ભાઈબીજ: યમરાજથી નચિકેતા સુધી, મૃત્યુ અને જીવનના શાશ્વત જ્ઞાનની યાત્રા

દિવાળીના દીવા હજુ ઝગમગી રહ્યા હોય, ઘરોમાં મીઠાઈની સુગંધ પ્રસરી રહી હોય અને ઉત્સવની રોશની હજુ ઓસરી ન હોય ત્યારે હિંદુ પંચાંગ આપણને એક એવા દેવતા સામે લઈ જાય છે જેમનું નામ સાંભળતાં જ મનુષ્યને જીવનના અંતની યાદ આવે છે. એ દેવતા છે યમરાજ. કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયા, જેને ભાઈબીજ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને અનેક પરંપરાઓમાં ‘યમદ્વિતીયા’ અથવા ‘ભ્રાતૃદ્વિતીયા’ પણ કહેવામાં આવે છે. સ્કંદ પુરાણમાં આ દિવસને યમ સાથે જોડીને તેની વિશિષ્ટ વિધિ અને કથા વર્ણવવામાં આવી છે. યમુના પોતાના ભાઈ યમને પોતાના ઘરે ભોજન માટે બોલાવે છે અને અંતે યમ તેમને વરદાન આપે છે કે આ દિવસે જે ભાઈ પોતાની બહેનના ઘરે ભોજન કરે અને તેનું સન્માન કરે, તેને યમલોકનો ભય ન રહે.

અહીંથી ભાઈબીજની કથા અચાનક એક એવા દ્વાર ખોલે છે, જ્યાંથી આગળ માત્ર ભાઈ અને બહેનનો સંબંધ દેખાતો નથી. સામે મૃત્યુ ઊભું છે. મૃત્યુનો અધિપતિ ઊભો છે અને તેની સામે મનુષ્યના સૌથી પ્રાચીન પ્રશ્નોમાંનો એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે મૃત્યુ પછી શું? સનાતન પરંપરાએ મૃત્યુને જીવનની બહારની કોઈ ઘટના તરીકે ક્યારેય જોયું નથી. જીવન અને મૃત્યુ એક જ અસ્તિત્વના બે છેડા છે. શરીર જન્મે છે, વૃદ્ધ થાય છે અને નાશ પામે છે. પરંતુ શું મનુષ્ય એટલો જ છે જેટલું આ શરીર દેખાય છે? જો શરીર જ મનુષ્યનું અંતિમ સ્વરૂપ હોય તો મૃત્યુ સાથે બધું જ સમાપ્ત થઈ જવું જોઈએ. પરંતુ જો શરીરની અંદર કંઈક એવું હોય જે શરીરથી જુદું છે તો મૃત્યુનો અર્થ જ બદલાઈ જાય છે. ભાઈબીજના દિવસે યમરાજનું સ્મરણ આ જ મોટા પ્રશ્ન તરફ લઈ જાય છે.

યમરાજના દ્વારે પહોંચતી ભાઈબીજ

સ્કંદ પુરાણની યમદ્વિતીયાની કથા ખૂબ રસપ્રદ છે. યમુના પોતાના ભાઈ યમને વારંવાર પોતાના ઘરે ભોજન માટે બોલાવે છે. યમરાજ પોતાના કાર્યમાં વ્યસ્ત રહેતા હોવાથી આમંત્રણ ટાળતા રહે છે. અંતે કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયાના દિવસે યમુનાનું આમંત્રણ સ્વીકારે છે. યમરાજ પોતાના સેવકો સાથે યમુનાના ઘરે પહોંચે છે. યમુના તેમનું સન્માન કરે છે, સ્નાન કરાવે છે, વસ્ત્રો અને અલંકાર અર્પણ કરે છે અને પોતાના હાથે ભોજન કરાવે છે. પ્રસન્ન થયેલા યમરાજ બહેનને વરદાન માંગવા કહે છે. યમુના પોતાના માટે ધન કે વૈભવ માંગતી નથી. તે ઇચ્છે છે કે યમ દર વર્ષે તેના ઘરે આવે અને આ દિવસે જે ભાઈ પોતાની બહેનના ઘરે ભોજન કરે તેને સુખ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય. યમરાજ એ વરદાન આપે છે.

કથાનો આ ભાગ સામાન્ય રીતે ભાઈબીજની પરંપરાનું પૌરાણિક મૂળ સમજાવવા માટે કહેવામાં આવે છે. પરંતુ અહીં એક નાની વાત પર થોભવાની જરૂર છે. યમુનાએ યમરાજ પાસેથી પોતાના માટે અમરત્વ માંગ્યું નથી. તેણે પોતાના ભાઈને મૃત્યુથી મુક્ત કરવાની માંગણી પણ કરી નથી. તેણે એવી વ્યવસ્થા માટે આશીર્વાદ માંગ્યો છે જેમાં ભાઈ પોતાની બહેનના ઘરમાં સ્નેહ અને સન્માન સાથે ભોજન કરે અને તેના જીવનમાં સુખ રહે. મૃત્યુના દેવ પાસે જીવનના કલ્યાણની કામના. આ વિરોધાભાસ જ ભાઈબીજને રસપ્રદ બનાવે છે.

કારણ કે હિંદુ પરંપરામાં યમરાજ માત્ર મૃત્યુ લાવનાર દેવતા નથી. યમને ધર્મરાજ પણ કહેવામાં આવે છે. સ્કંદ પુરાણમાં યમદ્વિતીયાના પ્રસંગે તેમનાં નામોમાં યમ, નિહંતા, પિતૃધર્મરાજ, વૈવસ્વત, દંડધર, કાળ, ભૂતાધિપ અને કૃતાનુસારી જેવાં નામો આવે છે. આ નામોની યાદી પોતે જ બતાવે છે કે યમ માત્ર ‘મૃત્યુ’ સુધી સીમિત નથી. તેઓ કર્મ, દંડ, સમય, પિતૃ અને ધર્મ સાથે જોડાયેલા છે. એટલે ભાઈબીજમાં યમરાજનું સ્મરણ એક અજાણ્યા ભયનું સ્મરણ નથી. તે મનુષ્યને જીવનની મર્યાદા યાદ કરાવતું સ્મરણ છે. અને અહીંથી યાત્રા વધુ ઊંડી બને છે.

મૃત્યુના દેવ કે ધર્મના અધિષ્ઠાતા?

મૃત્યુને આપણે સામાન્ય રીતે અંત તરીકે સમજીએ છીએ. કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે એટલે તેની વાર્તા પૂરી થઈ ગઈ એવી આધુનિક સમજણ છે. શરીર બંધ થયું એટલે અસ્તિત્વ બંધ થયું. પરંતુ સનાતન વિચારમાં શરીર અને આત્મા વચ્ચેનો ભેદ એટલો મૂળભૂત છે કે મૃત્યુની વ્યાખ્યા જ બદલાઈ જાય છે. આ વિચારને સમજવા માટે યમરાજને જોવાની સૌથી ઊંડી જગ્યા કદાચ કોઈ પુરાણકથા નહીં, પરંતુ કઠોપનિષદ છે. અહીં યમરાજ કોઈ દૂરના દેવતા નથી. તેઓ એક એવા ગુરુ છે જેમની પાસે જ્ઞાન મેળવવા માટે એક બાળક પહોંચે છે. બાળકનું નામ છે નચિકેતા.

નચિકેતાની વાત શરૂ થાય છે તેના પિતા વાજશ્રવસના યજ્ઞથી. પિતા યજ્ઞમાં પોતાની સંપત્તિનું દાન કરી રહ્યા હતા. નચિકેતાએ જોયું કે દાનમાં એવી ગાયો આપવામાં આવી રહી હતી જે વૃદ્ધ અને નિષ્પ્રયોજ્ય બની ચૂકી હતી. બાળકના મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થયો. જો પિતા પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી રહ્યા છે તો હું કોને આપવામાં આવીશ? તે વારંવાર પિતાને પૂછે છે કે ‘મને તમે કોને આપશો?’ ક્રોધમાં પિતા કહી બેસે છે કે ‘હું તને મૃત્યુને આપું છું.’

બાળક આ શબ્દોને સામાન્ય ગુસ્સાની વાત સમજીને ભૂલી જતું નથી. તે તેમને સત્ય તરીકે સ્વીકારે છે. નચિકેતા યમના ગૃહે પહોંચે છે. યમરાજ ત્યાં હાજર નથી. નચિકેતા ત્રણ રાત સુધી અતિથિ તરીકે રાહ જુએ છે. પરત ફર્યા પછી યમરાજ તેની ક્ષતિપૂર્તિ માટે ત્રણ વરદાન આપે છે. પહેલા વરદાનમાં નચિકેતા પોતાના પિતાના મનની શાંતિ માંગે છે. બીજા વરદાનમાં તે અગ્નિવિદ્યાનું જ્ઞાન માંગે છે. પરંતુ ત્રીજા વરદાનમાં બાળક જે પ્રશ્ન પૂછે છે ત્યાંથી કઠોપનિષદ માનવજાતિના સૌથી ગહન તત્ત્વજ્ઞાનિક સંવાદોમાં પ્રવેશ કરે છે. તે પૂછે છે કે મૃત્યુ પામ્યા પછી મનુષ્યનું શું થાય છે? કોઈ કહે છે કે મૃત્યુ પછી પણ તે રહે છે. કોઈ કહે છે કે રહેતો નથી. આ સત્ય શું છે? આ પ્રશ્ન એટલો સીધો છે કે કદાચ માનવ ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ કોઈ પ્રશ્ન આટલો મૂળભૂત રહ્યો હશે અને નચિકેતા આ પ્રશ્ન યમરાજને જ પૂછે છે.

જ્યારે નચિકેતાએ યમરાજને મૃત્યુનો પ્રશ્ન પૂછ્યો

યમરાજ તરત જવાબ આપતા નથી. તેઓ નચિકેતાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે કે આ પ્રશ્ન સરળ નથી. તેઓ તેને બીજી વસ્તુઓ પસંદ કરવાની તક આપે છે. દીર્ઘ આયુષ્ય, પુત્ર-પૌત્રો, પશુધન, સોનું, વિશાળ રાજ્ય, ભૌતિક સુખ અને ઇન્દ્રિયોને આકર્ષે તેવી અનેક વસ્તુઓ. યમરાજ જાણે કહી રહ્યા હોય કે મૃત્યુ વિશે શા માટે પૂછો છો? તમને જે જોઈએ તે માંગી લો. પરંતુ નચિકેતા ડગતો નથી. તેનો જવાબ કઠોપનિષદના આખા સંવાદનું હૃદય છે. તે કહે છે કે આ બધું ક્ષણિક છે. આજે જે શક્તિ છે તે કાલે ક્ષીણ થઈ જશે. સંપત્તિ મનુષ્યને ક્યારેય અંતિમ સંતોષ આપી શકતી નથી અને જ્યારે મૃત્યુના સ્વામી સામે જ ઊભા છીએ ત્યારે લાંબા જીવનની પણ શું કિંમત?

નચિકેતાને ભૌતિક જીવનનો વિરોધ નથી. તેને સમસ્યા એ છે કે ક્ષણિક વસ્તુને શાશ્વત સમજીને સંતોષી જવું તેને સ્વીકાર્ય નથી. આ જ જગ્યાએ યમરાજ તેને એક એવી વાત સમજાવે છે જે આખા સનાતન દર્શનની ધુરી બની જાય છે. મનુષ્ય સામે હંમેશા બે માર્ગ રહે છે, શ્રેય અને પ્રેય. પ્રેય એટલે જે આ ક્ષણે ગમે, જે ઇન્દ્રિયોને સુખ આપે, જે તરત આનંદ આપે. શ્રેય એટલે જે ખરેખર કલ્યાણ તરફ લઈ જાય, ભલે તેનો માર્ગ કઠિન હોય. કઠોપનિષદમાં યમ નચિકેતાને સમજાવે છે કે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય પ્રેય કરતાં શ્રેયને પસંદ કરે છે.

આ ભેદ માત્ર આધ્યાત્મિક સાધના માટે નથી. આખું માનવજીવન આ બે રસ્તાઓ વચ્ચેની પસંદગી છે. એક રસ્તો કહે છે કે જે ગમે તે કરો. બીજો પૂછે છે કે જે કરવું જોઈએ તે શું છે? એક ક્ષણને જુએ છે. બીજો સમગ્ર જીવનને. એક શરીરની ઇચ્છા સાંભળે છે. બીજો અસ્તિત્વના હેતુને શોધે છે. નચિકેતા બીજી દિશા પસંદ કરે છે. એટલા માટે યમરાજ તેને જ્ઞાન આપવા તૈયાર થાય છે.

યમરાજનો સૌથી મોટો પાઠ: મૃત્યુ શરીરનું છે, આત્માનું નહીં

નચિકેતાને યમરાજ જે જ્ઞાન આપે છે તેનું કેન્દ્ર આત્મા છે. કઠોપનિષદમાં યમ કહે છે કે આત્મા જન્મતો નથી અને મરતો નથી. તે નવો ઉત્પન્ન થતો નથી અને નાશ પામતો નથી. શરીર નષ્ટ થાય છે, પરંતુ આત્મા તેના કારણે નષ્ટ થતો નથી. અહીં સનાતન દર્શન મૃત્યુને એકદમ અલગ રીતે જોવાનું શરૂ કરે છે. જો શરીર જ હું છું તો મૃત્યુ અંત છે. પરંતુ જો શરીર મારું એક આવરણ છે અને હું શરીરથી જુદો આત્મા છું તો મૃત્યુ એક પરિવર્તન છે. આ વિચારને માત્ર સાંત્વનાના શબ્દો તરીકે સમજવો ભૂલ હશે. કઠોપનિષદમાં યમરાજ નચિકેતાને મૃત્યુથી બચાવવાની કોઈ રીત નથી શીખવતા. તેઓ તેને મૃત્યુને સમજવાની રીત શીખવે છે.

મૃત્યુને ટાળવાનું નહીં. મૃત્યુના સ્વરૂપને જાણવાનું. આ બંનેમાં બહુ મોટો તફાવત છે. આ જ કારણથી યમરાજ અહીં ભયના પ્રતીકમાંથી જ્ઞાનના ગુરુમાં પરિવર્તિત થાય છે. નચિકેતા મૃત્યુના ઘરમાં ગયો હતો. પરંતુ પાછો ફર્યો ત્યારે તે મૃત્યુથી ડરતું બાળક નહોતો. તે આત્માના જ્ઞાનનો શોધક બની ગયો હતો.

શરીર રથ છે, મન લગામ છે અને આત્મા તેનો સ્વામી

યમરાજનું જ્ઞાન અહીં અટકતું નથી. કઠોપનિષદનું એક પ્રસિદ્ધ રૂપક આગળ આવે છે. શરીરને રથ માનવામાં આવે છે. આત્મા રથનો સ્વામી છે. બુદ્ધિ સારથિ છે અને મન લગામ. ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે અને ઇન્દ્રિયોના વિષયો તેમના માર્ગો છે. આ રૂપક આજે પણ એટલું જ જીવંત લાગે છે જેટલું હજારો વર્ષ પહેલાં હશે. મનુષ્યની ઇન્દ્રિયો સતત બહાર દોડે છે. આંખને કંઈક જોઈએ છે. કાનને કંઈક સાંભળવું છે. જીભને કંઈક ચાખવું છે. મનને કંઈક મેળવવું છે. શરીર સતત ઇચ્છાઓના ખેંચાણમાં રહે છે. જો બુદ્ધિ સારથિ તરીકે જાગૃત હોય અને મન લગામની જેમ નિયંત્રિત હોય તો રથ યોગ્ય દિશામાં જઈ શકે છે.

પરંતુ જો મન બેકાબૂ હોય અને ઇન્દ્રિયો પોતપોતાની દિશામાં દોડે તો રથ ક્યાં પહોંચશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. મૃત્યુનો પ્રશ્ન અહીં જીવનના પ્રશ્નમાં બદલાઈ જાય છે. ‘મૃત્યુ પછી શું થશે?’ એ પ્રશ્ન સાથે નચિકેતા યમરાજ પાસે ગયો હતો. પરંતુ યમરાજનો જવાબ ધીમે-ધીમે તેને બીજા પ્રશ્ન સુધી લઈ જાય છે કે ‘મૃત્યુ આવે તે પહેલાં તું જીવન કેવી રીતે જીવી રહ્યો છે?’ આ જ કઠોપનિષદની શક્તિ છે. મૃત્યુનું જ્ઞાન અંતે જીવનનું જ્ઞાન બની જાય છે.

નચિકેતાને જે મળ્યું તે અમર થવાનું વચન નહોતું

નચિકેતા યમરાજ પાસે અમર થવાની કોઈ દવા લેવા ગયો નહોતો. તેણે શરીરને અવિનાશી બનાવવાનું રહસ્ય પણ માંગ્યું નહોતું. તેને જાણવું હતું કે જે મૃત્યુ પામે છે તેની પાછળ શું છે. યમરાજ તેને ‘ૐ’નું જ્ઞાન આપે છે અને આત્માને અજન્મા, શાશ્વત અને અવિનાશી તરીકે સમજાવે છે. આ પછી કઠોપનિષદનું એક સુંદર તત્વ સામે આવે છે કે આત્માને માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાનથી પામી શકાય નહીં. મનુષ્યની અંદરની શાંતિ, સંયમ, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ અને આંતરિક તૈયારી પણ જરૂરી છે. માત્ર ઘણું વાંચી લેવાથી આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી. અર્થાત્ સનાતન પરંપરામાં જ્ઞાનનો અર્થ માહિતી એકઠી કરવો નથી.

જ્ઞાન એટલે પોતાને બદલવું. નચિકેતાની વિશેષતા એ હતી કે તે મૃત્યુ સામે ઊભો રહીને પણ ક્ષણિક લાલચમાં પડ્યો નહીં. યમરાજે તેને સંપત્તિ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને ભોગ આપવાની ઓફર કરી, પરંતુ તેણે એ બધું નકારીને સત્યનો પ્રશ્ન જાળવી રાખ્યો. એટલા માટે નચિકેતા માત્ર એક વૈદિક-પૌરાણિક પાત્ર નથી. તે ભારતીય ચિંતનની એક વિશિષ્ટ માનસિકતા છે- પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત અને જવાબ મળ્યા પહેલાં સમાધાન ન કરવાની જિદ્દ.

ભાઈબીજ ફરી આવે છે

હવે પાછા ભાઈબીજ પર આવીએ. યમુના યમરાજને પોતાના ઘરે બોલાવે છે. ભાઈ આવે છે. બહેન તેનું સન્માન કરે છે. ભોજન કરાવે છે. યમરાજ પ્રસન્ન થાય છે. આ કથામાંથી ભાઈબીજની પરંપરા ઊભી થાય છે. પરંતુ તેની અંદર એક બીજું સ્તર પણ છુપાયેલું છે. આ દિવસનું એક નામ જ ‘યમદ્વિતીયા’ છે. એટલે કે યમ સાથે જોડાયેલી દ્વિતીયા. સ્કંદ પુરાણની પરંપરામાં આ દિવસે યમની પૂજા, યમુનાસ્નાન અને બહેનના ઘરે ભોજન જેવી વિધિઓનું વિશેષ સ્થાન છે. એટલું જ નહીં, યમદ્વિતીયાની કથામાં યમ પોતાનાં અનેક નામોથી ઓળખાય છે, જેમાં ધર્મરાજ અને કાળ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

દિવાળીના ઉત્સવમાં આ એક અદભુત સંદેશ છે. દીવા પ્રગટાવ્યા પછી પણ મૃત્યુને ભૂલવાનું નથી. ધનની પ્રાર્થના કર્યા પછી પણ કાળને ભૂલવાનો નથી. નવા વર્ષની શરૂઆત કરતાં પહેલાં જીવનની મર્યાદા યાદ રાખવાની છે અને ભાઈબીજના દિવસે યમરાજનું સ્મરણ જાણે કહે છે કે જીવન અમૂલ્ય છે કારણ કે તે અનંત નથી. કદાચ આ જ કારણ છે કે ભાઈબીજને માત્ર સંબંધોના તહેવાર તરીકે જોવાથી તેનો એક મોટો અર્થ હાથમાંથી સરકી જાય છે. યમુનાના ઘરમાં ભોજન કરતા યમરાજ આપણને જીવનની મંગલકામના આપે છે, પરંતુ કઠોપનિષદના યમરાજ આપણને જીવનનો અર્થ શોધવાનું શીખવે છે. એક જગ્યાએ યમરાજ બહેનના ઘરે મહેમાન છે. બીજી જગ્યાએ એક બાળકના ગુરુ. એક જગ્યાએ તેઓ આયુષ્યના આશીર્વાદ સાથે જોડાય છે. બીજી જગ્યાએ તેઓ આત્માના અમરત્વનું જ્ઞાન આપે છે. અને બંનેને જોડતી કડી છે મૃત્યુ.

મૃત્યુને જીતવાનો અર્થ મૃત્યુથી બચવું નથી

સનાતન ધર્મમાં મૃત્યુ પર વિજયનો અર્થ શરીરને કાયમ જીવંત રાખવું નથી. મૃત્યુને જીતવાનો અર્થ મૃત્યુ વિશેની અજ્ઞાનતાને જીતવી છે. નચિકેતા ત્રણ દિવસ યમરાજના દ્વારે રાહ જોઈને જે જ્ઞાન મેળવે છે, તે અંતે તેને મૃત્યુના ભયથી આગળ લઈ જાય છે. યમરાજ તેને બતાવે છે કે જે પોતાને માત્ર શરીર માને છે તે પરિવર્તન અને નાશથી સતત ડરતો રહેશે. પરંતુ જે પોતાના અંદરના આત્મતત્વને ઓળખે છે તે અસ્તિત્વને બીજી દૃષ્ટિથી જુએ છે. આ જ કઠોપનિષદના સંવાદનું ઊંડાણ છે. યમરાજ પાસે નચિકેતા મૃત્યુ વિશે પૂછવા ગયો હતો. યમરાજે તેને જીવન વિશે સમજાવ્યું અને ભાઈબીજનો સૌથી સુંદર અર્થ પણ અહીં જ છુપાયેલો છે.

દિવાળીના પ્રકાશ વચ્ચે જ્યારે આપણે યમરાજને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે અંધકારને આમંત્રણ આપતા નથી. આપણે જીવનની નશ્વરતા સ્વીકારીને તેના અર્થને વધુ ઊંડો બનાવીએ છીએ. યમુનાના ઘરે ભોજન કરતા યમરાજ અને યમના દ્વારે જ્ઞાન માંગતો નચિકેતા, બંને ભારતીય પરંપરાના બે અલગ દૃશ્યો છે, પરંતુ બંનેની પાછળ એક જ ચિંતન વહે છે. જીવન મળ્યું છે, એટલે તેને માત્ર ભોગવવાનું નથી. મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, એટલે તેનાથી ડરીને જીવવાનું પણ નથી. મનુષ્યને પોતાના અસ્તિત્વનો અર્થ શોધવાનો છે અને એટલા માટે ભાઈબીજના દિવસે યમરાજનું સ્મરણ એટલું અચાનક લાગતું નથી. કારણ કે દીવાના પ્રકાશ વચ્ચે સનાતન પરંપરા આપણને જે સૌથી ઊંડો પાઠ આપે છે તે કદાચ આ જ છે જે મૃત્યુને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે, તે જ જીવનને ખરેખર સમજવાની યાત્રા શરૂ કરે છે.