પુરી પહોંચતા લગભગ દરેક યાત્રાળુની નજર સૌથી પહેલાં શ્રીજગન્નાથ મંદિરના ગર્ભગૃહ પર નથી પડતી. સૌથી પહેલાં નજર જાય છે મંદિરના આકાશને આંબતા શિખર પર. લગભગ 214 ફૂટની ઊંચાઈએ ફરકતી ધ્વજ પતાકા દૂરથી જ જાણે દરેક યાત્રાળુનું સ્વાગત કરતી હોય છે. સમુદ્રના કિનારેથી આવતો પવન હોય કે પુરી શહેરની ગલીઓમાં ઊભેલો ભક્ત, સૌની નજર એકવાર તો આ પતાકા પર જરૂર જાય છે. પરંતુ શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખર પર માત્ર ધ્વજ જ નથી. તેની નીચે અષ્ટધાતુથી બનેલું ભવ્ય નીલચક્ર પણ સ્થાપિત છે. સદીઓથી આ બંને માત્ર મંદિરના શિખરની શોભા નથી વધારતાં, પરંતુ શ્રીજગન્નાથ ધામનાં સૌથી મોટાં રહસ્યો તરીકે પણ ઓળખાય છે.
જે કોઈ પ્રથમ વખત પુરી જાય છે તે થોડા સમય સુધી માત્ર એક જ દૃશ્ય નિહાળતો રહે છે. મંદિરના શિખર પર ફરકતી ધ્વજ પતાકા હવાની વિરુદ્ધ દિશામાં ફરકે છે. એટલું જ નહીં, નીલચક્ર પણ પુરી શહેરમાં જ્યાંથી જોવામાં આવે ત્યાંથી દર્શકની જ દિશામાં હોય એવું દેખાય છે. સદીઓ વીતી ગઈ, અસંખ્ય યાત્રાળુઓએ આ દૃશ્યો પોતાની આંખે જોયાં, અનેક ચર્ચાઓ થઈ, છતાં શ્રીજગન્નાથ ધામની આ બંને વિશેષતાઓ આજે પણ લોકો માટે એટલી જ આશ્ચર્યજનક છે જેટલી પહેલાં હતી. કદાચ આ જ કારણ છે કે શ્રીજગન્નાથ મંદિરનો ઉલ્લેખ થાય ત્યારે રથયાત્રા અને મહાપ્રસાદ પછી સૌથી વધુ ચર્ચા આ બે રહસ્યોની જ થાય છે.
પરંતુ આ બંને માત્ર કૌતુક પૂરતાં મર્યાદિત નથી. ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્ર બંને પાછળ હજારો વર્ષ જૂની ધાર્મિક પરંપરા, સ્થાપત્ય કૌશલ્ય અને શ્રીજગન્નાથ પ્રત્યેની અખંડ આસ્થા જોડાયેલી છે. પુરીમાં એવું માનવામાં આવે છે કે શ્રીજગન્નાથના દર્શન માટે મંદિરની અંદર પહોંચવું સૌના ભાગ્યમાં નથી હોતું, પરંતુ મંદિરના શિખર પર લહેરાતી પતાકા અને નીલચક્રના દર્શન તો દૂર ઊભેલો યાત્રાળુ પણ કરી શકે છે. કદાચ એટલા માટે જ શિખર પર નજર પડતા જ લાખો લોકોના હોઠ પર સહજ રીતે એક જ શબ્દ આવે છે- ‘જય જગન્નાથ.’
દરરોજ બદલાય છે ધ્વજ, એક દિવસ પણ વિરામ નહીં
વિશ્વના મોટાભાગના મંદિરોમાં ધ્વજ બદલવાની કોઈ નિશ્ચિત પરંપરા નથી. ક્યાંક દિવસો સુધી એક જ ધ્વજ રહે છે તો ક્યાંક વિશેષ પ્રસંગે જ તેને બદલવામાં આવે છે. પરંતુ શ્રીજગન્નાથ ધામમાં સદીઓથી એક એવી પરંપરા ચાલી આવે છે, જે આજે પણ એક પણ દિવસ અટકી નથી. દરરોજ સાંજ પહેલાં મંદિરના શિખર પરની ધ્વજ પતાકા ઉતારવામાં આવે છે અને તેના સ્થાને નવી પતાકા ચડાવવામાં આવે છે. વરસાદ હોય, તોફાની પવન હોય કે ઉનાળાનો પ્રખર તાપ… આ પરંપરા ક્યારેય અટકતી નથી.
આ કાર્ય સામાન્ય માણસ નથી કરતો. મંદિરના સેવકોમાં ખાસ અધિકાર ધરાવતા ગરુડ સેવકો આ જવાબદારી નિભાવે છે. લગભગ 214 ફૂટ ઊંચા શિખર પર તેઓ કોઈ આધુનિક ક્રેન, લિફ્ટ કે સુરક્ષા સાધનોની મદદ વિના ઉંધા ચઢે છે. મંદિરના બહારના ભાગને પકડીને શિખર સુધી પહોંચવું અને ત્યાં નવી ધ્વજ પતાકા બાંધવી એ પોતે જ અદભૂત દૃશ્ય હોય છે. હજારો ભક્તો દરરોજ માત્ર આ વિધિ જોવા માટે પણ મંદિરની આસપાસ ભેગા થાય છે. કારણ કે તેમના માટે આ માત્ર ધ્વજ બદલવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ ભગવાન શ્રીજગન્નાથની નિત્ય સેવાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આ પરંપરા સાથે અનેક માન્યતાઓ પણ જોડાયેલી છે. મંદિરના સેવકો માટે ધ્વજ બદલવો કોઈ ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ ભગવાનની આજ્ઞાનું પાલન છે. ધ્વજ હંમેશાં શ્રીજગન્નાથની ઉપસ્થિતિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. એટલે જ નવી ધ્વજ પતાકા ચડતાની સાથે જ ભક્તો ફરી એકવાર હાથ જોડીને મંદિર તરફ નમન કરે છે. પુરીના લોકો માટે તો દિવસ પૂર્ણ જ ત્યારે માનવામાં આવે છે જ્યારે મંદિરના શિખર પર નવો ધ્વજ ગૌરવપૂર્વક લહેરાતો દેખાય.
હવાની વિરુદ્ધ દિશામાં ફરકતી ધ્વજ પતાકાનું રહસ્ય
જો શ્રીજગન્નાથ મંદિર સાથે જોડાયેલી સૌથી વધુ ચર્ચાતી કોઈ બાબત હોય તો તે આ જ છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ ધ્વજ પવનની દિશામાં ફરકતો જોવા મળે છે. પરંતુ પુરીના શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખર પરનું દૃશ્ય ઘણા લોકોને પહેલી નજરે જ આશ્ચર્યમાં મૂકી દે છે. મંદિરના શિખર પર ફરકતી ધ્વજ પતાકા હવાની વિરુદ્ધ દિશામાં ફરકે છે. આ દૃશ્ય વર્ષોથી લાખો ભક્તો અને મુલાકાતીઓ પોતાની આંખે જોતા આવ્યા છે.
સદીઓ વીતી ગઈ. અસંખ્ય યાત્રાળુઓ આવ્યા અને ગયા. આ વિષય પર અનેક ચર્ચાઓ થઈ. પરંતુ આજે પણ શ્રીજગન્નાથ ધામના આ રહસ્ય પ્રત્યેનું કૌતુક યથાવત્ છે. કદાચ એટલા માટે જ પુરી પહોંચતો લગભગ દરેક યાત્રાળુ થોડો સમય શિખર તરફ જોઈને ઊભો રહી જાય છે. કેટલાક માટે આ સ્થાપત્યનું આશ્ચર્ય છે, કેટલાક માટે ભગવાનની કૃપાનું પ્રતીક અને કેટલાક માટે સનાતન પરંપરાનું એક અદભૂત રહસ્ય.
પરંતુ શ્રીજગન્નાથ મંદિરનું રહસ્ય અહીં પૂરું થતું નથી. શિખર પર ધ્વજની નીચે એક એવું પ્રતીક સ્થાપિત છે, જેનું રહસ્ય પણ ધ્વજ જેટલું જ ચર્ચિત છે, તે છે નીલચક્ર.
નીલચક્ર: જ્યાંથી જુઓ ત્યાં તમારી જ દિશામાં દેખાતું શ્રીજગન્નાથનું દિવ્ય પ્રતીક
જો ધ્વજ પતાકા શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખરની ઓળખ છે તો નીલચક્ર તેની આત્મા છે. મંદિરના શિખર પર ધ્વજની નીચે સ્થાપિત આ વિશાળ ચક્ર માત્ર સ્થાપત્યનો ભાગ નથી, પરંતુ ભગવાન વિષ્ણુના સુદર્શન ચક્રનું જીવંત પ્રતીક માનવામાં આવે છે. અષ્ટધાતુમાંથી બનેલા આ નીલચક્રનો વ્યાસ લગભગ 11 ફૂટ 8 ઇંચ છે અને તેનું વજન અંદાજે એક ટન જેટલું હોવાનું માનવામાં આવે છે. એટલી ઊંચાઈએ અને એ સમયની તકનીકી મર્યાદાઓ વચ્ચે આટલા વિશાળ ધાતુના ચક્રને શિખર પર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હશે, એ વિચાર માત્રથી જ આશ્ચર્ય થાય છે. પરંતુ નીલચક્રને લઈને લોકોમાં કૌતુક જગાવતી બાબત તેનું કદ કે વજન નથી.
સૌથી વધુ ચર્ચા તેની એક એવી વિશેષતાની થાય છે જે લગભગ દરેક યાત્રાળુ પોતાની આંખે અનુભવે છે. પુરી શહેરમાં તમે કોઈ પણ દિશામાં ઊભા રહો, કોઈ પણ રસ્તા પર હો અથવા મંદિરથી દૂર હો, નીલચક્ર તમારી જ દિશામાં હોય એવું દેખાય છે. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ ગોળાકાર રચના અલગ-અલગ ખૂણેથી જુદી દેખાય, પરંતુ શ્રીજગન્નાથ મંદિરના નીલચક્રને લઈને અનુભવ કંઈક અલગ જ હોય છે. કદાચ એટલા માટે જ પુરીમાં પહોંચતો દરેક પ્રવાસી એકવાર તો પોતાનું સ્થાન બદલીને ફરી નીલચક્ર તરફ નજર કરે છે. થોડા પગલાં આગળ વધે છે, પછી ફરી જુએ છે, પરંતુ તેને લાગે છે કે નીલચક્ર હજુ પણ તેની જ સામે છે. સદીઓ વીતી ગઈ, અસંખ્ય યાત્રાળુઓએ આ દૃશ્ય પોતાની આંખે જોયું, અનેક ચર્ચાઓ થઈ, છતાં આ અનુભવ આજે પણ શ્રીજગન્નાથ ધામનાં સૌથી વધુ ચર્ચાતાં રહસ્યોમાં સ્થાન ધરાવે છે.
પરંતુ સનાતન પરંપરામાં નીલચક્રનું મહત્ત્વ માત્ર આટલું જ નથી. શ્રીજગન્નાથ ધામમાં એવી માન્યતા છે કે ભગવાનના દર્શન ન થઈ શકે તોપણ નીલચક્રના દર્શનનું વિશેષ પુણ્ય મળે છે. એટલા માટે જ દૂરથી આવતા યાત્રાળુઓ મંદિરનું શિખર દેખાતાં જ સૌથી પહેલાં નીલચક્રને પ્રણામ કરે છે. શ્રીજગન્નાથના ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચવું દરેક માટે શક્ય નથી, પરંતુ નીલચક્ર તો જાણે સમગ્ર પુરી શહેર પર ભગવાનની કૃપાની નજર રાખતું હોય એમ ઊભું છે. કદાચ એટલા માટે જ ધ્વજ બદલવાની સમગ્ર વિધિ પણ નીલચક્ર સાથે જ જોડાયેલી છે. દરરોજ નવી ધ્વજ પતાકા નીલચક્ર સાથે બાંધવામાં આવે છે, જાણે ભગવાનના આ દિવ્ય પ્રતીકને નમન કર્યા વિના શ્રીજગન્નાથની સેવા પૂર્ણ જ ન થતી હોય.
માત્ર ધ્વજ અને ચક્ર નહીં, સદીઓથી અખંડ રહેલી એક પરંપરા
શ્રીજગન્નાથ મંદિરનો ઇતિહાસ જોઈએ તો એક વાત સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ મંદિર પર અનેક ઇસ્લામી આક્રમણો થયા. વિગ્રહોને બચાવવા માટે દૈતા સેવકોને વારંવાર ચિલિકા, જંગલો અને પહાડોમાં આશ્રય લેવો પડ્યો. કલાપાહાડથી લઈને ઔરંગઝેબના સમય સુધી શ્રીમંદિરે અનેક સંકટો જોયા. પછી મરાઠા સામ્રાજ્ય આવ્યું અને મંદિરને ફરી હિંદુ રાજાશ્રય મળ્યો. ત્યારબાદ બ્રિટિશ શાસન પણ આવ્યું. શાસકો બદલાતા રહ્યા, રાજકીય પરિસ્થિતિ બદલાતી રહી, પરંતુ શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખર પર ફરકતી ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્રની પરંપરા ક્યારેય અટકી નહીં.
કદાચ આ જ આ બંનેની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. ધ્વજ માત્ર કપડાનો એક ટુકડો નથી અને નીલચક્ર માત્ર ધાતુનું એક ચક્ર નથી. બંને મળીને શ્રીજગન્નાથ ધામની અવિરતતા, અખંડતા અને સનાતન પરંપરાના સતત વહેતા પ્રવાહનું પ્રતીક બની ગયાં છે. દરરોજ નવો ધ્વજ ચડે છે, પરંતુ પરંપરા એ જ રહે છે. સદીઓ બદલાય છે, પરંતુ નીલચક્ર એ જ સ્થાન પર અડગ ઊભું રહે છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખર તરફ નજર પડે ત્યારે લોકો માત્ર સ્થાપત્યને નથી જોતા, પરંતુ હજારો વર્ષોથી અવિરત જીવંત રહેલી એક સંસ્કૃતિને નિહાળતા હોય છે.
સનાતન આસ્થાનાં બે એવાં પ્રતીક, જે આજે પણ અડગ ઊભાં છે
શ્રીજગન્નાથ ધામમાં આવતા લાખો ભક્તો માટે ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્ર માત્ર મંદિરના શિખર પર લાગેલાં બે પ્રતીકો નથી. તેઓ ભગવાનની ઉપસ્થિતિનાં જીવંત સંકેત છે. કદાચ એટલા માટે જ પુરીમાં એક પરંપરા એવી પણ છે કે મંદિરનું શિખર દેખાતાં જ લોકો સૌથી પહેલાં હાથ જોડે છે. મંદિરના શિખર પર ફરકતી ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્રના દર્શન થતાં જ તેઓ પોતાની યાત્રાને સફળ માને છે. જાણે શ્રીજગન્નાથ પોતે જ દૂર ઊભેલા પોતાના ભક્તોને કહી રહ્યા હોય કે, “હું અહીં જ છું.”
કારણ છે કે શ્રીજગન્નાથ મંદિરના શિખર પર નજર જતાં જ ભક્તોના હોઠ પર સહજ રીતે ‘જય જગન્નાથ’નો ઉદ્ઘોષ ફૂટી નીકળે છે. તેમને ધ્વજમાં માત્ર કપડાનો એક ટુકડો દેખાતો નથી અને નીલચક્રમાં માત્ર ધાતુનું એક ચક્ર દેખાતું નથી. તેમને તેમાં ભગવાનની કૃપા, સદીઓથી અવિરત ચાલી આવતી પરંપરા અને એક એવી આસ્થા દેખાય છે, જે સમયના દરેક પડકાર સામે અડગ રહી છે. એટલા માટે જ શ્રીજગન્નાથ ધામ પર થયેલા અસંખ્ય આક્રમણો પણ આ પરંપરાઓને ક્યારેય ખતમ કરી શક્યા નથી.
માત્ર રહસ્ય નહીં, શ્રદ્ધા અને સાતત્યની ગાથા
ઘણા લોકો પુરી પહોંચે છે ત્યારે તેમના મનમાં એક જ ઉત્સુકતા હોય છે કે શું ખરેખર ધ્વજ પતાકા હવાની વિરુદ્ધ દિશામાં ફરકતી જોવા મળશે? શું નીલચક્ર ખરેખર જ્યાંથી જોશું ત્યાંથી આપણી જ દિશામાં દેખાશે? તેઓ પોતાના અનુભવો સાથે પાછા ફરે છે, ચર્ચાઓ કરે છે, ફરી આવે છે અને ફરી શિખર તરફ નજર કરે છે. આ જ શ્રીજગન્નાથ ધામની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. અહીં દરેક પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા કરતાં લોકો તેને અનુભવે છે.
ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્રને લઈને સદીઓથી ચર્ચાઓ થતી આવી છે. અસંખ્ય યાત્રાળુઓએ પોતાના અનુભવો વર્ણવ્યા છે. છતાં આ બંને આજે પણ શ્રીજગન્નાથ ધામના સૌથી વધુ કૌતુક જગાવતાં પાસાંમાં સામેલ છે. કેટલાક માટે તે સ્થાપત્યનું અજાયબ ઉદાહરણ હશે, કેટલાક માટે શ્રદ્ધાનો વિષય હશે અને કેટલાક માટે ભગવાનની અનંત લીલાનું પ્રતીક. પરંતુ એક વાત નિર્વિવાદ છે કે પુરીની ઓળખ માત્ર તેના ભવ્ય મંદિરથી નથી, પરંતુ મંદિરના શિખર પર અડગ ઉભેલાં આ બે પ્રતીકોથી પણ છે.
જો આપણે શ્રીજગન્નાથ સીરિઝના અત્યાર સુધીના તમામ લેખોને એકસાથે જોડીએ તો એક અદ્ભુત ચિત્ર સામે આવે છે. ક્યારેક દૈતા સેવકો ભગવાનના વિગ્રહોને બચાવવા માટે જંગલોમાં ભટકતા જોવા મળે છે. ક્યારેક મરાઠા સામ્રાજ્ય શ્રીજગન્નાથ ધામના પુનરુત્થાનની ગાથા લખતું જોવા મળે છે. ક્યારેક ગજપતિ મહારાજા સોનાની સાવરણી લઈને ભગવાનના રથ આગળ નમેલા દેખાય છે અને આજે એ જ શ્રીજગન્નાથ ધામના શિખર પર ફરકતી ધ્વજ પતાકા અને નીલચક્ર સદીઓ પછી પણ અડગ ઊભાં છે, જાણે સમયને જ પડકાર આપી રહ્યા હોય.
આ જ શ્રીજગન્નાથ ધામનો સૌથી મોટો સંદેશ છે. મંદિરની દિવાલો પથ્થરની હોય શકે, શિખર અષ્ટધાતુના ચક્રથી શોભતું હોય શકે અને ધ્વજ કાપડની હોય શકે, પરંતુ તેમને હજારો વર્ષથી જીવંત રાખનાર શક્તિ માત્ર એક જ છે- અટૂટ આસ્થા. એટલા માટે જ પુરી પહોંચતા દરેક યાત્રાળુની નજર સૌથી પહેલાં ભગવાનના ગર્ભગૃહ પર નહીં, પરંતુ મંદિરના શિખર પર જાય છે.
કારણ કે ત્યાં સદીઓથી ફરકતી એક ધ્વજ પતાકા અને અડગ ઊભેલું એક નીલચક્ર આજે પણ જાણે એક જ સંદેશ આપી રહ્યા છે કે શ્રીજગન્નાથનું ધામ માત્ર એક મંદિર નથી, તે સનાતન સંસ્કૃતિની અવિરત ધબકતી આત્મા છે.
