વિશ્વની અનેક પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ આજે માત્ર પુરાતત્વીય અવશેષો, તૂટેલા સ્મારકો કે મ્યુઝિયમમાં સચવાયેલા ગ્રંથોના આધારે જ ઓળખાય છે. ઇજિપ્ત, મેસોપોટેમિયા કે ગ્રીક સંસ્કૃતિઓએ માનવ ઇતિહાસને વારસો આપ્યો, પરંતુ તેમની જ્ઞાનપરંપરાનો મોટો હિસ્સો સમયના પ્રવાહમાં વિખેરાઈ ગયો. તેની સામે ભારત એક એવી વિરલ સંસ્કૃતિ છે, જેના હજારો વર્ષ જૂના વેદો આજે પણ ઉચ્ચારાય છે, ઉપનિષદો પર આજે પણ ચર્ચા થાય છે, મહાભારત આજે પણ જીવનદર્શનનો ગ્રંથ ગણાય છે અને પુરાણોની કથાઓ આજે પણ લાખો લોકોના જીવનનો ભાગ છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ બધું શક્ય કેવી રીતે બન્યું? કઈ એવી શક્તિ હતી જેણે હજારો વર્ષ પહેલાં જન્મેલા જ્ઞાનને માત્ર સાચવ્યું જ નહીં, પરંતુ પેઢી દર પેઢી જીવંત પણ રાખ્યું?
આ પ્રશ્નનો જવાબ એક મહાન ઋષિના જીવનમાં સમાયેલો છે. એવા ઋષિ, જેમણે માત્ર ગ્રંથો લખ્યા નહોતા, પરંતુ જ્ઞાનને વ્યવસ્થિત કર્યું, તેને સમાજ સુધી પહોંચાડ્યું અને એક એવી પરંપરાનો પાયો નાખ્યો કે જેના કારણે ભારતીય સંસ્કૃતિનું બૌદ્ધિક અસ્તિત્વ અખંડિત રહ્યું. તેઓ હતા મહર્ષિ વેદવ્યાસ. ગુરુપૂર્ણિમાના દિવસે સમગ્ર ભારત પોતાના ગુરુઓને વંદન કરે છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે આ દિવસનું મૂળ સ્વરૂપ ‘વ્યાસપૂર્ણિમા’ છે. કારણ કે ભારતીય પરંપરાએ જ્ઞાનના આ મહાન સંરક્ષકને જ આદિ ગુરુનું સ્થાન આપ્યું છે.
માત્ર ઋષિ નહીં, ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના મહાન શિલ્પી
મહર્ષિ વેદવ્યાસનું મૂળ નામ કૃષ્ણ દ્વૈપાયન હતું. તેમનો જન્મ યમુના નદીના એક દ્વીપ પર થયો હોવાથી તેઓ ‘દ્વૈપાયન’ તરીકે ઓળખાયા, જ્યારે તેમના શ્યામવર્ણને કારણે ‘કૃષ્ણ’ ઉપનામ મળ્યું. પરંતુ ઇતિહાસે તેમને જે નામથી અમર કર્યા તે હતું ‘વેદવ્યાસ’. આ નામ કોઈ જન્મસિદ્ધ ઉપાધિ નહોતું, પરંતુ તેમના કાર્યનું સન્માન હતું. ‘વ્યાસ’ એટલે ગોઠવનાર, સંકલન કરનાર, વ્યવસ્થિત કરનાર. તેમણે વેદોના જ્ઞાનને એવી રીતે ગોઠવ્યું કે તે યુગો સુધી સુરક્ષિત રહી શકે અને તેથી તેઓ ‘વેદવ્યાસ’ તરીકે ઓળખાયા.
સામાન્ય રીતે મહર્ષિ વેદવ્યાસનું નામ આવે એટલે તરત મહાભારત યાદ આવે છે. પરંતુ જો તેમને માત્ર મહાભારતના રચયિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે તો તે તેમના વ્યક્તિત્વ સાથે અન્યાય ગણાય. તેમણે જે કાર્ય કર્યું તે કોઈ એક મહાકાવ્યની રચનાથી ઘણું વિશાળ હતું. તેઓ ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના એવા સ્થાપત્યકાર હતા, જેમણે વિખેરાયેલા જ્ઞાનને એક દિશા આપી, તેને સંરચિત કર્યું અને ભવિષ્યની પેઢીઓ સુધી પહોંચે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરી.
જ્યારે જ્ઞાન બચાવવું સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગયું
વેદવ્યાસના સમય પહેલાં વેદો લખાયેલા નહોતા. સમગ્ર વૈદિક જ્ઞાન ગુરુથી શિષ્ય સુધી માત્ર શ્રુતિ પરંપરાથી જ પહોંચતું હતું. હજારો મંત્રો, સૂક્તો અને બ્રાહ્મણ ગ્રંથો અસાધારણ સ્મરણશક્તિ ધરાવતા ઋષિઓ અને તેમના શિષ્યોના કંઠમાં જીવતા હતા. આ પરંપરા અત્યંત પવિત્ર હતી, પરંતુ તેની એક મોટી મર્યાદા પણ હતી. સમય બદલાતો ગયો, માનવની ક્ષમતાઓમાં ફેરફાર આવ્યો અને સમાજનો વ્યાપ વધ્યો. જો આ જ્ઞાનને યોગ્ય રીતે ગોઠવવામાં ન આવે તો તેનો મોટો હિસ્સો સમયની ધૂળમાં દટાઈ જાય તેવી શક્યતા ઊભી થઈ.
ધર્મગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે મહર્ષિ વેદવ્યાસે આ પરિવર્તનને સમય પહેલાં જ ઓળખી લીધું હતું. તેમણે અનુભવ્યું કે આવનારા યુગોમાં દરેક વ્યક્તિ માટે સમગ્ર વૈદિક સાહિત્યનું અધ્યયન કરવું શક્ય નહીં રહે. જો જ્ઞાનને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપવામાં નહીં આવે તો તેની પરંપરા નબળી પડશે. એક ઋષિ તરીકે તેમણે માત્ર સમસ્યા જોઈ નહોતી, પરંતુ તેનો ઉકેલ પણ શોધ્યો. કદાચ આ જ કારણ છે કે ભારતીય પરંપરા તેમને દ્રષ્ટા ઋષિ તરીકે યાદ કરે છે.
ચાર વેદોનું વિભાજન માત્ર સંપાદન નહોતું, સંસ્કૃતિના ભવિષ્યનું આયોજન હતું
મહર્ષિ વેદવ્યાસે એક એવો નિર્ણય લીધો, જેણે ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાની દિશા જ બદલી નાખી. તેમણે વિશાળ વૈદિક જ્ઞાનને ચાર વિભાગોમાં ગોઠવ્યું– ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ. ઉપરથી જોતા આ માત્ર એક વિભાજન લાગે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે જ્ઞાનના સંરક્ષણ માટેની અત્યંત દૂરંદેશી વ્યવસ્થા હતી.
દરેક વેદને વિશિષ્ટ વિષયવસ્તુ અને અભ્યાસપદ્ધતિ સાથે જોડવામાં આવ્યો. પછી આ ચારેય વેદો અલગ-અલગ શિષ્યોને સોંપવામાં આવ્યા, જેથી દરેક પરંપરા સ્વતંત્ર રીતે જીવંત રહી શકે. આ વ્યવસ્થાના કારણે માત્ર જ્ઞાનનું સંરક્ષણ જ ના થયું, પરંતુ વિવિધ શાખાઓમાં તેનું વિસ્તરણ પણ થયું. એક જ વ્યક્તિ પર આખી પરંપરાનો ભાર રાખવાને બદલે તેને અનેક શાખાઓમાં વહેંચી દેવાનો આ નિર્ણય એટલો અસરકારક સાબિત થયો કે હજારો વર્ષ પછી પણ ચારેય વેદો અલગ-અલગ પરંપરાઓમાં જીવંત છે.
આ ઘટનાને માત્ર ‘વેદોનું વિભાજન’ કહી દેવું પૂરતું નથી. હકીકતમાં તે ભારતીય સંસ્કૃતિના બૌદ્ધિક ભવિષ્યનું આયોજન હતું. મહર્ષિ વેદવ્યાસે સમજી લીધું હતું કે જ્ઞાન ત્યારે જ જીવંત રહે છે જ્યારે તે વ્યવસ્થિત હોય, અભ્યાસયોગ્ય હોય અને પેઢી દર પેઢી સરળતાથી સ્થાનાંતરિત થઈ શકે. આ દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો તેમણે માત્ર ગ્રંથોનું સંપાદન કર્યું નહોતું, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનું પુનઃસંગઠન કર્યું હતું.
આજે આપણે જ્યારે ચાર વેદોની વાત કરીએ ત્યારે ઘણીવાર તેને સ્વાભાવિક માનીએ છીએ. પરંતુ જો કોઈ એક ઋષિએ સમયસર આ કાર્ય ન કર્યું હોત તો કદાચ આ વિશાળ જ્ઞાનસંપદા આજના સ્વરૂપમાં આપણા સુધી પહોંચી જ ન હોત. મહર્ષિ વેદવ્યાસનું આ યોગદાન એટલા માટે અનન્ય છે કે તેમણે પોતાના સમય માટે નહીં, પરંતુ આવનારા હજારો વર્ષ માટે વિચાર્યું હતું. તેમના નિર્ણયનો લાભ માત્ર તેમના સમકાલીન સમાજને નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય સંસ્કૃતિને મળ્યો.
મહાભારત: ભારતીય સંસ્કૃતિનો જ્ઞાનકોષ
વેદોના સંકલન પછી પણ મહર્ષિ વેદવ્યાસનું કાર્ય પૂર્ણ થયું નહોતું. તેઓ સારી રીતે જાણતા હતા કે વૈદિક સાહિત્યનું ગૂઢ જ્ઞાન દરેક વ્યક્તિ માટે સરળતાથી સમજવું શક્ય નથી. વેદોનો અભ્યાસ વર્ષોની સાધના અને યોગ્ય ગુરુના માર્ગદર્શન વિના શક્ય ન હતો. સમાજનો એક મોટો વર્ગ આ જ્ઞાનથી વંચિત રહી જાય એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે તેમ હતી. તેથી તેમણે એવો ગ્રંથ રચવાનો નિશ્ચય કર્યો, જેમાં ધર્મ હોય, નીતિ હોય, રાજકારણ હોય, સમાજશાસ્ત્ર હોય, દર્શન હોય, માનવસ્વભાવનું વિશ્લેષણ હોય અને જીવનના દરેક પ્રશ્નનો કોઈ ને કોઈ ઉત્તર પણ હોય.
આ રીતે જન્મ થયો મહાભારતનો. તેને માત્ર કૌરવ-પાંડવો વચ્ચેના યુદ્ધનું વર્ણન માનવું એ તેના વ્યાપને અત્યંત સીમિત કરી દેવું છે. મહાભારત માનવજીવનનું દર્પણ છે. રાજધર્મ શું હોવો જોઈએ, ન્યાય શું છે, સત્તાની મર્યાદા ક્યાં સુધી છે, કર્તવ્ય અને લાગણી વચ્ચે સંઘર્ષ થાય ત્યારે શું કરવું, પરિવાર અને રાજ્ય વચ્ચે પસંદગી કેવી રીતે કરવી, આવા અસંખ્ય પ્રશ્નોના જવાબ મહાભારતમાં વિવિધ પાત્રોના જીવન દ્વારા મળે છે. તેથી જ ભારતીય પરંપરાએ તેને ‘પંચમ વેદ’ જેવી ઉપમા આપી છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા પણ આ જ મહાગ્રંથનો ભાગ છે, જેણે વિશ્વભરના ચિંતકોને પ્રભાવિત કર્યા છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસે મહાભારત દ્વારા માત્ર એક ઇતિહાસ લખ્યો નહોતો, તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિના મૂલ્યોને એવી ભાષામાં સમાજ સમક્ષ મૂક્યા કે જે વિદ્વાનથી લઈને સામાન્ય માણસ સુધી સૌને સ્પર્શી શકે. આ જ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પછી પણ મહાભારત માત્ર વાંચવામાં આવતું પુસ્તક નથી, પરંતુ જીવનને સમજવાનો ગ્રંથ માનવામાં આવે છે.
જ્યારે જ્ઞાનને લોકભોગ્ય બનાવવાની જરૂર પડી
વેદો અને ઉપનિષદોનું જ્ઞાન અત્યંત ઊંડું અને તત્ત્વચિંતનથી ભરપૂર હતું. દરેક વ્યક્તિ માટે તેને મૂળ સ્વરૂપમાં સમજવું સરળ નહોતું. મહર્ષિ વેદવ્યાસે આ પડકારને પણ ઓળખ્યો. જો જ્ઞાન માત્ર આશ્રમો અને ઋષિઓ સુધી જ સીમિત રહી જાય તો સમાજનો મોટો વર્ગ તેનાથી વંચિત રહી જશે. તેથી તેમણે પુરાણ પરંપરાને સુવ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું.
અઢાર મહાપુરાણો દ્વારા વૈદિક સિદ્ધાંતોને કથાઓ, સંવાદો, દૃષ્ટાંતો અને પ્રસંગોના માધ્યમથી સમાજ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા. આ માત્ર ધાર્મિક કથાઓ નહોતી. તેમાં ઇતિહાસ હતો, ભૂગોળ હતું, વંશાવળીઓ હતી, તીર્થોનું વર્ણન હતું, આદર્શ પાત્રો હતા, ભક્તિ હતી, નીતિ હતી અને સમાજને માર્ગદર્શન આપતી અસંખ્ય વાતો હતી. એટલે પુરાણો સામાન્ય જનતા માટે ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના દ્વાર બની ગયા.
આ સાથે જ બ્રહ્મસૂત્ર જેવા ગ્રંથ દ્વારા તેમણે વેદાંતના તત્ત્વચિંતનને પણ સુવ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું. એટલે મહર્ષિ વેદવ્યાસનું કાર્ય માત્ર લેખન પૂરતું નહોતું, તેઓ જ્ઞાનને તેના વિવિધ સ્તરો પર સમાજ સુધી પહોંચાડનારા મહાન સંયોજક હતા. એક તરફ તેઓ ઋષિઓ માટે વેદોને સુરક્ષિત રાખતા હતા તો બીજી તરફ સામાન્ય જન માટે પુરાણો અને મહાભારત જેવા ગ્રંથો દ્વારા એ જ જ્ઞાનને સરળ બનાવતા હતા.
‘વ્યાસ’ એક વ્યક્તિમાંથી પરંપરા કેવી રીતે બન્યા?
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં બહુ ઓછા મહાપુરુષો એવા છે જેમનું નામ સમય જતાં વ્યક્તિની સીમા પાર કરીને પરંપરા બની ગયું હોય. મહર્ષિ વેદવ્યાસ તેમાંના એક છે. આજે પણ જ્યારે કોઈ કથાવાચક ભાગવત, રામાયણ કે મહાભારતની કથા કહેવા બેસે છે ત્યારે તે જે આસન પર બેસે છે તેને ‘વ્યાસપીઠ’ કહેવામાં આવે છે. તે આસન કોઈ વ્યક્તિના સન્માન માટે નથી, પરંતુ જ્ઞાનપરંપરાના પ્રતિક તરીકે ઓળખાય છે.
આ પરંપરા એ વાતનું પ્રતીક છે કે કથાવાચક પોતાના વિચારો નહીં, પરંતુ મહર્ષિ વેદવ્યાસ દ્વારા સંરક્ષિત અને સંકલિત થયેલી જ્ઞાનધારાને સમાજ સુધી પહોંચાડે છે. તેથી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘વ્યાસ’ શબ્દ માત્ર એક ઋષિનું નામ નથી રહ્યો, તે જ્ઞાનના સંવાહકનું પ્રતીક બની ગયો.
આ દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો મહર્ષિ વેદવ્યાસે માત્ર ગ્રંથો રચ્યા નહોતા, તેમણે જ્ઞાનનું એવું માળખું ઊભું કર્યું, જે આજે પણ અવિરત કાર્યરત છે. ગુરુકુળોથી લઈને મંદિરો સુધી, કથામંડપોથી લઈને વિદ્યાપીઠો સુધી અને સંતપરંપરાથી લઈને આધુનિક સંશોધન સંસ્થાઓ સુધી ભારતીય જ્ઞાનની જે ધારા વહે છે, તેની પાછળ ક્યાંક ને ક્યાંક મહર્ષિ વેદવ્યાસનું કાર્ય ઊભું દેખાય છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ આજે પણ જીવંત છે તો તેમાં વેદવ્યાસનો મોટો હિસ્સો છે
કોઈપણ સંસ્કૃતિનું અસ્તિત્વ માત્ર તેના રાજાઓ, યુદ્ધો કે સામ્રાજ્યો પર ટકતું નથી. તે ટકે છે તેના જ્ઞાન, તેની સ્મૃતિ અને તેની પરંપરા પર. ભારત પર અનેક આક્રમણો થયા, અસંખ્ય વિશ્વવિદ્યાલયો નષ્ટ થયા, ગ્રંથાલયો સળગાવવામાં આવ્યા અને અનેક ઐતિહાસિક આંચકાઓ આવ્યા. તેમ છતાં ભારતીય સંસ્કૃતિ સંપૂર્ણપણે ખોવાઈ ગઈ નહીં. તેનું એક મહત્વનું કારણ એ પણ છે કે મહર્ષિ વેદવ્યાસે હજારો વર્ષ પહેલાં જ જ્ઞાનને એવી રીતે ગોઠવી દીધું હતું કે તે માત્ર એક સ્થળ કે એક પેઢી પર નિર્ભર ન રહે.
તેમણે વેદોને સુરક્ષિત રાખ્યા, મહાભારત દ્વારા જીવનદર્શનને લોકભોગ્ય બનાવ્યું, પુરાણો દ્વારા સંસ્કૃતિને ઘેરેઘરે પહોંચાડી અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા આ સમગ્ર જ્ઞાનપ્રવાહને સતત વહેતો રાખ્યો. આ કારણસર ઘણા વિદ્વાનો તેમને માત્ર મહાન ઋષિ નહીં, પરંતુ ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાના સૌથી મોટા સંરક્ષકોમાંના એક તરીકે જુએ છે.
વ્યાસપૂર્ણિમાથી ગુરુપૂર્ણિમા સુધી
મહર્ષિ વેદવ્યાસનું યોગદાન માત્ર તેમના જીવનકાળ પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નહીં. તેમની પાસેથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરનારા શિષ્યો અને તેમના અનુગામીઓએ તેમને આદિ ગુરુ તરીકે સ્વીકાર્યા. અષાઢ પૂર્ણિમાના દિવસે તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની જે પરંપરા શરૂ થઈ, તે ‘વ્યાસપૂર્ણિમા’ તરીકે ઓળખાઈ. સમય જતાં આ પરંપરાનો વિસ્તાર થયો અને સમગ્ર ભારતીય ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાના પ્રતીકરૂપે તે ‘ગુરુપૂર્ણિમા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.
આથી ગુરુપૂર્ણિમા માત્ર પોતાના ગુરુ, આચાર્યને પ્રણામ કરવાનો દિવસ નથી. તે એવા મહાન ઋષિના યોગદાનને સ્મરણ કરવાનો દિવસ પણ છે, જેમણે ભારતની હજારો વર્ષ જૂની જ્ઞાનપરંપરાને વિખેરાતી બચાવી, તેને વ્યવસ્થિત કરી અને આવનારી પેઢીઓ માટે સુરક્ષિત રાખી. મહર્ષિ વેદવ્યાસને યાદ કરવાનો અર્થ માત્ર એક મહાન સાહિત્યકારને યાદ કરવાનો નથી, તેનો અર્થ એ છે કે આપણે તે મહાન પરંપરાને વંદન કરીએ, જેના કારણે ભારત આજે પણ પોતાના પ્રાચીન જ્ઞાન, દર્શન અને સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિ સાથે જીવંત છે.
કદાચ એટલા માટે જ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મહર્ષિ વેદવ્યાસનું સ્થાન કોઈ એક ગ્રંથના રચયિતા કરતાં ઘણું ઊંચું છે. તેઓ એવા ઋષિ છે, જેમણે જ્ઞાનને શબ્દ આપ્યા, શબ્દોને પરંપરા આપી અને પરંપરાને અમરતા આપી. આજે સમગ્ર ભારત ગુરુપૂર્ણિમાના દિવસે પોતાના ગુરુને નમન કરે છે ત્યારે તે નમનમાં ક્યાંક ને ક્યાંક મહર્ષિ વેદવ્યાસ પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. કારણ કે તેમણે જ એ જ્ઞાનધારાને અવિરત રાખી, જેના આધારે ભારતીય સંસ્કૃતિ હજારો વર્ષ પછી પણ પોતાની ઓળખ સાથે અડીખમ ઊભી છે.
