સપ્તધારા: સપ્તસિંધુથી સપ્તર્ષિ, સપ્તપદી અને ભારતીય જીવનના દરેક આયામ સુધી ‘સપ્ત’ની વૈદિક પરંપરા

15 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી પીએમ મોદીએ ‘વિકસિત ભારત’ના સંકલ્પને આગળ વધારતાં એક શબ્દ વાપર્યો- ‘સપ્તધારા’. વાત નવી હતી, પરંતુ શબ્દ સાંભળતાં જ ભારતીય સંસ્કૃતિના અનેક જૂના પડઘા સંભળાવા લાગે એવા હતા. પીએમ મોદીએ પોતે પણ આ શબ્દને સીધો આધુનિક નીતિના ખાંચામાંથી કાઢ્યો નહોતો. તેમણે પહેલાં એ સમયને યાદ કર્યો જ્યારે ભારતની શક્તિ ‘સપ્તસિંધુ’ તરીકે ઓળખાતી હતી અને કહ્યું કે હવે વિકસિત ભારત માટે નવી ‘સપ્તધારા’ની જરૂર છે. ત્યારબાદ તેમણે દેશની સાત શક્તિઓ ગણાવી- મેન્યુફેક્ચરિંગ, કૃષિ અને ફૂડ પ્રોડક્શન, ટેક્નોલોજી અને ઇનોવેશન, ગતિશક્તિ, રક્ષાશક્તિ, ગ્રીન-બ્લુ ઇકોનોમી અને ભારતનો સોફ્ટ પાવર.

આટલું સાંભળીને સામાન્ય રીતે વાત પૂરી થઈ જાય. પીએમ મોદીએ સાત ક્ષેત્રો ગણાવ્યાં, તેમના લક્ષ્યો સમજાવ્યા અને 2047ના વિકસિત ભારત માટેનો રોડમેપ આપ્યો. પરંતુ ‘સપ્તધારા’ શબ્દ અહીં એક અલગ દરવાજો ખોલે છે. કારણ કે ભારતની સંસ્કૃતિમાં ‘સપ્ત’ કોઈ એક બનાવેલો શબ્દ નથી. તે ઋગ્વેદના મંત્રોમાં છે, નદીઓના વર્ણનમાં છે, અગ્નિના સ્વરૂપમાં છે, ઋષિઓના સમૂહમાં છે, સૂર્યના રથમાં છે, યજ્ઞની કલ્પનામાં છે અને અંતે ભારતીય ગૃહસ્થના જીવનમાં ‘સપ્તપદી’ બનીને આવે છે.

એટલે પીએમ મોદીની ‘સપ્તધારા’ને સમજવા માટે પહેલાં એ ભારતને જોવું પડે, જેના માટે ‘સપ્ત’ શબ્દ હજારો વર્ષથી અજાણ્યો નથી.

‘સપ્તસિંધુ’: જ્યાંથી પીએમ મોદીએ વાત શરૂ કરી

‘સપ્તસિંધુ’નો ઉલ્લેખ કરતા પીએમ મોદીએ ભારતની એક એવી પ્રાચીન ઓળખ તરફ સંકેત કર્યો, જેનો સંબંધ સીધો વૈદિક સાહિત્ય સાથે છે. ઋગ્વેદમાં ‘સપ્ત સિંધુ’ એટલે સાત નદીઓનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળે છે. ઋગ્વેદ 1.32.12માં ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરતા કહેવામાં આવે છે કે તેમણે ગાયો જીતી, સોમ મેળવ્યો અને ‘સાત નદીઓને વહેવા દીધી.’ અહીં સંસ્કૃતમાં શબ્દ છે ‘સપ્ત સિંધુ’.

આ એક માત્ર ઉલ્લેખ નથી. ઋગ્વેદના નદીસૂક્ત, દશમ મંડળના 75મા સૂક્તમાં વેદો અનેક નદીઓને સંબોધે છે. સિંધુની વિશાળતા અને તેની સાથે જોડાયેલી નદીઓનું જે ચિત્ર અહીં ઊભું થાય છે તે આપણને બતાવે છે કે પ્રારંભિક વૈદિક સમાજ માટે નદી માત્ર નકશા પરની રેખા નહોતી. નદી જીવનના અનુભવનું કેન્દ્ર હતી. કૃષિ, વસવાટ, યાત્રા, સમૃદ્ધિ અને ધાર્મિક જીવન બધું જ નદી સાથે જોડાયેલું હતું.

‘સપ્તસિંધુ’માં કઈ સાત નદીઓનો સમાવેશ થતો હતો તે અંગે વિદ્વાનોમાં એકમત નથી. વૈદિક નદીઓની ઓળખ અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી છે. ઋગ્વેદમાં સિંધુ, સરસ્વતી, યમુના, ગંગા, શુતુદ્રી, પરુષ્ણી, અસિક્ની, વિતસ્તા સહિત અનેક નદીઓનાં નામ મળે છે. એટલે ‘સપ્તસિંધુ’ને આજની કોઈ ચોક્કસ સાત નદીઓની યાદી સાથે યાંત્રિક રીતે બાંધી દેવાને બદલે તેને વૈદિક નદીપ્રધાન વિશ્વની એક મહત્વપૂર્ણ સંકલ્પના તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.

પરંતુ અહીં એક વાત રસપ્રદ છે. ઋગ્વેદમાં ‘સાત નદીઓ’ માત્ર ભૂગોળ તરીકે આવતી નથી. ઇન્દ્ર સાથે જોડાયેલી સ્તુતિમાં સાત નદીઓને વહેવા દેવાની વાત છે. એટલે ‘સપ્ત’ અને ‘સિંધુ’ એકસાથે આવે ત્યારે સામે માત્ર નકશો નહીં, વૈદિક કાવ્યનું એક જીવંત ચિત્ર ઊભું થાય છે.

અને આ જ કારણ છે કે પીએમ મોદીએ પોતાની આધુનિક ‘સપ્તધારા’ માટે પ્રાચીન ‘સપ્તસિંધુ’ને યાદ કરી. તેમણે પોતે આ જોડાણ ભાષણમાં સ્થાપિત કર્યું છે.

સરસ્વતી અને તેની ‘સાત બહેનો’

‘સપ્ત’નો વૈદિક સંદર્ભ સમજવા માટે સરસ્વતીનું સ્થાન ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. ઋગ્વેદ 6.61.10માં સરસ્વતીને ‘સપ્તસ્વસા’ કહેવામાં આવી છે, એટલે કે સાત બહેનોવાળી. મંત્રમાં સરસ્વતીને પ્રિય નદીઓમાં વિશેષ પ્રિય અને સ્તુતિને પાત્ર તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.

અહીંથી ભારતીય નદી-પરંપરાનો એક બીજું મહત્વનું પાસું દેખાય છે. સરસ્વતી માત્ર એક નદી તરીકે નહીં, પરંતુ દેવી તરીકે પણ વૈદિક સ્તુતિઓમાં આવે છે અને ‘સાત બહેનો’નો આ ઉલ્લેખ એટલો પ્રાચીન છે કે પછીના સાહિત્ય અને પરંપરામાં સાત નદીઓ, સાત પવિત્ર પ્રવાહો અને સરસ્વતી સાથે જોડાયેલી વિવિધ કલ્પનાઓ માટે તે એક મહત્વપૂર્ણ પૃષ્ઠભૂમિ બની જાય છે.

વધુ રસપ્રદ વાત એ છે કે આ જ મંત્ર પર આચાર્ય સાયણની ટિપ્પણીમાં ‘સપ્તસ્વસા’ના બે અર્થની પરંપરા નોંધાય છે- સાત નદીઓ અથવા વૈદિક છંદોની સાત સંખ્યાત્મક પરંપરા. એટલે વૈદિક શબ્દોમાં એક જ સમયે પ્રકૃતિ અને વેદના સ્વરો વચ્ચેના સંકેતો પણ વાંચવામાં આવ્યાં છે.

ઋગ્વેદ 7.36.6માં સરસ્વતી સાથે ‘સપ્તથી’ અને ‘સિંધુમાતા’ જેવા શબ્દો પણ જોડાય છે. સરસ્વતીને નદીઓમાં વિશિષ્ટ સ્થાન આપવામાં આવે છે. આટલું વાંચ્યા પછી ‘સપ્તસિંધુ’ કોઈ સૂકો ઐતિહાસિક શબ્દ રહી જતો નથી. તે વૈદિક ભારતની નદીઓ, સરસ્વતી અને જળ સાથે જોડાયેલા એક વિશાળ સાંસ્કૃતિક વિશ્વની યાદ બની જાય છે.

‘સપ્ત’ નદીના કિનારેથી ઊઠીને અગ્નિ સુધી પહોંચે છે

હવે વાત નદીમાંથી અગ્નિ તરફ લઈ જઈએ. યજુર્વેદીય પરંપરામાં અગ્નિ સાથે ‘સપ્ત’નો એક સુંદર સંદર્ભ મળે છે. ‘સપ્ત તે અગ્ને સમિધઃ, સપ્તજિહ્વાઃ, સપ્ત ઋષયઃ, સપ્તધામ પ્રિયાણિ…’ એટલે અગ્નિની સાત સમિધા, સાત જિહ્વા, સાત ઋષિ અને સાત પ્રિય ધામોની વાત એક જ મંત્રમાં આવે છે. આ મંત્ર તૈત્તિરીય સંહિતા અને વાજસનેયી સંહિતાની પરંપરામાં મળે છે.

આ સંદર્ભ ખાસ છે, કારણ કે અહીં ‘સપ્ત’ કોઈ એક વસ્તુ સાથે બંધાયેલો નથી. અગ્નિના સ્વરૂપો, ઋષિઓ, ધામો અને હોતાઓ, બધું એક જ વૈદિક યજ્ઞમાં આવે છે.

અગ્નિ તો વૈદિક સંસ્કૃતિના કેન્દ્રમાં છે. યજ્ઞમાં દેવતાઓ સુધી આહૂતિ પહોંચાડનાર અગ્નિ છે, ગૃહસ્થના જીવનમાં અગ્નિ છે અને વૈદિક અનુષ્ઠાનમાં અગ્નિ વિના કલ્પના અધૂરી છે. જ્યારે આવી અગત્યની શક્તિ સાથે ‘સપ્ત’ની રચના જોડાય ત્યારે સમજાય છે કે ‘સપ્ત’ વૈદિક સાહિત્યમાં વારંવાર અને વિવિધ સંદર્ભોમાં કેમ દેખાય છે.

અને અહીંથી આગળ વધતાં આપણે ફરી એક ઓળખીતા શબ્દ સુધી પહોંચીએ છીએ- સપ્તર્ષિ.

આકાશમાં દેખાતા સપ્તર્ષિ

રાત્રે આકાશમાં દેખાતું સપ્તર્ષિ તારામંડળ ભારતના સામાન્ય માણસ માટે પણ અજાણ્યું નથી. પરંતુ ભારતીય પરંપરામાં તે માત્ર તારાઓનો સમૂહ નથી. ‘સપ્તર્ષિ’ એટલે સાત મહાન ઋષિઓની પરંપરા, જે વૈદિક સ્મૃતિ, ઋષિ-પરંપરા અને પછીના પૌરાણિક સાહિત્યમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.

પરંપરામાં અત્રિ, ભૃગુ, કુત્સ, વશિષ્ઠ, ગૌતમ, કશ્યપ અને અંગિરસ જેવાં નામો સપ્તર્ષિ મંડળમાં જોવા મળે છે, જ્યારે પૌરાણિક પરંપરાઓમાં અન્ય યાદીઓ પણ મળે છે. આ વિવિધતા છતાં ‘સપ્તર્ષિ’નો સમૂહ ભારતીય સ્મૃતિમાં સ્થિર રહ્યો છે.

અહીં ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે વૈદિક અને ઉત્તરવૈદિક ભારતે ઋષિને માત્ર ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે યાદ કર્યા નથી. ઋષિ જ્ઞાનના દ્રષ્ટા છે. વેદમંત્રોના દ્રષ્ટા તરીકે ઋષિની જે કલ્પના છે તે ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાની મૂળભૂત કલ્પનાઓમાંની એક છે. એટલે ‘સપ્તર્ષિ’ માત્ર સાત લોકોની યાદી નથી, તે ઋષિ-પરંપરાને એક વિશિષ્ટ સમૂહરૂપે યાદ રાખવાની ભારતીય રીત છે.

આ જ સપ્તર્ષિ પછી રાત્રિના આકાશ સાથે જોડાઈ જાય છે. ધરતીની નદીઓથી લઈને આકાશના તારાઓ સુધી ‘સપ્ત’ ફરી દેખાય છે.

સૂર્યનો રથ અને સાત ઘોડા

ઋગ્વેદના 1.164મા સૂક્તમાં એક ગૂઢ અને કાવ્યમય વર્ણન આવે છે. તેમાં એક રથને સાત ઘોડા ખેંચી રહ્યા હોવાનું કહેવાય છે. આ જ સૂક્તમાં સાત બહેનોનો પણ ઉલ્લેખ છે. આ સૂક્ત પોતે જ વૈદિક કાવ્યની વિશિષ્ટતા બતાવે છે. તેમાં રથ, ઘોડા, ચક્ર, સાત બહેનો અને અન્ય સંકેતો એક જ કાવ્યવિશ્વમાં આવે છે. પછીની ભારતીય પરંપરામાં સૂર્યના સાત ઘોડા એક જાણીતી છબી બની જાય છે.

આપણે મંદિરોમાં સૂર્યદેવની મૂર્તિ જોઈએ ત્યારે સાત ઘોડાવાળો રથ તરત ઓળખાય છે. એટલે વેદોમાં આવેલું એક ચિત્ર માત્ર ગ્રંથમાં બંધાઈ રહ્યું નહીં, તે શિલ્પ, ચિત્ર અને લોકસ્મૃતિ સુધી આવ્યું.

અહીં વાત એ નથી કે ‘સાતનો અર્થ ગતિ છે’ કે ‘સાત એટલે પૂર્ણતા’ એવા તૈયાર જવાબો શોધવામાં આવે. વાત એ છે કે હજારો વર્ષ જૂના વૈદિક સાહિત્યમાં આવેલું ‘સપ્ત’ કેવી રીતે ભારતીય કલ્પનામાં સતત જીવંત રહે છે અને જુદા-જુદા સંદર્ભોમાં નવા રૂપ લે છે.

અને પછી આ ‘સપ્ત’ આપણા પોતાના લગ્નમાં આવી જાય છે.

સપ્તપદી

ભારતીય લગ્નમાં આ શબ્દ એટલો પરિચિત છે કે ઘણી વખત આપણે તેની પાછળના ઊંડાણ વિશે વિચારતા પણ નથી. વર-વધૂના સાત પગલાં-વચનો આ માત્ર લગ્નની એક વિધિ નથી. ગૃહ્યસૂત્રોની પરંપરામાં સપ્તપદીનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે અને દરેક પગલાં સાથે મંત્રોચ્ચાર થાય છે.

પ્રચલિત વૈદિક વિવાહવિધિમાં પ્રથમ પગલું અન્ન અને પોષણ, બીજું શક્તિ, ત્રીજું સમૃદ્ધિ અને વ્રત, ચોથું સુખ, પાંચમું પશુધન અને સમૃદ્ધિ, છઠ્ઠું ઋતુઓની અનુકૂળતા અને સાતમું સાથે મળીને ધાર્મિક કર્તવ્યો નિભાવવાની ભાવના સાથે જોડાયેલું છે. સાતમું પગલું પૂર્ણ થતાં વર-વધૂને પરસ્પરના ‘સખા’ બનવાનો સંકલ્પ કરાવવામાં આવે છે.

અહીં ‘સપ્ત’નો ઉપયોગ માનવીય બની જાય છે. સપ્તસિંધુમાં તે નદીઓ સાથે છે. અગ્નિની સપ્તજિહ્વામાં તે યજ્ઞ સાથે છે. સપ્તર્ષિમાં ઋષિપરંપરા સાથે છે. સૂર્યના સાત ઘોડામાં તે વૈદિક-પૌરાણિક સૂર્યકલ્પના સાથે છે અને સપ્તપદીમાં તે બે વ્યક્તિઓના ગૃહસ્થજીવનના સંકલ્પો સાથે છે.

આ કારણે ‘સપ્ત’ ભારતીય પરંપરામાં માત્ર ગ્રંથનો શબ્દ રહી જતો નથી. તે જીવનમાં ઉતરી આવે છે.

સપ્તમાતૃકા, સપ્તલોક અને સપ્તદ્વીપ

વૈદિક સાહિત્યથી આગળ પૌરાણિક પરંપરામાં પહોંચીએ ત્યારે ‘સપ્ત’નાં અનેક નવા સ્વરૂપો સામે આવે છે. સપ્તમાતૃકા ભારતીય દેવીપરંપરામાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. સપ્તલોકની કલ્પના ભારતીય બ્રહ્માંડવિશ્વમાં આવે છે. સપ્તદ્વીપની વાત પૌરાણિક ભૂગોળમાં મળે છે. સપ્તપુરી, સપ્તતીર્થ અને અનેક પવિત્ર સ્થાનોની પરંપરાઓમાં પણ સાતની સંખ્યા ફરી ફરીને સામે આવે છે.

અહીંથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘સપ્ત’ની પરંપરા કોઈ એક ગ્રંથના એક મંત્રમાં બંધાયેલી નથી. વૈદિક સાહિત્યમાંથી આગળ વધીને તે પુરાણો, તીર્થપરંપરા, સંસ્કારો, જ્યોતિષ, મંદિરપરંપરા અને લોકજીવનમાં પોતાની અલગ-અલગ અભિવ્યક્તિઓ સાથે જીવંત રહે છે.

હિંદુ પરંપરાની વિશેષતા જ એવી છે કે એક જ વિચાર ગ્રંથમાં જન્મે તો તે માત્ર ગ્રંથમાં રહેતો નથી. તે સંસ્કારમાં આવે છે, તહેવારમાં આવે છે, મંદિરમાં આવે છે, કથામાં આવે છે અને આખરે સામાન્ય જીવનની ભાષાનો ભાગ બની જાય છે. ‘સપ્ત’ સાથે પણ કંઈક આવું જ થયું છે.

આધુનિક ભારતમાં ‘સપ્તધારા’

આ આખી યાત્રા પછી 15 ઑગસ્ટના પીએમ મોદીના ભાષણ તરફ ફરી જોઈએ તો ‘સપ્તધારા’નો સંદર્ભ વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. પીએમ મોદીએ પ્રાચીન ભારતની ‘સપ્તસિંધુ’ની સ્મૃતિને યાદ કરીને કહ્યું કે વિકસિત ભારત માટે નવી ‘સપ્તધારા’ જોઈએ. આ સાત શક્તિઓ તેમણે ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે ગણી.

પહેલી છે મેન્યુફેક્ચરિંગ શક્તિ. પીએમ મોદીના શબ્દોમાં ભારતે માત્ર તૈયાર માલ બનાવનાર નહીં, પરંતુ નાના ઘટકોથી લઈને આખા ઉત્પાદન અને ડિઝાઇનથી લઈને મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધીની સંપૂર્ણ મૂલ્યશૃંખલા ધરાવતું વિશ્વસનીય વૈશ્વિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનવું પડશે. કિંમત, ગુણવત્તા અને મોટાપાયે ઉત્પાદન, આ ત્રણ બાબતો પર તેમણે ખાસ ભાર મૂક્યો.

બીજી છે કૃષિ અને ફૂડ પ્રોડક્શન. ખેતરથી નિકાસબજાર સુધી પહોંચવાનો વિચાર, મિલેટ્સ, મસાલા, ફળો, ફૂલો અને ભારતીય પરંપરાગત ખાદ્યપદાર્થોને વૈશ્વિક બ્રાન્ડ બનાવવાની વાત અહીં આવે છે. ત્રીજી છે ટેક્નોલોજી અને ઇનોવેશન. AI, ક્વોન્ટમ ટેક્નોલોજી, અવકાશ, રોબોટિક્સ, ડેટા સેન્ટર્સ અને 6G જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારત માત્ર વિશ્વનું બજાર ન રહે, પરંતુ વિશ્વ માટે ટેક્નોલોજી બનાવે એ પીએમ મોદીની આ ત્રીજી શક્તિનો મૂળ વિચાર છે.

ચોથી છે ગતિશક્તિ. હાઇ-સ્પીડ રેલ, આધુનિક હાઇવે, આંતરિક જળમાર્ગો, એરપોર્ટ, બંદરો અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ દ્વારા દેશની ગતિ વધારવાની વાત પીએમ મોદીએ કરી. બંદરોને માત્ર માલ ચઢાવવા-ઉતારવાના સ્થળ નહીં, પરંતુ પોર્ટ-લેડ વિકાસના કેન્દ્રો બનાવવાની વાત પણ તેમણે કરી.

પાંચમી છે રક્ષાશક્તિ. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા, આગામી પેઢીની સંરક્ષણ ટેક્નોલોજી, ડ્રોન અને કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ, હાઇપરસોનિક ડિફેન્સ તથા સાયબર સુરક્ષામાં ભારતે પોતાની ક્ષમતા ઊભી કરવી અને આગળ જઈને વિશ્વને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સપ્લાયર બનવું આ પાંચમી ધારા છે.

છઠ્ઠી છે ગ્રીન અને બ્લુ ઇકોનોમી. ગ્રીન હાઇડ્રોજન, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા, ઊર્જા સંગ્રહ, ગ્રીન મોબિલિટી અને ગ્રીન મેન્યુફેક્ચરિંગ સાથે ભારતના વિશાળ દરિયાકાંઠા, માછીમારી, દરિયાઈ પર્યટન અને ઓશન ટેક્નોલોજીને જોડતી બ્લુ ઇકોનોમીને પીએમ મોદીએ આ ધારા સાથે રાખી.

સાતમી છે ભારતનો સોફ્ટ પાવર. યોગ, આયુર્વેદ, હસ્તકલા, સંસ્કૃતિ, ફિલ્મ, VFX, એનિમેશન, ગેમિંગ, ડિજિટલ કન્ટેન્ટ, પ્રવાસન અને રમતગમત. પીએમ મોદીએ આ બધાને ભારતની એવી શક્તિ તરીકે જોયાં જેને વિશ્વ સુધી લઈ જઈ શકાય.

પીએમ મોદીએ આ સાતેય શક્તિઓને અલગ-અલગ યોજનાઓ તરીકે નહીં, પરંતુ એક સર્વાંગી રાષ્ટ્રીય દૃષ્ટિકોણ તરીકે રજૂ કરી. ભાષણમાં તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે ‘સપ્તધારા’નો હેતુ માત્ર જુદા-જુદા ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ કરવાનો નથી. આ સાતેય શક્તિઓને સમગ્રતાથી આગળ લઈ જઈને ભારતે પોતાના મોટા રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યોની ઊંચાઈ વધારવી છે.

‘સપ્ત’ની વાત અહીં પૂરી થતી નથી

શરૂઆતમાં આપણે લાલ કિલ્લા પરથી ઉચ્ચારાયેલા ‘સપ્તધારા’ શબ્દથી કરી હતી. ત્યારબાદ આપણે ઋગ્વેદની સપ્તસિંધુ સુધી ગયા, સરસ્વતીની સાત બહેનો જોઈ, અગ્નિની સપ્તજિહ્વા અને સપ્તર્ષિ સુધી પહોંચ્યા, સૂર્યના સાત ઘોડા જોયા અને પછી ભારતીય લગ્નમાં સપ્તપદી સુધી આવ્યા. આ બધાને એક જ અર્થમાં બાંધી દેવાની જરૂર નથી. દરેકનો પોતાનો ગ્રંથસંદર્ભ, પોતાની પરંપરા અને પોતાનું સ્થાન છે. પરંતુ એક વાત તો સ્પષ્ટ છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘સપ્ત’નો ઉપયોગ અદભુત અને વ્યાપક છે.

વૈદિક ઋષિ માટે સાત નદીઓનું સ્મરણ હતું. યજ્ઞપરંપરામાં અગ્નિના સાત સ્વરૂપોનું વર્ણન હતું. ઋષિઓની પરંપરાને સપ્તર્ષિના નામે યાદ કરવામાં આવી. આકાશમાં તારાઓને પણ સપ્તર્ષિના નામે ઓળખવામાં આવ્યા. સૂર્યની કલ્પનામાં સાત ઘોડા આવ્યા. ગૃહસ્થજીવનમાં સપ્તપદી. પુરાણોમાં બ્રહ્માંડ અને પવિત્ર ભૂગોળના અનેક આયામો ‘સપ્ત’ સાથે જોડાયા.

અને હવે 21મી સદીના ભારતના રાષ્ટ્રનિર્માણની ભાષામાં પીએમ મોદીએ ‘સપ્તધારા’ રજૂ કરી છે.

તેથી પીએમ મોદીની આજની વાતને માત્ર સાત નીતિગત મુદ્દાઓની યાદી તરીકે વાંચવાથી તેની એક રસપ્રદ સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ છૂટી જાય છે. તેમણે પોતે ‘સપ્તસિંધુ’નો ઉલ્લેખ કરીને જે દરવાજો ખોલ્યો છે, તે આપણને સીધો ભારતની અત્યંત પ્રાચીન સ્મૃતિ સુધી લઈ જાય છે.

‘સપ્તધારા’માં આજે મેન્યુફેક્ચરિંગ છે, ટેક્નોલોજી છે, કૃષિ છે, ગતિ છે, સંરક્ષણ છે, ગ્રીન-બ્લુ ઇકોનોમી છે અને સોફ્ટ પાવર છે. પરંતુ શબ્દની પાછળ ઊભેલી ભારતીય સ્મૃતિમાં સદીઓથી નદીઓ છે, ઋષિઓ છે, અગ્નિ છે, સૂર્ય છે, યજ્ઞ છે અને ગૃહસ્થજીવનના પવિત્ર સંકલ્પો છે.

પીએમ મોદીએ 15 ઑગસ્ટે એક નવા ભારત માટે સાત શક્તિઓનું આહ્વાન કર્યું. આ ‘સપ્તધારા’નું લક્ષ્ય 2047 છે. પરંતુ જે સાંસ્કૃતિક શબ્દભંડોળમાંથી ‘સપ્તધારા’ શબ્દ આવ્યો છે, તેની યાત્રા 2047થી નહીં, ઋગ્વેદના મંત્રોથી શરૂ થાય છે અને કદાચ એટલા માટે જ ‘સપ્તધારા’ શબ્દ સાંભળતાં આટલી લાંબી ભારતીય યાત્રા આંખો સામે આવી જાય છે- સપ્તસિંધુની નદીઓથી લઈને સપ્તર્ષિના તારાઓ સુધી અને સપ્તપદીથી લઈને આજના વિકસિત ભારતના સાત સંકલ્પો સુધી.