જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રનો યજ્ઞ અટકાવી શરૂ કરાવી ગોવર્ધન પૂજા

વ્રજમાં એ દિવસોમાં એક વિશેષ તૈયારીઓ ચાલી રહી હતી. ઘરોમાં દૂધ, દહીં, ઘી અને અન્ન એકત્ર થવા લાગ્યાં હતાં. ગોપોના ઘરોમાં સ્ત્રીઓ વાનગીઓ તૈયાર કરી રહી હતી. યજ્ઞ માટેની સામગ્રી ભેગી થતી હતી અને વ્રજના વડીલો સમગ્ર વ્યવસ્થાની દેખરેખ રાખી રહ્યા હતા. વર્ષોથી ચાલતી આવતી પરંપરા પ્રમાણે દેવરાજ ઇન્દ્રની પૂજા અને યજ્ઞ થવાનો હતો. વ્રજવાસીઓ માટે વરસાદ જીવન હતો અને વરસાદ માટે ઇન્દ્ર. વરસાદ પડે તો ઘાસ ઊગે, ગાયો ચરે, ગાયોથી દૂધ મળે, દૂધથી દહીં અને ઘી બને, ખેતરોમાં અન્ન પાકે અને સમગ્ર વ્રજનું જીવન ચાલે.

એટલે ઇન્દ્રની પૂજા તેમના માટે કોઈ એક દિવસની ધાર્મિક વિધિ નહોતી. તે તેમની જીવનવ્યવસ્થાની સાથે જોડાયેલી માન્યતા હતી. આ બધું ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે એક બાળક આ આખી તૈયારીને ખૂબ ધ્યાનથી જોઈ રહ્યું હતું. તે બાળક ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ હતા. કૃષ્ણને વ્રજનું જીવન ખબર હતું. ગાયો સાથે તેમનો સંબંધ માત્ર ગોપાલકનો નહોતો. ગોવર્ધનની ધરતી, યમુનાનું જળ, વ્રજના ચરાણ અને ગોપોના રોજિંદા જીવનથી તેઓ પરિચિત હતા. છતાં તેમણે જાણે કશું જાણતા ન હોય તેમ નંદબાબાને પૂછ્યું કે આટલી બધી તૈયારી શેના માટે થઈ રહી છે?

નંદબાબાએ તેમને સમજાવ્યું કે આ ઇન્દ્રયજ્ઞની તૈયારી છે. ઇન્દ્ર વરસાદ આપે છે, વરસાદથી અન્ન થાય છે અને અન્નથી જીવન ચાલે છે. તેથી ઇન્દ્રને પ્રસન્ન કરવા યજ્ઞ કરવામાં આવે છે. કૃષ્ણે આ જવાબ સાંભળ્યો અને પછી જે વાત કરી તે ગોવર્ધન પૂજાની આખી કથાનું કેન્દ્ર છે. તેમણે કોઈ ક્રોધથી ઇન્દ્રનો વિરોધ કર્યો નહોતો. તેમણે વ્રજવાસીઓને કોઈ નવી અંધશ્રદ્ધા સ્વીકારવાનું પણ કહ્યું નહોતું. તેમણે એક પછી એક એવા પ્રશ્નો પૂછ્યા કે જેના કારણે વ્રજવાસીઓને પોતાના જીવન તરફ ફરી નજર કરવી પડી. જો ગોપોનું જીવન ગાય અને ગોપાલન સાથે જોડાયેલું છે, જો ગાયો ગોવર્ધનની આસપાસના ચરાણમાંથી પોતાનું જીવન મેળવે છે, જો વ્રજનું અન્ન તેની ધરતી અને જળ પર આધારિત છે તો પછી પોતાના જીવનને પોષતી આ સમગ્ર વ્યવસ્થા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું સ્થાન ક્યાં છે?

શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધમાં આવતો આ પ્રસંગ અહીંથી એક સામાન્ય ધાર્મિક વિધિનો પ્રસંગ રહેતો નથી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વ્રજવાસીઓને તેમના પોતાના કર્મ, પોતાની જીવનપદ્ધતિ અને પોતાના આસપાસના સમગ્ર પ્રકૃતિચક્રને ઓળખવા માટે કહે છે. તેઓ ઇન્દ્રયજ્ઞ માટે ભેગી કરેલી સામગ્રીથી ગોવર્ધન, ગાયો અને મહાન વિભૂતિઓની પૂજા કરવાની વાત કરે છે. વ્રજવાસીઓએ પણ કૃષ્ણની વાત સ્વીકારી અને ઇન્દ્ર માટે થનારી પૂજાને બદલે ગોવર્ધનની પૂજા કરી. ગોવર્ધનને વિવિધ પ્રકારના અન્નનો ભોગ ધરાવવામાં આવ્યો. ગાયોને ઘાસ આપવામાં આવ્યું. બ્રાહ્મણોનું સન્માન થયું. વ્રજના લોકો ગોવર્ધનની પરિક્રમા કરવા નીકળ્યા. આ પ્રસંગને જ આગળની પરંપરામાં અન્નકૂટ અને ગોવર્ધન પૂજા તરીકે યાદ કરવામાં આવ્યો.

કૃષ્ણનો પ્રશ્ન ઇન્દ્ર વિશે નહોતો, જીવન વિશે હતો

અહીં કથા થોડી થોભીને જોવાની છે. કારણ કે શ્રીકૃષ્ણે ઇન્દ્રની પૂજા અટકાવી હતી એવું કહેવું સાચું છે, પરંતુ જો આખી વાતને માત્ર ‘ઇન્દ્રની પૂજા કેમ બંધ કરાવી?’ એટલા પ્રશ્નમાં જ સમેટી દઈએ તો કથાનો મોટો ભાગ હાથમાંથી સરકી જાય છે. કૃષ્ણનો પ્રશ્ન દેવતા સામે નહોતો, મનુષ્યની પોતાની દૃષ્ટિ સામે હતો. વ્રજવાસીઓ વરસાદ માટે ઇન્દ્રને યાદ કરતા હતા, પરંતુ વરસાદ સિવાયના જીવનના આધારને તેઓ રોજ જોઈ રહ્યા હતા. ગાય તેમની સામે હતી. ગોવર્ધન તેમની સામે હતો. અન્ન તેમના ઘરમાં હતું. જળ તેમની ધરતીમાં હતું. તેમનો પરિશ્રમ પણ તેમની સામે હતો.

કૃષ્ણે આ બધાને એક જ જીવનચક્રમાં ફરીથી જોઈ શકાય એવી દૃષ્ટિ આપી. સનાતન પરંપરામાં પ્રકૃતિનો અર્થ કોઈ દૂર ઊભેલી વસ્તુ નથી. ધરતી, જળ, વૃક્ષ, ગાય, અન્ન, નદી અને પર્વત મનુષ્યના જીવનથી અલગ નથી. માણસ પોતે પણ આ જ વ્યવસ્થાનો એક ભાગ છે. એટલે ગોવર્ધનની પૂજા કોઈ નિર્જીવ પથ્થર સામે કરાતી વિધિ તરીકે સમજવાની વાત નથી. વ્રજ માટે ગોવર્ધન તે ધરતી હતી જેના ચરાણમાં ગાયો ચરતી હતી, તે પર્વત હતો જેના જળસ્ત્રોત વ્રજને પોષતા હતા અને તે સમગ્ર પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થા હતી જે ગોપજીવનને શક્ય બનાવતી હતી. કૃષ્ણે વ્રજવાસીઓને પોતાની આંખો સામે રહેલા આ જીવનદાતા તરફ જોવાનું કહ્યું હતું.

આ દૃષ્ટિમાં કર્મનું પણ એક ઊંડું સ્થાન છે. ગોપનું કર્મ ગાયનું પાલન કરવાનું છે. ખેડૂતનું કર્મ ધરતી ખેડવાનું છે. બ્રાહ્મણનું કર્મ જ્ઞાન અને યજ્ઞની પરંપરા જાળવવાનું છે. ગાય પોતાનું સ્વભાવિક કર્મ કરે છે અને ધરતી પોતાની રીતે અન્ન આપે છે. જીવન એકબીજા સાથે જોડાયેલા આ કર્મોથી ચાલે છે. માણસ વરસાદની રાહ જુએ છે, પરંતુ વરસાદ આવ્યા પછી પણ જો ધરતી ખેડવામાં ન આવે, ગાયોની સેવા ન થાય, અન્નનું ઉત્પાદન ન થાય અને સમાજ પોતાનું કર્મ ન કરે તો માત્ર વરસાદ જીવન ચલાવી શકતો નથી. કૃષ્ણની વાતમાં આ સમજણ સ્પષ્ટ દેખાય છે. જીવનમાં જે આપણું કર્તવ્ય છે તેને ઓળખવું અને જે વ્યવસ્થા આપણને પોષે છે તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેવું, આ બંને વાતો અહીં સાથે આવે છે.

એટલા માટે ગોવર્ધન પૂજાના પ્રસંગમાં અન્નનું સ્થાન એટલું મોટું છે. અન્નકૂટમાં અન્નનો ઢગલો દેવ સમક્ષ ધરાવવામાં આવે છે. આ દૃશ્યમાં એક સાદી પરંતુ ખૂબ ઊંડી વાત છે. મનુષ્ય જે અન્નને પોતાના પરિશ્રમનું પરિણામ માને છે, તે જ અન્ન અંતે દેવને અર્પણ કરે છે. બીજ માણસ વાવે છે, પરંતુ બીજમાં અંકુર ફૂટવાની શક્તિ માણસ બનાવતો નથી. જમીન માણસ ખેડે છે, પરંતુ ધરતીની ઉર્વરતા તે પોતાની ઇચ્છાથી ઉત્પન્ન કરતો નથી. પાણી માટે પ્રયત્ન માણસ કરે છે, પરંતુ પાણીનું સમગ્ર ચક્ર તેના નિયંત્રણમાં નથી. ગાયની સેવા માણસ કરે છે, પરંતુ દૂધનું સર્જન તેની પોતાની શક્તિથી થતું નથી. અન્ન સામે ઊભો રહેલો માણસ પોતાની મહેનતને ઓળખે છે, પરંતુ સાથે પોતાની મર્યાદા પણ ઓળખે છે. અન્નકૂટનો ભાવ અહીંથી સમજાય છે. અન્નનું સન્માન એટલે જીવનનું સન્માન.

ગોવર્ધનની પૂજા પૂર્ણ થયા પછી કથા અચાનક બીજા સ્વરમાં પ્રવેશ કરે છે. જે દેવતા માટે વ્રજવાસીઓ વર્ષોથી યજ્ઞ કરતા આવ્યા હતા, તેમને જ્યારે ખબર પડી કે આ વર્ષે તેમની પૂજા કરવામાં આવી નથી ત્યારે ઇન્દ્રને ક્રોધ આવ્યો. ભાગવતના વર્ણન પ્રમાણે તેમણે વ્રજ પર ભારે વરસાદ વરસાવવા માટે સંવર્તક વાદળોને મોકલ્યાં. આકાશ ગર્જવા લાગ્યું, પવન તોફાની બન્યો અને વરસાદે વ્રજને ઘેરી લીધું. ગાયો અને ગોપો માટે કોઈ માર્ગ બચ્યો નહીં.

વ્રજવાસીઓ ફરી કૃષ્ણ તરફ વળ્યા. થોડા સમય પહેલાં જે કૃષ્ણે તેમને ગોવર્ધનની પૂજા કરાવી હતી, એ જ કૃષ્ણ હવે ગોવર્ધનને પોતાની કનિષ્ઠ આંગળી પર ધારણ કરે છે. ગોપો, ગોપીઓ, ગાયો અને સમગ્ર વ્રજ તે પર્વતની નીચે આશ્રય લે છે. સાત દિવસ સુધી ગોવર્ધન છત્ર બનીને વ્રજને રક્ષણ આપે છે. કથા આગળ કહે છે કે અંતે ઇન્દ્રને સમજાય છે કે પોતાની શક્તિના ગર્વમાં તેમણે જે કર્યું તે અતિરેક હતું. તેમનો અહંકાર શાંત થાય છે અને તેઓ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં શરણમાં આવે છે.

ગોવર્ધન શા માટે?

આ પ્રસંગનો સૌથી સુંદર ભાગ એ છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જે ગોવર્ધનની પૂજા કરાવી હતી, એ જ ગોવર્ધન થોડા સમય પછી વ્રજનું આશ્રયસ્થાન બની જાય છે. કથા જાણે પોતાના પ્રશ્નનો જવાબ પોતે જ આપી દે છે. જે વસ્તુને વ્રજવાસીઓ રોજિંદા જીવનમાં જોઈ રહ્યા હતા, તેનું મહત્વ તેમને કૃષ્ણે સમજાવ્યું હતું. ગોવર્ધન તેમના જીવનથી બહારની કોઈ વસ્તુ નહોતો. તે તેમના જીવનનો જ એક ભાગ હતો. તેની ધરતી પર ગાયો ચરતી હતી, તેના આસપાસનું જળ વ્રજને પોષતું હતું, તેની આસપાસનું પર્યાવરણ અન્ન અને જીવન સાથે જોડાયેલું હતું. કૃષ્ણે તેમને કોઈ અજાણી શક્તિ શોધવા મોકલ્યા નહોતા. તેમણે તેમની નજર પોતાના જીવનની જ મૂળભૂત વ્યવસ્થા તરફ ફેરવી હતી.

અહીં ઇન્દ્ર અને ગોવર્ધન વચ્ચેનો વિરોધ પણ રસપ્રદ છે. ઇન્દ્ર વરસાદના દેવ છે. વરસાદ વિના જીવન શક્ય નથી. પરંતુ વરસાદ પોતે સમગ્ર જીવન નથી. વરસાદ પછી ધરતી જોઈએ, બીજ જોઈએ, અન્ન જોઈએ, ગાય જોઈએ, ચરાણ જોઈએ અને માણસનો પરિશ્રમ જોઈએ. પ્રકૃતિનું એક તત્વ સમગ્ર જીવનનું સ્થાન લઈ શકતું નથી. કૃષ્ણની દૃષ્ટિ આ સમગ્રતાને ઓળખે છે. આ જ કારણ છે કે ગોવર્ધનની કથા માત્ર વરસાદની કથા નથી. તે જીવનના એક તત્વને આખું જીવન માની લેવાની ભૂલ સામેની કથા પણ છે.

અને પછી ઇન્દ્રનો અહંકાર આવે છે. અહીં કથા માનવીય પણ બની જાય છે. શક્તિ મળે પછી પોતાની શક્તિને જ અંતિમ માનવી, પોતાના સન્માનને પોતાના સ્થાન કરતાં મોટું કરી દેવું અને પોતાની ઇચ્છા પૂર્ણ ન થાય ત્યારે જેનું રક્ષણ કરવાનું છે તેના પર જ ક્રોધ ઉતારવો, આ સ્વભાવ માત્ર દેવકથાઓમાં નથી. મનુષ્યના જીવનમાં પણ તે અનેક રૂપે દેખાય છે. ઇન્દ્ર પાસે વરસાદની શક્તિ હતી, પરંતુ શક્તિનું સ્વામિત્વ હોવાનો ભ્રમ તેમને પોતાની મર્યાદા ભૂલાવી દે છે. કૃષ્ણ સામેનો પ્રસંગ એ મર્યાદાની યાદ અપાવે છે. ગોવર્ધન ધારણ કરનાર કૃષ્ણ સામે ઇન્દ્રની શક્તિનું શું સ્થાન રહ્યું? અહીં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું ગોવર્ધનધારી સ્વરૂપ માત્ર ચમત્કારનું દૃશ્ય નથી રહેતું. તે અહંકાર સામે ધર્મની સ્થિરતાનું દૃશ્ય બની જાય છે.

અન્નકૂટથી ગોવર્ધન સુધી અને ગોવર્ધનથી ફરી પોતાના જીવન સુધી

આજે જ્યારે ગોવર્ધન પૂજા થાય છે ત્યારે ઘણી જગ્યાએ ગોવર્ધનનું પ્રતિક બનાવી તેની પૂજા કરવામાં આવે છે અને અન્નકૂટ ધરાવવામાં આવે છે. મંદિરોમાં અસંખ્ય પ્રકારના ભોગ સજાવવામાં આવે છે. આ પરંપરાને જોતા ઘણી વાર ધ્યાન માત્ર ભોગોની સંખ્યા પર જાય છે. પરંતુ તેની પાછળનો મૂળ ભાવ વધુ સરળ છે. જે અન્નથી જીવન ચાલે છે તેને ભગવાનને અર્પણ કરવું. જે ગાય જીવનને પોષે છે તેની સેવા કરવી. જે ધરતી અન્ન આપે છે તેનું સ્મરણ કરવું. જે પ્રકૃતિમાંથી જીવન મળે છે તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેવું. પોતાના કર્મને સમજવું અને મળેલી સમૃદ્ધિને માત્ર પોતાના ઉપભોગ માટે ન જોવી. આ બધું મળીને અન્નકૂટને એક જીવંત પરંપરા બનાવે છે.

શ્રીકૃષ્ણે વ્રજવાસીઓને ઇન્દ્રની પૂજા છોડાવી ત્યારે તેમણે દેવતાઓના અસ્તિત્વનો ઇનકાર કર્યો નહોતો. તેમણે જીવનની દૃષ્ટિમાં એક સુધારો કર્યો હતો. માણસે જે શક્તિ પર આધાર રાખે છે તેની સાથે પોતાનું કર્તવ્ય પણ જોવું જોઈએ. પ્રકૃતિ પાસેથી મળતી વસ્તુને માત્ર ઉપભોગની વસ્તુ માનવી નહીં, તેની પાછળ રહેલા સમગ્ર જીવનચક્રને સમજવું જોઈએ. અન્નને માત્ર થાળીમાં પડેલું ભોજન માનવું નહીં, પરંતુ ધરતી, જળ, સૂર્ય, વરસાદ, ગાય, ખેડૂત અને અનેક જીવંત પરિબળોની સંયુક્ત ભેટ તરીકે જોવું જોઈએ. ગોવર્ધનને માત્ર પર્વત માનવો નહીં, પરંતુ પોતાના જીવનને પોષતી સમગ્ર પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ સમજવો જોઈએ.

એટલે ગોવર્ધનની કથા વાંચતા અંતે પ્રશ્ન ઇન્દ્રનો રહેતો નથી. પ્રશ્ન આપણો બની જાય છે. આપણે આપણા જીવનને શું પોષે છે તે કેટલું ઓળખીએ છીએ? અન્ન આપણા સુધી પહોંચે તે પહેલાં કેટલા હાથ અને કેટલા તત્વો તેમાં જોડાય છે તેનો આપણને કેટલો ખ્યાલ છે? પ્રકૃતિ સાથેનો આપણો સંબંધ માત્ર ઉપયોગનો છે કે કૃતજ્ઞતાનો પણ છે? અને સૌથી ઉપર, જે શક્તિ કે સુખ આપણને મળ્યું છે તેને લઈને આપણા અંદર પણ ક્યારેક ઇન્દ્ર જેવો અહંકાર તો ઊભો થતો નથી ને?

ગોવર્ધન પૂજાની કથા આ જ કારણથી હજારો વર્ષ પછી પણ એટલી જ જીવંત છે. તેમાં એક બાળકનો પ્રશ્ન છે, એક સમાજની જીવનવ્યવસ્થા છે, એક પર્વત છે, ગાયો છે, અન્ન છે, વરસાદ છે, દેવતા છે, અહંકાર છે અને અંતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો આશ્રય છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે એક સૂત્ર સતત ચાલે છે. જીવન આપણને અનેક દિશાઓથી પોષે છે અને મનુષ્યનો ધર્મ એ છે કે તે પોતાના જીવનના આ આધારને ઓળખે, તેનું સન્માન કરે અને પોતાના કર્તવ્યથી દૂર ન જાય. આ જ ગોવર્ધનનો સાચો અર્થ છે. પર્વત આજે પણ ત્યાં છે, અન્નકૂટ આજે પણ ધરાય છે, ગોવર્ધનની પરિક્રમા આજે પણ થાય છે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આજે પણ ગોવર્ધનધારી તરીકે પૂજાય છે. કથા એ જ છે, પરંતુ દરેક પેઢીએ તેમાં પોતાનો પ્રશ્ન શોધવાનો છે. કારણ કે ગોવર્ધન પૂજા અંતે કોઈ એક દિવસની વિધિ નથી, પોતાના જીવનને પોષતી આખી વ્યવસ્થા સામે ઊભા રહીને કૃતજ્ઞ થવાની એક સનાતન સ્મૃતિ છે.