ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના ઇતિહાસમાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝનું નામ માત્ર એક ક્રાંતિકારી રાષ્ટ્રવાદી તરીકે જ નહીં, પરંતુ એવા નેતા તરીકે પણ નોંધાયેલું છે જેમણે કોંગ્રેસની અંદર સ્થાપિત નેતૃત્વને વૈચારિક પડકાર આપવાની હિંમત કરી હતી. સુભાષચંદ્ર બોઝનો સંઘર્ષ માત્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ વિરુદ્ધ નહોતો, તેમનો એક મોટો રાજકીય સંઘર્ષ કોંગ્રેસની અંદર તે નેતૃત્વ સાથે પણ હતો જે સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની દિશા, ગતિ અને રણનીતિ પર પોતાનું નિર્ણાયક નિયંત્રણ જાળવી રાખવા માંગતું હતું.
આ જ કારણ છે કે નેતાજી અને કોંગ્રેસ નેતૃત્વ, ખાસ કરીને ગાંધીના પ્રભાવવાળા જૂથ વચ્ચેની અથડામણ છેવટે એ હદ સુધી પહોંચી કે જ્યાં બોઝને અલગ રસ્તો પસંદ કરવો પડ્યો અને 3 મે 1939ના રોજ તેમણે ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના કરી.
1938-39: કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે નેતાજીનો ઉદય અને વધતી અસહજતા
1938માં હરિપુરા અધિવેશનમાં સુભાષચંદ્ર બોઝને કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા. તે સમય સુધી તેઓ કોંગ્રેસની અંદર એક ઊર્જાવાન, આધુનિક અને આક્રમક રાષ્ટ્રવાદી ચહેરા તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂક્યા હતા. તેઓ યોજનાબદ્ધ ઔદ્યોગિકરણ, કેન્દ્રીયકૃત આર્થિક વિકાસ અને બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ વધુ નિર્ણાયક સંઘર્ષના પક્ષધર હતા.
પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે બોઝની રાજકીય શૈલી અને રણનીતિક વિચારસરણી કોંગ્રેસના પારંપરિક ગાંધીવાદી નેતૃત્વથી અલગ હતી. જ્યાં ગાંધી ગ્રેજ્યુઅલિઝમ, સત્યાગ્રહ અને ચરણબદ્ધ રાજકીય દબાણની નીતિ પર ભાર મૂકતા હતા, ત્યારે બોઝ માનતા હતા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને માત્ર નૈતિક અપીલથી નહીં, પરંતુ સંગઠિત અને આક્રમક રાજકીય-સામાજિક દબાણથી ઝુકાવી શકાય છે.
પુરી અધિવેશન: જ્યારે ગાંધી સમર્થિત ઉમેદવારને હરાવવા છતાં જીત હારમાં બદલાઈ ગઈ
1939માં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદ માટે પુન:નિર્વાચન થયું. ગાંધીએ સાર્વજનિક રીતે પટ્ટાભિ સીતારામૈયાનું સમર્થન કર્યું, જ્યારે બોઝે ફરીથી ચૂંટણી લડવાનો નિર્ણય લીધો. પરિણામસ્વરૂપ બોઝે ચૂંટણી જીતી લીધી, કારણ કે બોઝ તે સમયે સ્વતંત્રતાનો મોટો ચહેરો બની ચૂક્યા હતા. ગાંધીએ પોતે આ હારને ‘મારી હાર’ કહી હતી, જેનાથી સ્પષ્ટ થયું કે આ ચૂંટણી માત્ર વ્યક્તિઓ વચ્ચે નહીં, પરંતુ કોંગ્રેસની ભીતર ગાંધી અને બોઝ વચ્ચે હતી.
પરંતુ અધ્યક્ષીય ચૂંટણી જીતવા છતાં બોઝ માટે કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ જાણીજોઇને અસંભવ બનાવી દેવામાં આવ્યું. કાર્યસમિતિના અનેક સભ્યો, જેઓ ગાંધીના નજીક માનવામાં આવતા હતા, તેમની સાથે કામ કરવા તૈયાર નહોતા. પાર્ટીની સંગઠનાત્મક મશીનરી, જે ગાંધીવાદી નેતૃત્વના પ્રભાવમાં હતી, બોઝના હાથમાં ઔપચારિક પદ આવવા છતાં તેમના નિયંત્રણમાં ન આવી. અહીંથી જ એ ધારણા મજબૂત થઈ કે કોંગ્રેસની અંદર લોકતાંત્રિક જીત છતાં વાસ્તવિક શક્તિ એક મર્યાદિત નેતૃત્વ-જૂથના હાથમાં કેન્દ્રિત હતી અને તે જૂથ હતું ગાંધીનું.
કેમ નેતાજીને વ્યવસ્થિત રીતે હાશિયે ધકેલવામાં આવ્યા?
ઇતિહાસકારો વચ્ચે એ વાત પર વિવાદ છે કે શું નેતાજીને ‘સાઇડલાઇન’ કરવામાં આવ્યા, પરંતુ એ નિર્વિવાદ છે કે ચૂંટણી જીત પછી પણ તેમને સંગઠનાત્મક સહયોગ મળ્યો નહીં, ન ગાંધી તરફથી કે ન તો તેમના માણસો તરફથી. એટલે તેમણે વ્યવસ્થિતપણે, સુનિયોજિત રીતે ‘સાઇડલાઇન’ કરવામાં આવ્યા એવું કહેવું અતિશયોક્તિ નથી. તેમના સમર્થકો અને બાદના અનેક રાજકીય વિશ્લેષકોએ આને કોંગ્રેસની અંદર સ્થાપિત નેતૃત્વ દ્વારા વિકલ્પી રાષ્ટ્રવાદી લાઇનને રોકવાનો પ્રયાસ માન્યો છે.
બોઝ એ માનતા હતા કે જો કોંગ્રેસને વાસ્તવમાં પૂર્ણ સ્વાતંત્ર્ય જોઈએ તો તેણે બ્રિટિશ સત્તા વિરુદ્ધ વધુ કઠોર અને નિર્ણાયક વલણ અપનાવવું જોઈએ. બીજી તરફ કોંગ્રેસનું ગાંધી-નેહરુનું નેતૃત્વ તાત્કાલિક સામનો કરવાના બદલે પોતાના નિયંત્રિત રાજકીય ઢાંચામાં આંદોલનને સંચાલિત કરવા માંગતું હતું. આ માત્ર વ્યક્તિત્વનો સંઘર્ષ નહોતો, આ સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની દિશા પરનો સંઘર્ષ હતો.
રાજીનામું અને અલગ રાહ
આ પરિસ્થિતિઓમાં સુભાષચંદ્ર બોઝે એપ્રિલ 1939માં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપી દીધું. તેના તરત જ 3 મે 1939ના રોજ તેમણે ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના કરી. આ માત્ર એક નવું સંગઠન નહોતું, આ તે વૈચારિક અસહમતિની અભિવ્યક્તિ હતી જે બોઝ અને કોંગ્રેસના સ્થાપિત નેતૃત્વ વચ્ચે લાંબા સમયથી બની રહી હતી.
ફોરવર્ડ બ્લોકનો ઉદ્દેશ કોંગ્રેસ અને વ્યાપક રાષ્ટ્રવાદી આંદોલનની અંદર તે તત્વોને એક કરવાનો હતો જે વધુ ઉગ્ર, ત્વરિત અને કોઈપણ ભોગે સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષ માંગતા હતા. તેમાં રાષ્ટ્રવાદી દૃષ્ટિકોણ સાથે સમાજવાદી આર્થિક ઝુકાવ પણ હતો, પરંતુ તેની મૂળ પ્રેરણા બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય વિરુદ્ધ વધુ નિર્ણાયક સંઘર્ષની હતી.
ફોરવર્ડ બ્લોકથી INA સુધી
ફોરવર્ડ બ્લોકની સ્થાપના નેતાજીની વિકલ્પી રાજકીય યાત્રાની શરૂઆત હતી. ટૂંક સમયમાં જ બ્રિટિશ સરકારે તેમને નજરબંધ કર્યા, જેના પછી તેમનું ઐતિહાસિક પલાયન થયું અને અંતે તેમણે વિદેશ જઈને ઇન્ડિયન નેશનલ આર્મી (INA) દ્વારા સશસ્ત્ર સંઘર્ષનો માર્ગ અપનાવ્યો.
જો કોંગ્રેસની અંદર તેમને પોતાની રણનીતિ અનુસાર કાર્ય કરવાની તક મળી હોત તો ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની દિશા શું હોત એ ઇતિહાસનો અનુત્તરિત પ્રશ્ન છે. પરંતુ એટલું સ્પષ્ટ છે કે 3 મે 1939ના રોજ બનેલું ફોરવર્ડ બ્લોક તે ક્ષણનું પ્રતીક હતું જ્યારે નેતાજીએ એ નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે કોંગ્રેસની સ્થાપિત સંરચનામાં રહીને તેમની રાષ્ટ્રવાદી દૃષ્ટિને અમલમાં મૂકવી શક્ય નહોતું.
ઇતિહાસનો તે વળાંક જેણે દેખાડ્યું કે કોંગ્રેસ એક નહોતી
ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનને વારંવાર એક એકીકૃત રાષ્ટ્રીય સંઘર્ષ તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે, પરંતુ નેતાજી અને કોંગ્રેસ નેતૃત્વ (ગાંધી-નેહરુ) વચ્ચેનો આ ટકરાવ દર્શાવે છે કે તેની અંદર ઊંડા મતભેદો હાજર હતા. ફોરવર્ડ બ્લોકનું ગઠન એ વાતનો પુરાવો હતો કે કોંગ્રેસની અંદર પણ સ્વાતંત્ર્ય પ્રાપ્તિની રણનીતિ, રાષ્ટ્રવાદની પ્રકૃતિ અને નેતૃત્વની શૈલી પર ગંભીર અસહમતિ હતી. ખાસ કરીને ગાંધી અને નેહરુ જૂથને નેતાજીને સાઇડલાઇન કરવામાં રસ હતો.
3 મે માત્ર એક સંગઠનની સ્થાપનાની તારીખ નથી, આ તે દિવસનું સ્મરણ પણ છે જ્યારે ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના સૌથી પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓમાંના એકે કોંગ્રેસની મુખ્યધારાથી અલગ થઈને પોતાનો અલગ રાહ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણય આજે પણ એ પ્રશ્નને જીવંત રાખે છે કે કેમ નેતાજીને કોંગ્રેસે તે સ્થાન અને સ્વતંત્રતા ન આપી જેના તેઓ અધિકારી હતા, અથવા તો તેમને સ્થાપિત નેતૃત્વની રાજનીતિને કારણે પોતાનો અલગ રસ્તો પસંદ કેમ કરવો પડ્યો?
