ભારતના ચાર ધામમાં પશ્ચિમનું ધામ છે દ્વારકા અને પૂર્વનું ધામ છે પુરી. એક તરફ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની કર્મભૂમિ તો બીજી તરફ ભગવાન શ્રીજગન્નાથનું પવિત્ર ધામ. ભૌગોલિક રીતે બંને વચ્ચે લગભગ બે હજાર કિલોમીટરનું અંતર છે, પરંતુ સનાતન પરંપરામાં આ બંને ધામ એક જ આધ્યાત્મિક સૂત્રથી જોડાયેલાં છે. વર્ષો પહેલાં જ્યારે ન તો રેલવે હતી, ન હાઈવે અને ન કોઈ આધુનિક સંચાર વ્યવસ્થા, ત્યારે પણ ગુજરાતમાંથી હજારો યાત્રાળુઓ પગપાળા પુરી પહોંચતા હતા અને ઓડિશાના ભક્તો દ્વારકાની યાત્રા કરતા હતા. સમય જતાં આ યાત્રા માત્ર બે તીર્થોને જોડતી રહી નહીં, પરંતુ બે પ્રદેશોની સંસ્કૃતિને પણ એકબીજા સાથે ગૂંથી ગઈ. કદાચ એટલા માટે જ આજે જ્યારે અમદાવાદ, ભાવનગર, રાજકોટ, જામનગર કે સુરતમાં ‘જય જગન્નાથ’નો નાદ સંભળાય છે ત્યારે તે કોઈ બહારથી આવેલી પરંપરા લાગતી નથી. તે ગુજરાતની પોતાની પરંપરા જેવી જ લાગે છે.
પરંતુ એક પ્રશ્ન આજે પણ ઘણા લોકોના મનમાં ઊભો થાય છે. ભગવાન શ્રીજગન્નાથ તો પુરીમાં બિરાજમાન છે, તેમનું મુખ્ય ધામ ઓડિશામાં છે તો પછી આખા ગુજરાતમાં તેમની આટલી ઊંડી ભક્તિ કેવી રીતે વિકસી? કેમ ગુજરાતનાં અનેક શહેરોમાં ભવ્ય રથયાત્રાઓ નીકળે છે? કેમ અહીં જગન્નાથ મંદિરો ઊભાં થયાં? અને કેમ ગુજરાતના વૈષ્ણવ સમાજે ભગવાન જગન્નાથને એટલા જ પોતાના માની લીધા જેટલા દ્વારકાધીશને? આ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક ઘટનામાં નથી છુપાયેલો. તેના માટે આપણે પુરાણોની કથાથી લઈને દરિયાઈ વેપાર, વૈષ્ણવ ભક્તિ આંદોલન, સંત પરંપરા અને સદીઓ સુધી ચાલેલી સાંસ્કૃતિક આપ-લેની આખી યાત્રા કરવી પડશે. ત્યારે જ સમજાશે કે ભગવાન જગન્નાથ માત્ર પુરીના કેમ નથી રહ્યા, તેઓ ગુજરાતના પણ આરાધ્ય કેવી રીતે બન્યા.
દ્વારકાથી પુરી સુધી: જ્યાંથી શરૂ થાય છે ગુજરાત અને શ્રીજગન્નાથનો પ્રથમ સંબંધ
ભગવાન શ્રીજગન્નાથની પરંપરામાં એક માન્યતા એવી પણ મળે છે, જે ગુજરાતને સીધા પુરી સાથે જોડે છે. મહાભારત યુદ્ધ પછી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં દેહોત્સર્ગ કર્યો. ત્યારબાદ તેમનો દિવ્ય દેહ અગ્નિસંસ્કાર માટે સમર્પિત કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તેમનો એક પવિત્ર કાષ્ટસ્વરૂપ અવશેષ (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું હ્રદય, જેને જગન્નાથ પરંપરામાં બ્રહ્મ પદાર્થ કહેવામાં આવે છે) સંપૂર્ણપણે અગ્નિમાં ભસ્મ થયો નહીં. સમુદ્રના જળમાં સમર્પિત થયેલો એ પવિત્ર કાષ્ટ પશ્ચિમના કિનારેથી પૂર્વ તરફ વહેતો-વહેતો આખરે ઓડિશાના દરિયાકિનારે પહોંચ્યો. ત્યાંથી ભગવાન જગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાના વિગ્રહોની પરંપરાનો આરંભ થયો હોવાનું અનેક પરંપરાગત વર્ણનોમાં જોવા મળે છે. સનાતન ભક્તિ પરંપરામાં આ કથા દ્વારકા અને પુરી વચ્ચેના આધ્યાત્મિક સંબંધનું સૌથી શક્તિશાળી પ્રતીક બની ગઈ.
એટલે જ ભગવાન જગન્નાથને માત્ર ઓડિશાના દેવ તરીકે જોવામાં આવતા નથી. તેઓ શ્રીકૃષ્ણના જ એક સ્વરૂપ છે. દ્વારકામાં કૃષ્ણ રાજાધિરાજ છે તો પુરીમાં એ જ કૃષ્ણ જગન્નાથ તરીકે સમગ્ર જગતના નાથ છે. ચારધામની પરંપરામાં પણ દ્વારકા અને પુરી વચ્ચેનો આ સંબંધ સતત મજબૂત બનતો ગયો. પશ્ચિમના ધામે દર્શન કર્યા પછી પૂર્વના ધામે જવાની અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધીની યાત્રા પૂર્ણ કરવાની ભાવના અનેક યાત્રાળુઓમાં વિકસતી ગઈ. આ રીતે ભૌગોલિક અંતર હોવા છતાં બંને ધામ આધ્યાત્મિક રીતે એકબીજાના પૂરક બની ગયા.
ગુજરાતમાં જગન્નાથ પ્રત્યેની આસ્થા માટે આ પ્રથમ પાયો હતો. કારણ કે ગુજરાતના ભક્તો માટે ભગવાન જગન્નાથ કોઈ અજાણ્યા દેવ નહોતા. તેઓ તેમના પોતાના દ્વારકાધીશનું જ બીજું દિવ્ય સ્વરૂપ હતા. આ ભાવનાએ આગળ જતાં સમગ્ર ગુજરાતમાં જગન્નાથ પરંપરાને સ્વીકારવા માટે એક ઉર્વર જમીન તૈયાર કરી.
જ્યારે ગુજરાતમાં કૃષ્ણભક્તિનો મહાપ્રવાહ વહ્યો
દ્વારકા અને પુરી વચ્ચેનો આધ્યાત્મિક સંબંધ માત્ર પુરાણકથાઓ સુધી મર્યાદિત રહ્યો હોત તો કદાચ ભગવાન જગન્નાથની પરંપરા ગુજરાતમાં આટલી વ્યાપક રીતે ક્યારેય વિકસી ન હોત. આ માટે ગુજરાતની ધરતી પર એક એવું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ સર્જાવું જરૂરી હતું, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેની ભક્તિ જીવનનો અભિન્ન ભાગ બની ગઈ હોય. ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો મધ્યયુગ દરમિયાન ગુજરાતમાં બરાબર આવું જ બન્યું. લગભગ પંદરમીથી સત્તરમી સદી વચ્ચે સમગ્ર પ્રદેશમાં વૈષ્ણવ ભક્તિનો એવો પ્રચંડ પ્રવાહ વહ્યો કે ગામડાંથી લઈને વેપારી નગરો સુધી કૃષ્ણભક્તિ લોકોના દૈનિક જીવનમાં વણાઈ ગઈ. ભજન, કીર્તન, હવેલી પરંપરા, યાત્રાઓ અને કૃષ્ણલીલાઓ દ્વારા ભક્તિ માત્ર મંદિરોમાં જ નહીં, પરંતુ સમાજના હૃદય સુધી પહોંચી ગઈ. જ્યારે આવી ભૂમિ પર ભગવાન જગન્નાથની પરંપરા પહોંચી ત્યારે તેને કોઈ નવી ઓળખ બનાવવાની જરૂર પડી નહીં. ગુજરાતે તેમને પોતાના શ્રીકૃષ્ણના જ એક વિશાળ અને સર્વસમાવેશક સ્વરૂપ તરીકે સહજતાથી સ્વીકારી લીધા.
આ સમયગાળામાં અનેક મહાન સંતો અને આચાર્યોએ ગુજરાતની ધાર્મિક દિશા બદલી નાખી. મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યે પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરીને શ્રીકૃષ્ણને જીવનના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કર્યા. તેમના પુત્ર ગોસાંઈજી શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીએ આ પરંપરાને વધુ વ્યાપક બનાવી. ગુજરાતનાં અનેક શહેરોમાં હવેલીઓ સ્થાપિત થઈ, સેવા, શૃંગાર, ભોગ અને ઉત્સવોની સમૃદ્ધ પરંપરા વિકસી. નરસિંહ મહેતા અને મીરાબાઈએ કૃષ્ણભક્તિને લોકજીવનની ભાષા આપી. તેમનાં પદો-ભજનો માત્ર કવિતા નહોતાં, પરંતુ સામાન્ય માણસને ભગવાન સુધી પહોંચાડતા જીવંત માર્ગ સમાન હતાં. બીજી તરફ રામાનંદી પરંપરાના સંતો, વિવિધ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોના મહંતો અને દેશભરમાં ભ્રમણ કરતા સાધુઓએ પણ ગુજરાત અને પૂર્વ ભારત વચ્ચેના ધાર્મિક સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવ્યા. આ સંતો માટે પુરી માત્ર એક તીર્થ નહોતું, તે ચારધામની યાત્રાનું અનિવાર્ય કેન્દ્ર હતું. પરિણામે શ્રીજગન્નાથનું નામ ધીમે-ધીમે ગુજરાતના ધાર્મિક જીવનમાં પણ ગુંજવા લાગ્યું.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં એક ખૂબ રસપ્રદ બાબત પણ જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં કોઈએ ભગવાન જગન્નાથને દ્વારકાધીશના વિકલ્પ તરીકે રજૂ કર્યા નહોતા. અહીં બંને વચ્ચે કોઈ સ્પર્ધા નહોતી. ભક્તોની દૃષ્ટિએ બંને એક જ પરમાત્માનાં બે સ્વરૂપ હતાં. દ્વારકામાં રાજાધિરાજ શ્રીકૃષ્ણ અને પુરીમાં જગન્નાથ સ્વરૂપે બિરાજમાન એ જ શ્રીકૃષ્ણ. એટલે જ જ્યારે કોઈ વૈષ્ણવ સંત પુરીની યાત્રા કરીને પાછા ફરતા, ત્યારે તેઓ માત્ર યાત્રાના અનુભવો લઈને આવતા નહોતા, તેઓ સાથે શ્રીજગન્નાથ પ્રત્યેની ભક્તિ પણ લઈને આવતા. ધીમે-ધીમે આ ભાવનાએ સમગ્ર ગુજરાતમાં મૂળિયાં મૂક્યાં. આજે પણ ગુજરાતના અસંખ્ય વૈષ્ણવ પરિવારોમાં દ્વારકાધીશ અને જગન્નાથ બંને પ્રત્યે સમાન શ્રદ્ધા જોવા મળે છે. આ કોઈ સંયોગ નથી પરંતુ સદીઓમાં વિકસેલી એક અખંડ સાંસ્કૃતિક યાત્રાનું પરિણામ છે.
ચારધામ યાત્રાએ પણ ગુજરાત અને પુરી વચ્ચેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બનાવ્યો
ચારધામની પરંપરામાં દ્વારકા અને પુરી માત્ર બે અલગ-અલગ તીર્થ નથી. સદીઓથી હજારો યાત્રાળુઓ માટે આ બંને એક જ આધ્યાત્મિક યાત્રાના બે મહત્વપૂર્ણ પડાવ રહ્યા છે. પશ્ચિમના દ્વારકાધીશના દર્શન કર્યા વિના ચારધામની યાત્રા અધૂરી ગણાય છે તો પૂર્વના જગન્નાથના દર્શન વિના પણ એ પૂર્ણ થતી નથી. પરિણામે સદીઓથી ગુજરાતના અસંખ્ય ભક્તો દ્વારકાથી પુરી સુધીની યાત્રા કરતા આવ્યા છે. એ જ રીતે પૂર્વ ભારતના યાત્રાળુઓ દ્વારકાની યાત્રા માટે પશ્ચિમ તરફ આવતા રહ્યા. આ સતત અવરજવર માત્ર તીર્થયાત્રા પૂરતી મર્યાદિત રહી નહીં, પરંતુ તેણે બંને પ્રદેશોની ધાર્મિક પરંપરાઓને પણ એકબીજાની નજીક લાવી દીધી.
એ સમય યાદ કરો, જ્યારે ન તો ટ્રેન હતી, ન હવાઈજહાજ અને ન તો આધુનિક રસ્તાઓ. ચારધામની યાત્રા એટલે મહિનાઓ સુધી ચાલતી કઠિન તપસ્યા. યાત્રાળુઓ એક પ્રદેશમાંથી બીજા પ્રદેશમાં જતા, રસ્તામાં આશ્રમોમાં રોકાતા, સંતો સાથે ચર્ચા કરતા, સ્થાનિક પરંપરાઓને સમજતા અને પછી પોતાના પ્રદેશમાં પાછા ફરીને એ અનુભવો લોકો સુધી પહોંચાડતા. આ રીતે શ્રીજગન્નાથ ધામની મહિમા પણ ગુજરાત સુધી પહોંચી અને દ્વારકાની કૃષ્ણભક્તિનો મહિમા ઓડિશા સુધી. આજે જેને આપણે સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન કહીએ છીએ તે ત્યારે યાત્રાળુઓનાં પગલાંઓ દ્વારા થતું હતું.
ચારધામની આ યાત્રાઓ દરમિયાન અનેક વૈષ્ણવ સંતોએ પણ બંને પ્રદેશો વચ્ચે સેતુનું કામ કર્યું. શ્રી વલ્લભાચાર્યે પોતાના સમગ્ર જીવનમાં ભારતભરમાં અનેક યાત્રાઓ કરી અને પુરી પણ તેમની યાત્રાના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાં સામેલ હતું. રામાનંદી પરંપરાના સાધુઓ હોય કે અન્ય વૈષ્ણવ સંપ્રદાયોના મહંતો, તેમના માટે પુરી અને દ્વારકા બંને સમાન શ્રદ્ધાનાં કેન્દ્ર હતાં. તેઓ એક જગ્યાની પરંપરાને બીજી જગ્યાએ લઈ જતા, ભક્તોને નવા તીર્થો વિશે માહિતગાર કરતા અને ધીમે-ધીમે સમગ્ર ભારતને એક જ ધાર્મિક સૂત્રમાં બાંધતા. કદાચ એટલા માટે જ ગુજરાતમાં ભગવાન જગન્નાથનો સ્વીકાર કોઈ નવા દેવ તરીકે થયો નહોતો. લોકો તેમને શ્રીકૃષ્ણના જ બીજા દિવ્ય સ્વરૂપ તરીકે ઓળખતા હતા.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સૌથી સુંદર વાત એ હતી કે તેમાં કોઈ રાજકીય શક્તિનો હાથ નહોતો. કોઈ રાજાએ આદેશ આપ્યો નહોતો કે ગુજરાતમાં જગન્નાથની ઉપાસના શરૂ કરવી. કોઈ સામ્રાજ્યે આ પરંપરા લાદી નહોતી. આ તો ભક્તોનાં પગલાં, સંતોના ઉપદેશ અને ચારધામની યાત્રાઓ દ્વારા સ્વાભાવિક રીતે વિકસેલી સાંસ્કૃતિક યાત્રા હતી. એક યાત્રાળુ પુરીથી પ્રસાદ લઈને પાછો આવતો બીજો ત્યાંની રથયાત્રાનું વર્ણન કરતો, કોઈ સંત શ્રીજગન્નાથની મહિમા ગાતો અને કોઈ વેપારી પોતાના પ્રવાસની વાત કરતો. સદીઓ સુધી આ પ્રવાહ અવિરત ચાલતો રહ્યો અને ધીમે-ધીમે ભગવાન જગન્નાથ ગુજરાતના ઘરોમાં પણ એટલા જ આત્મીય બની ગયા જેટલા તેઓ પુરીના શ્રીમંદિરમાં હતા.
દરિયાએ પણ બાંધ્યો હતો ગુજરાત અને પુરી વચ્ચેનો સેતુ
જો સંતોએ હૃદયોને જોડ્યાં તો દરિયાએ બંને પ્રદેશોને જોડ્યા. આજે આપણે ગુજરાત અને ઓડિશાને ભારતના બે દૂરના રાજ્યો તરીકે જોઈએ છીએ, પરંતુ સદીઓ પહેલાં સમુદ્ર વેપારનો સૌથી મોટો માર્ગ હતો. ગુજરાતના ખંભાત, ભરૂચ, ઘોઘા, પોરબંદર અને સૌરાષ્ટ્રના અન્ય બંદરોમાંથી વેપારી જહાજો ભારતના પૂર્વ કિનારા સુધી જતાં હતાં. વેપાર સાથે માત્ર માલસામાન જ જતો નહોતો, વિચારો, વારસો, પરંપરાઓ, માન્યતાઓ અને દેવસ્થાનોની ખ્યાતિ પણ એક પ્રદેશમાંથી બીજા પ્રદેશમાં પહોંચતી હતી.
ગુજરાતના વેપારીઓ અને યાત્રાળુઓ જ્યારે પૂર્વ ભારત જતાં ત્યારે તેઓ પુરીની યાત્રા પણ કરતા. એ જ રીતે પૂર્વ ભારતના સંતો અને સાધુઓ પશ્ચિમ ભારત તરફ આવતા ત્યારે દ્વારકા પહોંચતા. ચારધામ યાત્રાએ આ સંબંધને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. ધીમે-ધીમે દ્વારકા અને પુરી વચ્ચે માત્ર યાત્રાનો નહીં, પરંતુ ભાવનાનો પણ એક અદૃશ્ય સેતુ બંધાઈ ગયો. આ જ કારણ છે કે ભગવાન જગન્નાથની પરંપરા ગુજરાતમાં કોઈ અચાનક ઘટનાના પરિણામે આવી નહોતી. તે સદીઓ સુધી ચાલેલી યાત્રાઓ, વેપાર, સંત પરંપરા અને કૃષ્ણભક્તિના સતત વહેતા પ્રવાહનું સ્વાભાવિક પરિણામ હતી.
આ જ પાયો આગળ જતાં ગુજરાતમાં જગન્નાથ મંદિરોની સ્થાપના અને ભવ્ય રથયાત્રાઓ માટે જવાબદાર બન્યો.
ગુજરાતે માત્ર અપનાવી નહીં, પોતાની બનાવી લીધી શ્રીજગન્નાથ પરંપરા
સંતો દ્વારા તૈયાર થયેલી આ ધાર્મિક ભૂમિ અને સદીઓથી ચાલતા યાત્રા-વ્યાપારના સંબંધોનું પરિણામ ધીમે-ધીમે સ્પષ્ટ દેખાવા લાગ્યું. ગુજરાતમાં ભગવાન જગન્નાથનાં મંદિરો ઊભાં થવાં લાગ્યાં. શરૂઆતમાં આ મંદિરો મુખ્યત્વે વૈષ્ણવ સંતો અને સાધુઓના આશ્રમો સાથે જોડાયેલા હતા, પરંતુ સમય જતાં તે સ્થાનિક સમાજના આસ્થાકેન્દ્ર બની ગયા. સૌથી જાણીતી ગાથા અમદાવાદના શ્રીજગન્નાથ મંદિરની છે. અઢારમી સદીમાં રામાનંદી સંપ્રદાયના મહંત હનુમાનદાસજીએ અહીં આશ્રમ સ્થાપ્યો. શરૂઆતમાં અહીં ભગવાન હનુમાનની ઉપાસના થતી હતી, પરંતુ પુરી સાથેના ધાર્મિક સંબંધો અને વૈષ્ણવ પરંપરાના પ્રભાવ હેઠળ ભગવાન જગન્નાથ, બળભદ્ર અને સુભદ્રાના વિગ્રહોની સ્થાપના કરવામાં આવી. ત્યારથી શરૂ થયેલી પરંપરા ધીમે-ધીમે એટલી વિકસી કે આજે અમદાવાદની રથયાત્રા દેશની બીજી સૌથી મોટી અને ઐતિહાસિક રથયાત્રાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે.
પરંતુ ગુજરાતની જગન્નાથ પરંપરાની ગાથા માત્ર અમદાવાદ પૂરતી મર્યાદિત નથી. સૌરાષ્ટ્રની ધરતી પર પણ આ પરંપરાએ એટલાં જ ઊંડાં મૂળિયાં મૂક્યાં. ભાવનગરમાં નીકળતી ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રાને આજે દેશની ત્રીજી સૌથી મોટી રથયાત્રા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ આ યાત્રામાં જોડાય છે અને સમગ્ર શહેર ભક્તિના રંગમાં રંગાઈ જાય છે. જામનગર, રાજકોટ, જૂનાગઢ, વડોદરા, સુરત, ભરૂચ, નડિયાદ, પાલનપુર અને ગુજરાતના અનેક નાનાં-મોટાં શહેરોમાં પણ ભગવાન જગન્નાથના મંદિરો સ્થાપિત થયાં અને રથયાત્રાની પરંપરા વિકસતી ગઈ. આ વિકાસ કોઈ રાજકીય આદેશથી થયો નહોતો, ન તો કોઈ એક સંપ્રદાયના પ્રચારથી. તે તો લોકોના હૃદયમાં જન્મેલી ભક્તિનો સ્વાભાવિક વિસ્તાર હતો. જ્યાં-જ્યાં કૃષ્ણભક્તિ હતી, ત્યાં-ત્યાં ભગવાન જગન્નાથને પણ સ્થાન મળતું ગયું.
ગુજરાતની વિશેષતા એ રહી કે તેણે પુરીની પરંપરાને યથાવત્ રાખીને તેને પોતાનો સ્થાનિક રંગ પણ આપ્યો. અહીં નીકળતી રથયાત્રાઓમાં ગાય, અખાડા, ભજનમંડળીઓ, સાધુ-સંતો, લોકવાદ્યો અને વિવિધ સામાજિક સંસ્થાઓ જોડાતી ગઈ. ભગવાનના રથ માત્ર મંદિરથી બીજા મંદિર સુધીની યાત્રા રહ્યા નહીં, પરંતુ સમગ્ર શહેરને આશીર્વાદ આપતી લોકયાત્રા બની ગયા. પુરીમાં જેમ ભગવાન પોતાના ભક્તો સુધી પહોંચે છે, એ જ ભાવ ગુજરાતે પણ સંપૂર્ણ શ્રદ્ધાથી અપનાવ્યો. એટલે જ આજે ગુજરાતના અનેક શહેરોમાં રથયાત્રા માત્ર ધાર્મિક કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજનો ઉત્સવ બની ગઈ છે.
રથયાત્રા જ કેમ બની ગુજરાતમાં જગન્નાથ પરંપરાની ઓળખ?
ગુજરાતમાં ભગવાન જગન્નાથનાં મંદિરો તો અનેક જગ્યાએ સ્થાપિત થયાં, પરંતુ જો કોઈ એક પરંપરાએ ભગવાન જગન્નાથને સાચા અર્થમાં જન-જન સુધી પહોંચાડ્યા હોય તો તે રથયાત્રા છે. પુરીમાં સદીઓથી ચાલી આવતી આ મહાન પરંપરાએ ગુજરાતમાં આવીને માત્ર પોતાનું સ્વરૂપ જાળવી રાખ્યું નહીં, પરંતુ અહીંના સમાજ સાથે એવી રીતે ભળી ગઈ કે આજે ‘જય જગન્નાથ’ સાંભળતાં જ ગુજરાતીઓને સૌથી પહેલાં રથયાત્રાનું દૃશ્ય યાદ આવે છે. કદાચ આ જ જગન્નાથ પરંપરાની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. ભગવાન ભક્તોની રાહ જોતા નથી, તેઓ પોતે પોતાના ભક્તો વચ્ચે આવે છે. વર્ષમાં એક દિવસ ભગવાન ગર્ભગૃહમાંથી બહાર નીકળે છે અને દરેક વ્યક્તિને દર્શન આપે છે. આ વિચાર ગુજરાતના સમાજને ખૂબ સ્પર્શી ગયો.
ગુજરાતની રથયાત્રાઓની વિશેષતા માત્ર તેમની ભવ્યતામાં નથી, પરંતુ તેમાં જોડાતા સમગ્ર સમાજમાં છે. અહીં રથ માત્ર દોરડાંથી ખેંચાતો નથી, તેની સાથે હજારો લોકોની શ્રદ્ધા પણ ખેંચાતી હોય છે. રસ્તાની બંને બાજુ ઊભેલા લોકો ભગવાન પર પુષ્પવર્ષા કરે છે, અખાડાઓ પોતાની પરંપરાગત કળાઓનું પ્રદર્શન કરે છે, સંતો આશીર્વાદ આપે છે, ભજનમંડળીઓ ‘જય જગન્નાથ’ના ગાનથી વાતાવરણ ભક્તિમય બનાવે છે અને વિવિધ સમાજો ભગવાનના સ્વાગત માટે સેવા-કાર્યમાં જોડાય છે. ધીમે-ધીમે રથયાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ ન રહી, પરંતુ સમગ્ર ગુજરાતના સામાજિક જીવનનો અભિન્ન ઉત્સવ બની ગઈ.
આજે અમદાવાદની રથયાત્રા વિશ્વભરમાં જાણીતી છે. ભાવનગરની રથયાત્રા દેશની સૌથી મોટી રથયાત્રાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. પરંતુ વાત માત્ર આ બે શહેરોની નથી. ગુજરાતના અનેક શહેરો અને ગામોમાં આજે પણ અષાઢ મહિનામાં ભગવાન જગન્નાથના રથ નીકળે છે. કદાચ દરેક જગ્યાએ રથનું કદ અલગ હશે, ભક્તોની સંખ્યા અલગ હશે અને સ્થાનિક પરંપરાઓનો રંગ પણ જુદો હશે, પરંતુ એક વાત બધે સમાન રહે છે કે ભગવાન પોતાના ભક્તો સુધી આવે છે. એ જ ભાવનાએ ગુજરાતમાં જગન્નાથ પરંપરાને જીવંત રાખી છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે ગુજરાતે પુરીની પરંપરાનું અનુસરણ કર્યું, પરંતુ તેની નકલ કરી નહીં. અહીંની રથયાત્રાઓમાં ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ, અખાડા પરંપરા, ગૌસેવા, સંત પરંપરા અને લોકભાગીદારીનો એવો સમન્વય થયો કે તેણે પોતાની એક આગવી ઓળખ ઊભી કરી. એટલે જ આજે જ્યારે ગુજરાતમાં ભગવાન જગન્નાથનો ઉલ્લેખ થાય છે ત્યારે લોકોના મનમાં સૌથી પહેલાં રથયાત્રાનું જ દૃશ્ય ઊભું થાય છે. જાણે આ યાત્રાએ જ ભગવાન જગન્નાથને મંદિરની ચાર દિવાલોમાંથી બહાર કાઢીને સમગ્ર ગુજરાતના હૃદય સુધી પહોંચાડી દીધા હોય.
પૂર્વનો ભગવાન, પશ્ચિમનો પ્રેમ અને સમગ્ર ભારતની એકતા
આખી ગાથા પર નજર કરીએ તો સમજાય છે કે ભગવાન જગન્નાથની પરંપરા ગુજરાતમાં કોઈ એક દિવસમાં આવી નહોતી. તેની પાછળ પુરાણોની સ્મૃતિ હતી, દ્વારકા અને પુરીને જોડતી લોકપરંપરા હતી, ચારધામ યાત્રાની સદીઓ જૂની પરંપરા હતી, સમુદ્ર માર્ગે ચાલતો વેપાર હતો, વૈષ્ણવ સંતોનો અવિરત પ્રચાર હતો અને સૌથી ઉપર શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે ગુજરાતના લોકોની અતૂટ ભક્તિ હતી. આ તમામ પ્રવાહો એકબીજામાં ભળતા ગયા અને ધીમે-ધીમે એવી પરંપરાનો જન્મ થયો, જેમાં ભગવાન જગન્નાથ ગુજરાતના પણ એટલા જ પોતાના બની ગયા, જેટલા ઓડિશાના.
આજે જ્યારે અષાઢ મહિનામાં ગુજરાતના અનેક શહેરોમાં ભગવાન જગન્નાથના રથ નીકળે છે ત્યારે તે માત્ર એક ઉત્સવ નથી હોતો. એ પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભારત વચ્ચે સદીઓ પહેલાં બંધાયેલા સાંસ્કૃતિક સેતુનો જીવંત પુરાવો હોય છે. એક તરફ પુરીના બડદાંડ પર લાખો ભક્તો ‘જય જગન્નાથ’ના નાદ સાથે રથ ખેંચતા હોય છે તો બીજી તરફ અમદાવાદ, ભાવનગર અને સમગ્ર ગુજરાતમાં પણ એ જ નામ, એ જ શ્રદ્ધા અને એ જ ભક્તિ ગુંજી ઊઠે છે. ભાષા અલગ છે, વેશભૂષા અલગ છે, પરંપરાના કેટલાક રંગ અલગ છે, પરંતુ આરાધ્ય એક જ છે.
કદાચ આ જ શ્રીજગન્નાથ પરંપરાની સૌથી મોટી શક્તિ છે. તેણે ક્યારેય પ્રદેશોની સરહદો સ્વીકારી નથી. દ્વારકાના શ્રીકૃષ્ણ અને પુરીના જગન્નાથ વચ્ચે ભક્તોએ ક્યારેય અંતર જોયું નથી. એટલા માટે જ પશ્ચિમના ગુજરાતે પૂર્વના આ ભગવાનને બહારથી આવેલા દેવ તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાના ઘરના ભગવાન તરીકે વધાવ્યા. આજે ગુજરાતમાં ગુંજતો ‘જય જગન્નાથ’નો નાદ માત્ર એક ધાર્મિક ઉદ્ઘોષ નથી, તે ભારતની સાંસ્કૃતિક એકતા, સનાતન પરંપરાની અખંડતા અને ભક્તિની એવી યાત્રાનો સાક્ષી છે, જે સમુદ્રોથી પણ વિશાળ અને સદીઓથી પણ લાંબી છે.
