શું છે?

‘શિવ’ એટલે માત્ર કોઈ એક સ્વરૂપ નહીં. ‘શિવ’નો મૂળ અર્થ જ મંગલ, કલ્યાણ અને શુભતા સાથે જોડાયેલો છે. પરંતુ અહીં એક વિચિત્ર વાત છે. જે તત્ત્વને ભારતીય પરંપરા ‘શિવ’ અર્થાત્ મંગલ કહે છે, તેની આસપાસનાં સૌથી પ્રબળ પ્રતીકોમાં સ્મશાન છે, ભસ્મ છે, સર્પ છે, વિષ છે અને સંહાર છે. શિવની આંખ ખુલે છે ત્યારે કામ ભસ્મ થાય છે, તેમનું નૃત્ય થાય છે ત્યારે સૃષ્ટિના એક ચરણનો અંત આવે છે, તેઓ સ્મશાનમાં બેસે છે, છતાં તેમના નામમાં જ કલ્યાણ વસે છે.

આ વિરોધાભાસ કોઈ ભૂલ નથી. આ જ શિવત્વનું પ્રથમ રહસ્ય છે

કારણ કે ભારતીય દર્શનની એક વિશિષ્ટતા એ રહી છે કે તેણે અસ્તિત્વને માત્ર સુંદર, સુખદ અને ઇચ્છનીય વસ્તુઓમાંથી બનાવેલું માન્યું નથી. અહીં જીવન છે તો મૃત્યુ પણ છે. સર્જન છે તો વિલય પણ છે. જન્મ છે તો અંત પણ છે. આનંદ છે તો દુઃખ પણ છે. આસક્તિ છે તો વૈરાગ્ય પણ છે અને આ બધાની પાછળ કંઈક એવું છે, જે સતત બદલાતી આ દુનિયાને માત્ર બે વિરોધી ખાંચામાં જોઈને અટકી જતું નથી.

એ તત્ત્વને સમજવા માટે ‘શિવ’ એક અદ્ભુત નામ છે. શિવત્વ એટલે કોઈ પૌરાણિક પાત્ર જેવું બનવું નહીં. શિવત્વ કોઈ બાહ્ય વેશ નથી. જટા રાખવી, ભસ્મ લગાવવી કે ત્રિપુંડ ધારણ કરવું એ શિવત્વની બાહ્ય અભિવ્યક્તિઓ હોય શકે, પરંતુ શિવત્વ પોતે એમાં પૂરું સમાઈ જતું નથી.

શિવત્વ એટલે અસ્તિત્વને તેના પૂર્ણ સ્વરૂપમાં જોવાની દૃષ્ટિ. એ દૃષ્ટિમાં મૃત્યુ જીવનનો શત્રુ નથી. સંહાર સર્જનનો વિરોધી નથી. શૂન્ય અસ્તિત્વની વિરુદ્ધ કોઈ ખાલી જગ્યા નથી અને મૌન શબ્દની ગેરહાજરી નહીં, પરંતુ શબ્દની પાછળ રહેલી શક્યતા બની જાય છે. એટલે જ શિવને સમજવાની યાત્રા કદાચ તેમના ચહેરાથી નહીં, તેમના સ્મશાનથી શરૂ થવી જોઈએ.

સ્મશાનમાં બેઠેલું મંગલ

માણસે મૃત્યુથી હંમેશાં ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મહેલો બાંધ્યા, સ્મૃતિઓ ઊભી કરી, નામને લાંબું કરવાની કોશિશ કરી, શરીરને સુંદર રાખવા માટે સાધનો શોધ્યા, પોતાની સિદ્ધિઓને પેઢીઓ સુધી જીવંત રાખવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ જીવનની આખી દોડ વચ્ચે એક સત્ય સતત તેની પાછળ ચાલતું રહ્યું. જે આવ્યું છે તે જવાનું છે.

શિવ આ સત્યથી દૂર ઊભા રહેતા નથી. તેમનું સ્થાન સ્મશાન છે. આ વાતને માત્ર પૌરાણિક કલ્પના તરીકે જોવી સહેલી છે, પરંતુ શિવના તત્ત્વને સમજવા માટે કદાચ આ સૌથી ગહન પ્રતીકોમાંનું એક છે. સ્મશાન એ જગ્યા છે જ્યાં મનુષ્યની બધી સામાજિક ઓળખો એક ક્ષણમાં નિર્વસ્ત્ર થઈ જાય છે. ત્યાં રાજા અને રંક વચ્ચેનો તફાવત રહેતો નથી. નામ, પદ, સંપત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, બધું શરીરની સાથે અગ્નિમાં સમાઈ જાય છે.

અને એ જ સ્મશાનમાં શિવ બેઠા છે. તેમના શરીર પર ભસ્મ છે. ભસ્મ માત્ર મૃત્યુનું સ્મરણ નથી. ભસ્મ એ દરેક રૂપની અંતિમ અવસ્થા છે. જે આજે શરીર છે તે કાલે ભસ્મ બની શકે છે. જે આજે સત્તા છે તે કાલે સ્મૃતિ બની શકે છે. જે આજે ‘મારું’ છે તે કાલે કોઈ બીજા માટે માત્ર એક જૂની વાર્તા બની શકે છે.

પરંતુ શિવ આ સત્ય બતાવીને માણસને નિરાશ કરતા નથી. તેઓ તેને આસક્તિ તરફ લઈ જાય છે. જે નાશવંત છે તેને નાશવંત તરીકે જોઈ શકાય તો તેને કાયમી બનાવી રાખવાની જિદ્દ થોડી ઓછી થાય. પકડ ઓછી થાય તો ભય પણ થોડો ઓછો થાય અને જ્યાં ભય ઓછો થાય ત્યાં માણસ પોતાના અસ્તિત્વને થોડું વધુ સ્પષ્ટ જોઈ શકે.

એટલે શિવનું સ્મશાન વિનાશનું નહીં, મુક્તિનું પ્રતીક બની જાય છે.

સંહાર એટલે અંત નહીં

શિવને ‘સંહારક’ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ સંહાર શબ્દને આપણે ઘણી વખત વિનાશના અર્થમાં જ સમેટી દઈએ છીએ. સૃષ્ટિમાં એવું ખરેખર બને છે? બીજનું સ્વરૂપ સમાપ્ત થાય છે ત્યારે વૃક્ષની શરૂઆત થાય છે. બાળપણ સમાપ્ત થાય છે ત્યારે યુવાની આવે છે. જૂનો વિચાર તૂટે છે ત્યારે નવો વિચાર જન્મે છે. પાનખર આવે છે ત્યારે વૃક્ષ મરતું નથી, તે પોતાની એક અવસ્થા બદલે છે.

અસ્તિત્વમાં કંઈક સતત સમાપ્ત થઈ રહ્યું છે અને કંઈક સતત જન્મી રહ્યું છે.

એટલે સંહાર માત્ર નાશ નથી. સંહાર એટલે એક રૂપમાંથી બીજા રૂપ તરફ જવાની પ્રક્રિયામાં જૂના રૂપનું વિલીન થવું. શિવનું તત્ત્વ અહીં અચાનક વધુ ઊંડું થઈ જાય છે. શિવ તે નથી જે જીવનનો વિરોધ કરે છે. શિવ તો એ તત્ત્વ છે જે જીવનમાં રહેલા પરિવર્તનને સ્વીકારે છે. જે રૂપને અંતિમ સત્ય માનવાની ભૂલથી મુક્ત કરે છે.

આથી શિવનો તાંડવ માત્ર વિનાશનું નૃત્ય નથી. તે ગતિનું નૃત્ય છે. સ્થિર દેખાતી સૃષ્ટિની અંદર સતત ચાલી રહેલી ગતિનું નૃત્ય. નટરાજની પ્રતિમા સામે ઊભા રહો ત્યારે એક ક્ષણ માટે વિચારવા જેવું છે કે એક પગ ઊંચો છે, એક પગ નીચે છે, હાથોમાં અલગ અલગ સંકેતો છે, જટાઓ ગતિમાં છે, અગ્નિ છે, ડમરુ છે અને છતાં સમગ્ર રચનામાં એક અદભુત સંતુલન છે.

ગતિની અંદર સંતુલન. સંહારની અંદર સર્જનની શક્યતા અને નૃત્યની અંદર એક કેન્દ્ર. શિવત્વ એટલે આ જ. બહાર બધું બદલાતું રહે ત્યારે અંદરનું કેન્દ્ર ગુમાવવું નહીં.

ત્રીજું નેત્ર: બીજી દૃષ્ટિ

શિવનું ત્રીજું નેત્ર પણ આપણે ઘણીવાર માત્ર ક્રોધ અને વિનાશના પ્રતીક તરીકે યાદ કરીએ છીએ. પરંતુ ત્રીજું નેત્ર ખરેખર આંખ છે કે દૃષ્ટિ? બે આંખો આપણને દુનિયા દેખાડે છે. રૂપ, રંગ, આકાર, અંતર, બહારનું દૃશ્ય. પરંતુ બહાર દેખાતું બધું જ સત્ય નથી.

માણસ જે જુએ છે તેની પાછળ શું છે? જે દેખાય છે તેની પાછળ શું છુપાયેલું છે? જે ‘હું’ને એટલું મોટું લાગે છે તે ખરેખર કેટલું મોટું છે? ત્રીજું નેત્ર કદાચ આ પ્રશ્નોની દૃષ્ટિ છે.

આંખ ખુલે છે ત્યારે માત્ર બહારનું કંઈક ભસ્મ થતું નથી, ભ્રમ ભસ્મ થાય છે. કામદેવના દહનની કથા અહીં માત્ર ઇન્દ્રિયવાસનાના દમનની વાર્તા બની રહે તો તેની ઊંડાઈ ઓછી થઈ જાય છે. તેને બીજી રીતે પણ વાંચી શકાય, માનવીની અંદર જે ઇચ્છા પોતાને જ અસ્તિત્વનું કેન્દ્ર માની બેસે છે, તેના પર જાગૃતિની અગ્નિ પડે ત્યારે શું થાય?

ઇચ્છા સમાપ્ત થવી જરૂરી નથી. પરંતુ ઇચ્છા પરનું અંધત્વ સમાપ્ત થઈ શકે. આ જ ત્રીજી દૃષ્ટિ છે. દેખાતું જોવું સહેલું છે. જે દેખાતું નથી તેને જોવું એ જ શિવત્વ છે.

નીલકંઠ: વિષને અમૃત બનાવવું નહીં

સમુદ્રમંથનની કથા ભારતીય સ્મૃતિમાં એટલી પ્રચલિત છે કે હળાહળ અને નીલકંઠનો સંદર્ભ સાંભળતાં જ શિવનું સ્મરણ થાય છે. પરંતુ આ કથામાં રહેલું એક નાનું, અત્યંત ગહન તત્ત્વ ઘણી વાર નજરમાંથી સરકી જાય છે. શિવે વિષ ગળી લીધું. પરંતુ તેને પેટમાં ઉતાર્યું નહીં. કંઠમાં રોકી રાખ્યું. આને માત્ર ચમત્કાર તરીકે જોવાથી કથાનો મોટો અર્થ ગુમાઈ જાય છે.

જીવનમાં વિષ આવશે જ. અપમાન આવશે. ક્રોધ આવશે. ઈર્ષ્યા આવશે. દુઃખ આવશે. અન્યાયનો અનુભવ થશે. ક્યારેક બીજા માણસનું વર્તન આપણા મનમાં ઝેર ભરી દેશે. પ્રશ્ન એ નથી કે વિષથી સંપૂર્ણ બચી શકાય. પ્રશ્ન એ છે કે એ વિષનું આપણે શું કરીએ છીએ? તેને ગળી જઈને પોતે જ વિષ બની જઈએ? કે તેને બહાર ફેંકીને દુનિયાને વધુ વિષ આપીએ?

કે પછી શિવની જેમ તેને ઓળખીએ, તેને પોતાના અસ્તિત્વનો સ્વામી ન બનવા દઈએ અને ત્યાં જ રોકી દઈએ? નીલકંઠનું તત્ત્વ આ છે. વિષને અમૃત બનાવી દેવું જરૂરી નથી. પરંતુ વિષને પોતાના સ્વભાવમાં ફેરવાઈ જવા ન દેવું, આ સાધના છે.

આ અર્થમાં શિવ કોઈ ચમત્કારના દેવ નહીં, પરંતુ માનવીની આંતરિક ક્ષમતાના સૌથી ગહન પ્રતીક બની જાય છે.

અર્ધનારીશ્વર: જ્યાં દ્વૈત પોતાની સીમા ગુમાવે છે

શિવત્વને સમજવા માટે કદાચ અર્ધનારીશ્વરથી મોટું કોઈ પ્રતીક નથી. એક જ અસ્તિત્વમાં શિવ અને શક્તિ. પુરુષ અને પ્રકૃતિ. ચેતના અને સર્જનશક્તિ. અલગ પણ અવિભાજ્ય. ભારતીય ચિંતન વારંવાર આપણને એક પ્રશ્ન તરફ લઈ જાય છે કે શું જે વિરોધી દેખાય છે તે ખરેખર વિરોધી છે?

દિવસ રાતનો વિરોધી છે કે રાત દિવસની પૂર્ણતા છે? સ્થિરતા ગતિની વિરુદ્ધ છે કે ગતિને અર્થ આપતું કેન્દ્ર છે? મૌન શબ્દનો શત્રુ છે કે શબ્દ પહેલાંની અવસ્થા? અર્ધનારીશ્વર કોઈ શારીરિક સંયોજનનું માત્ર પ્રતીક નથી. તે કહે છે કે અસ્તિત્વને સમજવા માટે દ્વૈતને સ્વીકારવું પડશે, પરંતુ દ્વૈતમાં અટકી જવું નહીં.

શિવત્વ એ બે અડધાંને એકમાં ભેળવી દેવાની બાબત કરતાં પણ આગળની વાત છે. એ સમજવાની વાત છે કે બંને અડધાં મૂળભૂત રીતે એક જ અસ્તિત્વની અભિવ્યક્તિઓ છે.

શિવલિંગ: આકારમાંથી નિરાકાર તરફ

અને પછી આવે છે શિવનું કદાચ સૌથી ગહન પ્રતીક- શિવલિંગ. અહીં પણ શિવને માત્ર માનવાકાર દેવ તરીકે જોવાની દૃષ્ટિ પાછળ રહી જાય છે. ‘લિંગ’નો એક મૂળ અર્થ છે ચિહ્ન, નિર્દેશક, જેના દ્વારા કોઈ અદૃશ્ય વસ્તુ તરફ સંકેત મળે. અદૃશ્યને સીધું બતાવી શકાય નહીં. તેને કોઈ સંકેતથી અનુભવવું પડે.

આથી શિવલિંગને માત્ર એક પથ્થર, માત્ર એક મૂર્તિ અથવા માત્ર કોઈ ભૌતિક આકાર તરીકે જોવાથી તેની દાર્શનિક સંભાવના સીમિત થઈ જાય છે. અહીં આકાર છે, પરંતુ આકાર અંતિમ નથી. અહીં ઉપાસના છે, પરંતુ ઉપાસ્યને માત્ર આકારમાં બંધવાનો પ્રયાસ નથી.

નિરાકારને સમજવા માટે આકારનો સહારો લેવાય છે. ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરાની આ એક અદ્ભુત રીત છે. મનને સંપૂર્ણ નિરાકાર પર સ્થિર કરવું મુશ્કેલ છે. તેથી ચિહ્ન રચાય છે. ચિહ્નથી ધ્યાન શરૂ થાય છે અને ધ્યાન ધીમે-ધીમે ચિહ્નની પાછળ રહેલા તત્ત્વ તરફ લઈ જઈ શકે છે. આ જ કારણ છે કે શિવનું તત્ત્વ મૂર્તિમાં છે અને મૂર્તિથી પર પણ છે.

કૈલાસ બહાર છે કે અંદર?

શિવ કૈલાસ પર રહે છે. આ વાત આપણે બાળપણથી સાંભળીએ છીએ. પરંતુ કૈલાસને માત્ર ભૌગોલિક પર્વત તરીકે જોવો કે તેની સાથે એક આંતરિક અર્થ પણ જોડાય છે? પર્વત ઊંચો છે. ઉપર જવા માટે ચઢવું પડે છે. નીચેની દુનિયા ધીમે-ધીમે પાછળ રહી જાય છે. હવા પાતળી થાય છે. અવાજ ઓછા થાય છે અને અંતે માણસ પોતાના શ્વાસ સાથે એકલો રહી જાય છે.

ધ્યાનની યાત્રા પણ કંઈક આવી જ છે. બહારનો ઘોંઘાટ ઓછો થતો જાય. ઇચ્છાઓની ભીડ થોડી શાંત થાય. સતત બોલતું મન થોડું મૌન થાય. ‘હું’ની આસપાસ રચાયેલી અસંખ્ય ઓળખો એક પછી એક ઢીલી પડે અને પછી અંદર કોઈ એવી જગ્યા મળે જ્યાં માણસ પહેલી વાર પોતાને વસ્તુઓની યાદીથી અલગ જોઈ શકે.

કૈલાસ બહારનો પર્વત છે. પરંતુ શિવત્વની શોધની યાત્રામાં એક કૈલાસ અંદર પણ ચઢવો પડે છે.

શ્રાવણમાં જળ શિવ પર પડે છે કે આપણા પર?

શ્રાવણ આવે ત્યારે શિવાલયોમાં જળની ધારાઓ વહેવા લાગે છે. કોઈ કાવડ લઈને આવે છે, કોઈ સોમવારનું વ્રત કરે છે, કોઈ બિલ્વપત્ર ચઢાવે છે, કોઈ ‘ૐ નમઃ શિવાય’નો જાપ કરે છે. બહારથી જોવામાં આ બધું પરંપરા છે. પરંતુ પરંપરાની અંદર ઉતરીને જોવામાં આ એક સંવાદ છે.

માણસ પોતાના કરતાં અનેક ગણા, અસીમિત વિશાળ તત્ત્વ સામે ઊભો છે. હાથમાં જળ છે. સામે શિવલિંગ છે અને એક ક્ષણ માટે વર્ષભરનું જીવન, તેની દોડધામ, તેની ચિંતાઓ, તેની ઇચ્છાઓ, તેના અહંકારથી થોડું દૂર થવાની તક મળે છે. જળ શિવલિંગ પર પડે છે. પરંતુ પ્રાર્થના એ હોય છે કે એ જળ મનમાં પણ પડે.

અંદર જે તપતું રહ્યું છે તેને શીતળતા મળે. જે કઠોર બન્યું છે તે થોડું ઓગળે. જે પકડીને બેઠા છીએ તેને છોડવાની શક્તિ મળે અને જે વાત આપણને સતત અંદરથી દઝાવતી રહી છે, તેની ઉપર થોડું મૌન વરસે.

શિવને જળ ચઢાવવાની પરંપરાનો આ કોઈ એકમાત્ર અર્થ નથી. શ્રદ્ધાની પોતાની ભાષા હોય છે, શાસ્ત્રની પોતાની અને સાધનાની પોતાની. પરંતુ શિવત્વની દૃષ્ટિએ જોવામાં આ ક્રિયા એક સુંદર આંતરિક પ્રતીક બને છે, જે બહારની જળધારા અંતે અંદરના તાપ સુધી પહોંચે.

શિવત્વ એટલે શું?

આટલી વાત પછી પણ કદાચ પ્રશ્ન બાકી રહે છે કે શિવત્વ એટલે આખરે શું? શિવત્વ એટલે મૃત્યુથી ભાગવું નહીં, પરંતુ મૃત્યુની સત્યતાને જાણીને જીવનને વધુ ઊંડાઈથી જીવવું. શિવત્વ એટલે સંસાર છોડવો નહીં, પરંતુ સંસારની અનિત્યતા જાણીને તેમાં આસક્તિના અંધાપાથી મુક્ત થવું.

શિવત્વ એટલે ક્રોધ ન આવવો નહીં, પરંતુ ક્રોધને પોતાનું સ્વરૂપ બની જવા ન દેવું. શિવત્વ એટલે વિષ વિનાનું જીવન નહીં, પરંતુ વિષને પોતાના અંતરમાં ઘર ન કરવા દેવું. શિવત્વ એટલે આંખો બંધ કરવી નહીં, પરંતુ આંખો બંધ કર્યા પછી પણ જે દેખાતું નથી તેને જોવાની ક્ષમતા મેળવવી.

શિવત્વ એટલે બધું છોડવું નહીં, પરંતુ શું પકડી રાખવું અને શું વિલિન થવા દેવું તેની સમજ મેળવવી અને શિવત્વ એટલે બહારના શિવને પોતાના અંદરના અસ્તિત્વથી અલગ ન જોવાની દૃષ્ટિ.

એટલે જ શિવનું તત્ત્વ હજારો વર્ષ પછી પણ એટલું જીવંત છે. કારણ કે તે કોઈ એક યુગની સમસ્યાનો જવાબ નથી. માણસ જ્યાં સુધી જન્મ અને મૃત્યુની વચ્ચે જીવશે, જ્યાં સુધી તેને પોતાના અસ્તિત્વનો અર્થ શોધવાનો પ્રશ્ન રહેશે, જ્યાં સુધી તે સુખની સાથે દુઃખ અને સર્જનની સાથે સંહારનો અનુભવ કરશે ત્યાં સુધી ‘શિવ’નો પ્રશ્ન જીવંત રહેશે.

શ્રાવણ એટલે માત્ર કેલેન્ડરની તારીખો નથી. તે વર્ષમાં આવતી એક એવી ક્ષણ છે જ્યારે માણસ પોતાની દોડમાંથી થોડો સમય કાઢીને અસ્તિત્વ સામે ઊભો રહી શકે. હાથમાં જળ હોય. આંખો સામે શિવલિંગ હોય. કાનમાં ‘હર હર મહાદેવ’નો નાદ હોય. અને મનમાં એક પ્રશ્ન કે હું જે શિવને શોધવા આવ્યો છું, શું તે માત્ર મંદિરમાં છે?

કદાચ જવાબ કોઈ અવાજમાં નહીં મળે. કદાચ જળની એક ધારા શિવલિંગ પરથી નીચે સરકતી રહેશે, ઘંટનો નાદ ધીમે-ધીમે દૂર થતો જશે અને માણસ થોડા સમય માટે પોતાના જ મૌનમાં ઊભો રહેશે.

એ મૌનમાં જો કંઈક બદલાય, જો ‘હું’ થોડું હળવું થાય, જો ભય થોડો ઓગળે, જો પકડ થોડી ઢીલી પડે, જો અસ્તિત્વને તેના સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ, સર્જન-સંહાર સહિત સ્વીકારવાની ક્ષમતા થોડીઘણી વધે તો એ જ ક્ષણે શિવની મૂર્તિ સામે ઊભેલો માણસ શિવત્વની શોધમાં એક પગલું આગળ વધ્યો છે.

કારણ કે શિવને પામવાની યાત્રા કદાચ કૈલાસ સુધી જતી નથી. એ તો અંતે પોતાના અસ્તિત્વના સૌથી ઊંડા મૌન સુધી જાય છે અને એ મૌનમાંથી જ સંભળાય છે ‘શિવોહમ્, શિવોહમ્’ (હું શિવ છું.)