તાજેતરમાં વેનેઝુએલામાં એક ભયાનક અને શક્તિશાળી ભૂકંપ આવ્યો છે જેના કારણે ભારે માત્રામાં જાનહાનિ અને માલહાનિ સર્જાઈ છે. આ માત્ર કોઈ સામાન્ય ધરતીકંપ નહોતો, પરંતુ પ્રકૃતિનું એક એવું રૌદ્ર સ્વરૂપ હતું જેણે થોડી જ સેકન્ડોમાં હજારો લોકોના જીવન અને સદીઓ જૂની ઇમારતોને પળભરમાં વેરવિખેર કરી નાખ્યાં છે.
આ આપત્તિની સૌથી ભયાનક બાબત એ હતી કે દેશમાં માત્ર 39 સેકન્ડના ટૂંકા અંતરે બે અત્યંત શક્તિશાળી ભૂકંપો આવ્યા હતા. આ આંચકાઓની તીવ્રતા રિક્ટર સ્કેલ પર અનુક્રમે 7.2 અને 7.5 નોંધાઈ હતી. માત્ર અડધી મિનિટ કરતાં સહેજ વધુ સમયગાળામાં આવેલા આ બે જોરદાર આંચકાઓએ જમીનને એવી રીતે ધ્રુજાવી દીધી કે લોકોને સંભાળવાની કે સુરક્ષિત સ્થળે ભાગવાની કોઈ તક જ ન મળી.
આ મહાભૂકંપને કારણે વેનેઝુએલાની રાજધાની કારાકાસ સહિત દેશના અનેક મુખ્ય અને ગીચ શહેરોમાં ભારે વિનાશ જોવા મળ્યો છે. ગગનચુંબી ઈમારતો પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ ગઈ છે, જેના કારણે પરિવહન, રસ્તાઓ અને સંચાર વ્યવસ્થાઓ સંપૂર્ણપણે ઠપ થઈ ગઈ છે. સ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે સમગ્ર દેશમાં નેશનલ ઈમરજન્સી જાહેર કરવાની ફરજ પડી છે.
પ્રાથમિક અહેવાલો અનુસાર કાટમાળ નીચે દબાઈ જવાને કારણે મૃત્યુઆંક સતત ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યો છે. હજુ પણ હજારો લોકો ગાયબ છે અને કાટમાળ નીચે ફસાયેલા હોવાની આશંકા છે. આ પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક પ્રશાસન, સેના અને સ્વયંસેવકો દ્વારા બચાવ અને રાહત કામગીરી યુદ્ધના ધોરણે ચલાવવામાં આવી રહી છે જેથી વધુમાં વધુ લોકોના જીવ બચાવી શકાય.
શા માટે વારંવાર ધ્રુજે છે વેનેઝુએલા?
આ આપત્તિ પછી સમગ્ર વિશ્વમાં વિજ્ઞાનીઓ અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે એક જ પ્રશ્ન ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે કે વેનેઝુએલામાં જ શા માટે આટલા વારંવાર અને વિનાશક ભૂકંપ આવે છે? આ પ્રશ્નનો સચોટ જવાબ દેશની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિ અને તેની જમીનની નીચે સતત હલચલ મચાવતી ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિવિધિમાં છુપાયેલો છે, જે આ વિસ્તારને કાયમી જોખમમાં રાખે છે.
ભૂગર્ભીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો વેનેઝુએલા દક્ષિણ અમેરિકા ખંડના ઉત્તર ભાગમાં સ્થિત છે અને તે પૃથ્વીની બે ખૂબ જ મોટી ટેક્ટોનિક પ્લેટો– કેરિબિયન પ્લેટ અને દક્ષિણ અમેરિકન પ્લેટની બિલકુલ બાઉન્ડ્રી પર આવેલું છે. આ બંને વિશાળ પ્લેટો સ્થિર નથી, પરંતુ તે પૃથ્વીના પેટાળમાં સતત એકબીજાની સામે અને ઉપર-નીચે સરકતી રહે છે.
વૈજ્ઞાનિક માપણી અનુસાર આ બંને પ્લેટો દર વર્ષે અંદાજે 20 મિલીમીટર જેટલી ઝડપથી એકબીજા તરફ ગતિ કરે છે. દેખીતી રીતે આ ગતિ ખૂબ જ ધીમી લાગે છે, પરંતુ જ્યારે પૃથ્વીના વિશાળ પથ્થરોના સ્તરો આટલી ગતિથી ભટકાય છે ત્યારે પૃથ્વીના પોપડામાં સતત અને અતિભારે દબાણ પેદા થાય છે. જ્યારે આ દબાણ સહનશક્તિની બહાર જાય છે, ત્યારે તે ધરતીકંપ સ્વરૂપે બહાર આવે છે.
સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન અને બોકોનોનું જોખમ
વેનેઝુએલાની ધરતી નીચે ‘બોકોનો’ (Boconó) નામની કુખ્યાત ફોલ્ટ લાઇન સહિત અનેક નાની-મોટી સક્રિય ફોલ્ટ લાઇનો આવેલી છે. ફોલ્ટ લાઇન એટલે પૃથ્વીના ઉપરના કડક પોપડામાં પડેલી વિશાળ તિરાડો. વર્ષો સુધી પ્લેટોની હલચલને કારણે એકઠું થયેલું દબાણ જ્યારે આ નબળી તિરાડો પર અચાનક મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે અત્યંત શક્તિશાળી અને આપત્તિજનક ભૂકંપને જન્મ આપે છે.
આ વખતે 24 જૂને આવેલો ભૂકંપ સામાન્ય ધરતીકંપો કરતાં બિલકુલ અલગ અને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં જેને ‘સિસ્મિક ડબલેટ’ (Seismic Doublet) કહેવાય છે તેવી દુર્લભ ઘટના હતી. સામાન્ય રીતે એક મોટા આંચકા પછી નાના આફ્ટરશોક્સ આવે છે, પરંતુ ડબલેટમાં લગભગ સમાન તીવ્રતાના બે મોટા ભૂકંપ ખૂબ જ ટૂંકા સમયગાળામાં ક્રમશઃ આવે છે, જે વિનાશની ક્ષમતાને બમણી કરી દે છે.
અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત ભૌગોલિક સંસ્થા USGSના (United States Geological Survey) અહેવાલ મુજબ પ્રથમ 7.2ની તીવ્રતાના આંચકાને ‘ફોરશોક’ (મુખ્ય આંચકા પહેલાનો સંકેત) અને તેના માત્ર 39 સેકન્ડ પછી આવેલા 7.5ની તીવ્રતાના બીજા મોટા આંચકાને ‘મેઇનશોક’ (મુખ્ય ભૂકંપ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે. આ જોડિયા આંચકાઓએ વિજ્ઞાનીઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા છે.
બમણો વિનાશ કરવાનું મુખ્ય કારણ
ડબલેટ પ્રકારના ભૂકંપો સામાન્ય ભૂકંપ કરતાં વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે કારણ કે તેનો પ્રથમ આંચકો ઇમારતોના પાયા અને માળખાને નબળા પાડી દે છે અથવા તેમાં તિરાડો પાડી દે છે. ત્યારબાદ, ઈમારત સ્થિર થાય કે લોકો બહાર દોડી શકે તે પહેલાં જ થોડી સેકન્ડોમાં આવતો બીજો વધુ શક્તિશાળી આંચકો તે નબળી પડેલી ઇમારતોને સંપૂર્ણપણે જમીનદોસ્ત કરી નાખે છે.
આ વિનાશ પાછળનું બીજું મહત્વનું કારણ એ હતું કે આ ભૂકંપો ‘શેલો-ફોકસ’ એટલે કે પૃથ્વીની સપાટીથી ખૂબ જ ઓછી ઊંડાઈએ આવેલા હતા. પ્રથમ ભૂકંપ જમીનથી આશરે 22 કિલોમીટર અને બીજો ભૂકંપ માત્ર 10 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ ઉદ્ભવ્યો હતો. જ્યારે ભૂકંપનું કેન્દ્ર સપાટીની નજીક હોય ત્યારે તેની વિનાશક ઉર્જા હવામાં કે જમીનમાં ક્ષીણ થતી નથી અને સપાટી પર સીધો હુમલો કરે છે.
આ ભયાનક ધરતીકંપોના મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ (એપીસેન્ટર) રાજધાની કારાકાસથી આશરે 160થી 170 કિલોમીટર પશ્ચિમે આવેલા યારાકુય અને કારાબોબો પ્રદેશોની આસપાસ હતા. આટલા દૂર હોવા છતાં ઓછી ઊંડાઈને કારણે તેની ભયાનક અસર સમગ્ર દેશમાં અને પડોશી દેશ કોલંબિયાની સરહદો સુધી અનુભવાઈ હતી, જે તેની ભયાનકતા દર્શાવે છે.
ગીચ વસ્તી અને જૂના બાંધકામોનું જોખમ
ભૂસ્તરશાસ્ત્ર ઉપરાંત માનવસર્જિત પરિબળોએ પણ આ વિનાશ વધારવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. વેનેઝુએલાની લગભગ 80 ટકા વસ્તી આ સક્રિય સિસ્મિક ઝોનની આસપાસ જ વસે છે. વધુમાં, આર્થિક સંકટોને કારણે અહીંની મોટાભાગની ઇમારતો જૂની છે અને આધુનિક ભૂકંપ-પ્રતિરોધક (Earthquake-resistant) ટેકનોલોજી કે માપદંડો મુજબ બનેલી નથી, જેના કારણે જાનમાલનું નુકસાન અતિશય વધી ગયું છે.
આ મહાભૂકંપ પછી પણ જોખમ ટળ્યું નથી, કારણ કે મુખ્ય આંચકાઓ બાદ બે ડઝનથી વધુ આફ્ટરશોક્સ નોંધાયા છે જે રાહત કાર્યમાં અવરોધ ઉભા કરી રહ્યા છે. પૃથ્વીના પેટાળની આ હલચલ ક્યારેય અટકવાની નથી, તેથી ભવિષ્યમાં પણ વેનેઝુએલા પર આ જોખમ તોળાતું રહેશે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હવે એવા પ્રયાસો જરૂરી બન્યા છે કે દેશમાં આધુનિક સિસ્મિક મોનિટરિંગ અને કડક બાંધકામ નિયમો લાગુ કરવામાં આવે જેથી ભવિષ્યમાં આવી નિર્દોષ જાનહાનિ રોકી શકાય.
