ખાવડાથી ધોલેરા સુધી: રિન્યુએબલ એનર્જીમાં અગ્રેસર ગુજરાત કેવી રીતે તૈયાર કરી રહ્યું છે ભારતનો ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર

ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, ઉદ્યોગ અને ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને છેલ્લા એક દાયકામાં જે બદલાવની સૌથી વધુ ચર્ચા થઈ છે, તેમાં રિન્યુએબલ એનર્જી એક કેન્દ્રીય વિષય બની ચૂક્યો છે. વિશ્વભરમાં તેલ અને ગેસ પર આધારિત અર્થવ્યવસ્થાઓ હવે ધીમે-ધીમે સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ વધી રહી છે. આબોહવા પરિવર્તન, કાર્બન ઉત્સર્જન, ભૂ-રાજકીય તણાવ અને ઊર્જા આયાત પર વધતી નિર્ભરતાએ લગભગ દરેક મોટા દેશને એ વિચારવા મજબૂર કર્યા છે કે ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા આખરે કઈ ઊર્જા પર ટકશે. ભારત પણ આ પરિવર્તનના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. પરંતુ આ રાષ્ટ્રીય પરિવર્તનની અંદર જો કોઈ એક રાજ્યે પોતાને સૌથી આક્રમક અને સૌથી વ્યૂહાત્મક રીતે સ્થાપિત કર્યું છે, તો તે ગુજરાત છે. 

આજે ગુજરાત દેશમાં રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતાના કિસ્સામાં પ્રથમ સ્થાને પહોંચી ચૂક્યું છે. રાજ્યની કુલ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા 47,178 મેગાવોટની આસપાસ પહોંચી ચૂકી છે. આમાં લગભગ 29,303 મેગાવોટ સોલાર એનર્જી, 15,642 મેગાવોટ વિન્ડ એનર્જી, 2,103 મેગાવોટ હાઇડ્રો એનર્જી અને 130 મેગાવોટ બાયો એનર્જી સામેલ છે. આટલું જ નહીં, રૂફટોપ સોલાર ક્ષમતામાં પણ ગુજરાત દેશમાં પ્રથમ સ્થાને છે અને રાજ્યમાં 6,881 મેગાવોટથી વધુ રૂફટોપ સોલાર ક્ષમતા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. આ માત્ર આંકડાઓ નથી. તેની પાછળ એક લાંબી નીતિ, ભૂગોળ, ઉદ્યોગ, બંદરો, રોકાણ, ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક અને ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા માટે કરવામાં આવેલી તૈયારી છુપાયેલી છે. 

ગુજરાત અક્ષય ઊર્જા ક્ષેત્રે દેશમાં પ્રથમ

માનનીય વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં દેશ આજે રિન્યુએબલ એનર્જીના ક્ષેત્રે ગ્લોબલ હબ તરીકે ઉભરી રહ્યો છે ત્યારે મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના દિશાદર્શનમાં રાજ્ય સરકારની અક્ષય ઊર્જા ક્ષેત્રે હાથ ધરવામાં આવેલ વિવિધ… pic.twitter.com/BjZyDgQtaC

— CMO Gujarat (@CMOGuj) May 6, 2026

ગુજરાતનું આ મોડલ માત્ર વીજળી ઉત્પાદન સુધી મર્યાદિત નથી. રાજ્ય વાસ્તવમાં એક એવી ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે જેમાં વીજળી ઉત્પાદનથી લઈને ઉદ્યોગ, નિકાસ, હાઇડ્રોજન, બેટરી, સેમિકન્ડક્ટર અને ભવિષ્યના મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધી બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું હોય. આ જ કારણ છે કે ‘ખાવડાથી ધોલેરા સુધી’ની લાઇન એક ભૌગોલિક સંદર્ભ નથી રહી, પરંતુ તે ભારતના ઉભરતા ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરની હકીકત બની ગઈ છે.

જ્યારે ગુજરાતે ઊર્જાને ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થાની જેમ જોવાનું શરૂ કર્યું

ભારતમાં લાંબા સમય સુધી ઊર્જા નીતિનો અર્થ મુખ્યત્વે કોલસો, થર્મલ પ્લાન્ટ અને પારંપરિક વીજળી ઉત્પાદન જ રહ્યો. રિન્યુએબલ એનર્જીને ઘણા વર્ષો સુધી માત્ર પૂરક સ્ત્રોત તરીકે જ જોવામાં આવતી હતી. પરંતુ ગુજરાત તે શરૂઆતી રાજ્યોમાં સામેલ રહ્યું જેણે સોલાર અને વિન્ડ એનર્જીને માત્ર પર્યાવરણીય મુદ્દો નહીં, પરંતુ આર્થિક તક તરીકે જોવાનું શરૂ કર્યું. આ જ વિચારસરણી હતી જેણે પછીથી રાજ્યને દેશના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી કેન્દ્રમાં બદલી નાખ્યું.

ગુજરાત પાસે અનેક એવા કુદરતી અને ઔદ્યોગિક લાભ પહેલેથી જ હાજર હતા જેને પછી ગ્રીન એનર્જી મોડલમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યા. રાજ્ય પાસે લાંબી સમુદ્રી તટરેખા છે, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર જેવા વિશાળ ખુલ્લા વિસ્તારો છે, તેજ હવાઓ છે, ઉચ્ચ સોલાર રેડિયેશનવાળો ભૂભાગ છે અને સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે રાજ્યમાં પહેલેથી જ મજબૂત ઔદ્યોગિક આધાર હતો. જ્યાં દેશના અનેક હિસ્સાઓમાં રિન્યુએબલ એનર્જી માત્ર વીજળી ઉત્પાદન સુધી મર્યાદિત રહી, ત્યારે ગુજરાતે તેને ઉદ્યોગો, નિકાસ અને ભવિષ્યની મેન્યુફેક્ચરિંગ સાથે જોડીને જોવાનું શરૂ કર્યું.

આ જ કારણ છે કે આજે ગુજરાતમાં રિન્યુએબલ એનર્જી માત્ર ખેતરો વચ્ચે લગાવેલા કેટલાક સોલાર પેનલ નથી. અહીં વિશાળ સોલાર પાર્ક્સ, વિન્ડ કોરિડોર્સ, હાઇબ્રિડ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન યોજનાઓ, ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સ્માર્ટ સિટીઓ એકબીજા સાથે જોડાય છે. આ આખી તસવીર ગુજરાતને અન્ય રાજ્યોથી અલગ બનાવે છે.

ખાવડા: જ્યાં રણની વચ્ચે તૈયાર થઈ રહ્યું છે ભારતનું સૌથી મોટું ગ્રીન પાવર હબ

જો ગુજરાતના ગ્રીન એનર્જી મોડલનું સૌથી મોટું પ્રતીક શોધવામાં આવે તો તે કચ્છનો ખાવડા વિસ્તાર છે. પાકિસ્તાન સરહદની નજીક આવેલો આ વિસ્તાર એક સમયે મુખ્યત્વે બંજર જમીન, રણ વિસ્તાર અને સરહદી ભૂભાગ તરીકે જાણીતો હતો. પરંતુ આજે આ જ વિસ્તાર વિશ્વના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સમાંના એક તરીકે ઉભરી રહ્યો છે. ખાવડામાં વિકસાવવામાં આવી રહેલો હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક માત્ર એક સામાન્ય સોલાર પ્રોજેક્ટ નથી. આ સોલાર અને વિન્ડ બંનેને જોડીને વિકસાવવામાં આવી રહેલું વિશાળ ઊર્જા કેન્દ્ર છે. આ વિસ્તારની સૌથી મોટી તાકાત તેનું ભૂગોળ છે. અહીં ખાલી જમીન ઉપલબ્ધ છે, વર્ષના મોટાભાગના સમયે તેજ સૂર્યપ્રકાશ રહે છે અને મજબૂત પવનના પ્રવાહો પણ છે.

આ પરિયોજના હજુ સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ થઈ નથી, પરંતુ તેના મોટા ભાગ ઑપરેશનલ થઈ ચૂક્યા છે અને હજારો મેગાવોટ ક્ષમતા પહેલેથી જ વીજળી ઉત્પાદન શરૂ કરી ચૂકી છે. આવનારા વર્ષોમાં તેની ક્ષમતા વધારવાની છે. અનેક રિપોર્ટ્સમાં તેને વિશ્વના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક્સમાંના એક તરીકે ગણવામાં આવી રહ્યો છે. ખાવડાનું મહત્વ માત્ર તેના કદમાં નથી. તેનું સાચું મહત્વ એ છે કે તે ભારતની ભવિષ્યની ઊર્જા રણનીતિનું પરીક્ષણ ક્ષેત્ર બનતું જાય છે. અહીં માત્ર વીજળી નથી બનતી, પરંતુ મોટાપાયે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી આ ઊર્જા દેશના અન્ય હિસ્સાઓ અને ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટર્સ સુધી પહોંચી શકે. અહીંથી જ ગ્રીન એનર્જી કોરિડોરની હકીકત સમજમાં આવે છે. કારણ કે ગુજરાત માત્ર ઉત્પાદન જ નથી કરી રહ્યું, પરંતુ ઉત્પાદનથી લઈને વપરાશ સુધીની આખી શૃંખલા તૈયાર કરી રહ્યું છે.

ખાવડાથી ધોલેરા સુધી: વીજળી ઉત્પાદનથી ભવિષ્યની ઉદ્યોગ વ્યવસ્થા સુધી

ગુજરાતની રણનીતિને સમજવા માટે ખાવડા અને ધોલેરાને એકસાથે જોવા જરૂરી છે. જો ખાવડા ઊર્જા ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે તો ધોલેરા તે ઊર્જા પર આધારિત ભવિષ્યની ઔદ્યોગિક અર્થવ્યવસ્થાનું પ્રતીક બનતું દેખાય છે. ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન, જેને ભારતનો સૌથી મહત્વાકાંક્ષી સ્માર્ટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટી પ્રોજેક્ટ ગણવામાં આવે છે, તે માત્ર રિયલ એસ્ટેટ કે શહેરીકરણનો પ્રોજેક્ટ નથી. તેને ભવિષ્યની ઉદ્યોગ વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. અહીં સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રિક વાહન ઇકોસિસ્ટમ, બેટરી સ્ટોરેજ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને અદ્યતન મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રો પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.

અહીં જ ગુજરાતનું મોડલ સામાન્ય રિન્યુએબલ એનર્જી મોડલથી અલગ દેખાય છે. રાજ્ય માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા નથી માંગતું, પરંતુ તે વીજળીની આસપાસ ભવિષ્યની ઔદ્યોગિક અર્થવ્યવસ્થા પણ તૈયાર કરવા માંગે છે. તેનો અર્થ એ છે કે કચ્છના ખાવડા જેવા વિસ્તારોમાં જે રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પન્ન થશે, તે જ આગળ ચાલીને ધોલેરા જેવા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ હબને શક્તિ આપી શકશે. એટલે કે એક તરફ વિશાળ સોલાર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ હશે તો બીજી તરફ તેના આધારે સેમિકન્ડક્ટર યુનિટ્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ્સ, બેટરી ઇકોસિસ્ટમ અને નિકાસલક્ષી મેન્યુફેક્ચરિંગ વિકસિત થશે. આ માત્ર ઊર્જા પરિવર્તન નથી, પરંતુ ઔદ્યોગિક પરિવર્તન પણ છે.

સરકારની ભૂમિકા

ગુજરાતનું રિન્યુએબલ એનર્જી મોડલ માત્ર કુદરતી સંસાધનોને કારણે સફળ નથી થયું. તેની પાછળ લાંબા સમયથી ચાલતી નીતિગત તૈયારી પણ છે. રાજ્ય સરકારે અનેક સ્તરે કામ કર્યું જેણે રિન્યુએબલ પ્રોજેક્ટ્સ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર કર્યું. સૌથી પહેલાં મોટાપાયે જમીન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી. રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ માટે સૌથી મોટી મુશ્કેલી જમીન અધિગ્રહણની હોય છે, પરંતુ કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં વિશાળ જમીન ઉપલબ્ધ હોવાથી મોટા સોલાર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ શક્ય બન્યા. તેની સાથે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં પણ રોકાણ કરવામાં આવ્યું જેથી ઉત્પાદિત વીજળીને ગ્રીડ સાથે જોડી શકાય.

ગુજરાતે હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ ભાર મૂક્યો. તેનો અર્થ એ કે સોલાર અને વિન્ડ બંનેને એકસાથે વિકસાવવામાં આવે જેથી ઊર્જા ઉત્પાદન વધુ સ્થિર અને અસરકારક બને. તેની સાથે રાજ્યે પ્રાઇવેટ રોકાણને પણ આકર્ષિત કર્યું. આ જ કારણ છે કે અદાણી, ટાટા, રિલાયન્સ જેવી મોટી કંપનીઓ ગુજરાતમાં મોટાપાયે ગ્રીન એનર્જીમાં રોકાણ કરી રહી છે. રૂફટોપ સોલારને લઈને પણ ગુજરાતનું મોડલ અલગ દેખાય છે. રાજ્યમાં રૂફટોપ સોલાર અપનાવવાનું કામ ખૂબ મોટા સ્તરે થયું છે. તેનું એક કારણ નીતિ સમર્થન અને સાપેક્ષ રીતે ઝડપી અમલ પણ માનવામાં આવે છે.

તેની સાથે ગુજરાતના બંદરો અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર્સે પણ રિન્યુએબલ એનર્જી મોડલને મજબૂત કર્યું છે. બંદરોની ઉપલબ્ધતાનો અર્થ એ છે કે ભવિષ્યમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન, એમોનિયા અને અન્ય એનર્જી પ્રોડક્ટ્સના નિકાસની તકો પણ વધતી જશે. આ જ કારણ છે કે ગુજરાતને માત્ર વીજળી હબ તરીકે જ નહીં, પરંતુ સંભવિત ગ્રીન એક્સપોર્ટ હબ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે. 

રિન્યુએબલ એનર્જીની પાછળ છુપાયેલો મોટો ભૂ-રાજકીય અને આર્થિક ખેલ

ગુજરાતનું ગ્રીન એનર્જી મોડલ માત્ર રાજ્યના વિકાસની વાત નથી. તેની પાછળ ભારતની મોટી વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો પણ જોડાયેલી છે. ભારત હજુ પણ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આયાતી તેલ અને ગેસથી પૂરો કરે છે. મધ્ય-પૂર્વમાં તણાવ વધતાં ઊર્જાની કિંમતોમાં ઉછાળો આવે છે, જેની અસર ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં રિન્યુએબલ એનર્જી માત્ર પર્યાવરણીય મુદ્દો નહીં, પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષાનો પ્રશ્ન પણ બની ચૂક્યો છે.

આ જ સંદર્ભમાં ગુજરાતની ભૂમિકા મહત્વની બની જાય છે. જો મોટાપાયે સોલાર, વિન્ડ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ વિકસિત થાય તો ભારત ધીમે-ધીમે આયાતી ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે. તેની સાથે વિશ્વની મોટી કંપનીઓ હવે એવી સપ્લાય ચેઇન શોધી રહી છે જે સ્વચ્છ ઊર્જા પર આધારિત હોય. તેથી ભવિષ્યની મેન્યુફેક્ચરિંગ અર્થવ્યવસ્થામાં પણ ગ્રીન પાવર એક સ્પર્ધાત્મક લાભ બનતો જાય છે.

એટલે આવનારા સમયમાં માત્ર એ જ મહત્વનું નહીં રહે કે કયું રાજ્ય વધુ ઉદ્યોગો સ્થાપિત કરી રહ્યું છે, પરંતુ એ પણ મહત્વનું બનશે કે તે ઉદ્યોગો કઈ પ્રકારની ઊર્જા પર ચાલી રહ્યા છે. આ જ સ્થળે ગુજરાત પોતાને ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા માટે તૈયાર કરી રહ્યું છે. 

માત્ર વીજળી નહીં, રોજગાર, ઉદ્યોગ અને રોકાણનું નવું મોડલ

રિન્યુએબલ એનર્જીને લઈને વારંવાર એવી ધારણા બનાવવામાં આવે છે કે આ માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો છે. પરંતુ ગુજરાતનું મોડલ દર્શાવે છે કે તેને ઔદ્યોગિક વિકાસ, રોકાણ અને રોજગારી સાથે પણ જોડી શકાય છે. જ્યારે કોઈ રાજ્યમાં મોટાપાયે સોલાર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ આવે છે, ત્યારે તેની સાથે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ, લોજિસ્ટિક્સ, મેઇન્ટેનન્સ ઇકોસિસ્ટમ અને કુશળ કાર્યબળની જરૂરિયાત પણ ઉદ્ભવે છે. જો તે જ ઊર્જાના આધારે સેમિકન્ડક્ટર, ઇલેક્ટ્રિક વાહન અને બેટરી ઉદ્યોગો વિકસિત થાય તો તેની અસર વધુ વ્યાપક બને છે.

ધોલેરા જેવા વિસ્તારોને આ જ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવી રહ્યા છે. જો ભવિષ્યમાં ગ્રીન એનર્જી આધારિત મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ વિકસિત થશે તો ગુજરાત ભારતના ઔદ્યોગિક નકશા પર વધુ મજબૂત સ્થિતિમાં પહોંચી શકશે. એ પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવું છે કે વિશ્વની અનેક મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ હવે કાર્બન ન્યુટ્રલ અથવા લો-કાર્બન સપ્લાય ચેઇન તરફ આગળ વધી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં તે કંપનીઓ અને દેશો વધુ આકર્ષક ગણાશે જે સ્વચ્છ ઊર્જા પર આધારિત ઉત્પાદન કરી શકે. ગુજરાત આ જ વૈશ્વિક પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાને તૈયાર કરતું દેખાય છે.

ભારતનું પ્રથમ ગ્રીન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સ્ટેટ બની રહ્યું છે ગુજરાત?

આ પ્રશ્ન હવે ધીમે-ધીમે સહજ બનતો જાય છે. કારણ કે ગુજરાતમાં જે તસવીર ઉભરી રહી છે, તે માત્ર રિન્યુએબલ ક્ષમતા વધારવા સુધી મર્યાદિત નથી. અહીં જનરેશન, ટ્રાન્સમિશન, સ્ટોરેજ, ઉદ્યોગ, નિકાસ અને અર્બન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને એકસાથે જોડવાના પ્રયાસ દેખાઈ આવે છે. ખાવડામાં વિશાળ રિન્યુએબલ એનર્જી ઉત્પાદન, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં વિન્ડ કોરિડોર્સ, રૂફટોપ સોલાર વિસ્તાર, ધોલેરા જેવા સ્માર્ટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ વિસ્તારો, ગ્રીન હાઇડ્રોજન યોજનાઓ અને બંદરો આધારિત નિકાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આ બધાને એકસાથે જોઈએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ગુજરાત માત્ર વીજળી ઉત્પાદક બનવા નથી માંગતું. રાજ્ય પોતાને ભવિષ્યની ગ્રીન અર્થવ્યવસ્થાના કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.

સંભવ છે કે આવનારા વર્ષોમાં ભારતના અન્ય રાજ્યો પણ આ જ દિશામાં મોટા પગલાં ભરશે. પરંતુ હાલમાં ગુજરાતે જે પાયા, ગતિ અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિ સાથે રિન્યુએબલ એનર્જીને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે જોડવાના પ્રયાસ કર્યા છે, તેણે તેને અલગ ઓળખ આપી છે.

ગુજરાતની બદલાતી ભૂમિકા

જો છેલ્લા બે દાયકાના ગુજરાત મોડલને ધ્યાનથી જોઈએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે રાજ્યે દરેક તબક્કે પોતાને ભારતની આગામી આર્થિક દિશા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. એક સમયે ગુજરાતને મુખ્યત્વે બંદરો, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે ઓળખવામાં આવતું હતું. ત્યારબાદ રાજ્ય ઓટોમોબાઇલ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઔદ્યોગિક કોરિડોર્સ અને નિકાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે ચર્ચામાં આવ્યું. પરંતુ હવે તસવીર તેનાથી ક્યાંય આગળ જતી દેખાય છે. હવે ગુજરાત પોતાને ભવિષ્યની ઊર્જા અર્થવ્યવસ્થાના કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

આ પરિવર્તનને માત્ર સરકારી દાવાઓ અથવા રાજકીય ભાષણોના આધારે સમજી શકાય નહીં. તેની પાછળ જે વાસ્તવિક ફેરફાર થઈ રહ્યો છે, તે જમીન પર દેખાય છે. કચ્છના વિશાળ રણ વિસ્તારોમાં ફેલાયેલ સોલાર પેનલ્સ, સમુદ્રી હવાઓ વચ્ચે સ્થાપિત વિન્ડ ટર્બાઇન્સ, નવા ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન યોજનાઓ અને સ્માર્ટ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો આ બધું મળીને એક નવી ઔદ્યોગિક સંરચના તૈયાર કરે છે.

અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ગુજરાત રિન્યુએબલ એનર્જીને માત્ર વીજળી ઉત્પાદન તરીકે નથી જોઈ રહ્યું. રાજ્ય તેને એક પૂર્ણ આર્થિક ઇકોસિસ્ટમમાં બદલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ જ કારણ છે કે અહીં માત્ર સોલાર પાર્ક્સ નથી બનતા, પરંતુ તે પ્રોજેક્ટ્સને બંદરો, મેન્યુફેક્ચરિંગ ઝોન્સ, સ્માર્ટ સિટીઓ અને નિકાસ નેટવર્ક્સ સાથે પણ જોડવામાં આવી રહ્યા છે.

ખાવડા અને ધોલેરાનું મહત્વ

કચ્છનો વિસ્તાર લાંબા સમય સુધી મુખ્યત્વે સરહદી વિસ્તાર, સૂકો રણ પ્રદેશ અને ઓછી વસ્તીવાળા વિસ્તાર તરીકે જોવામાં આવતો હતો. પરંતુ આજે તે જ વિસ્તાર ભારતના સૌથી મોટા ઊર્જા પરિવર્તનનું કેન્દ્ર બનતો દેખાઈ રહ્યો છે. આ પરિવર્તન માત્ર આર્થિક નથી, પરંતુ પ્રતીકાત્મક પણ છે. જ્યાં એક સમયે રણ અને સૂકી જમીન દેખાતી હતી, ત્યાં હવે હજારો મેગાવોટ ક્ષમતાવાળા સોલાર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. વિશાળ ટ્રાન્સમિશન ટાવર્સ અને રિન્યુએબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એ વાતનો સંકેત આપે છે કે ભારતની ભવિષ્યની ઊર્જા ગાથા માત્ર મહાનગરોમાં નહીં, પરંતુ સરહદી વિસ્તારોમાં પણ લખાઈ રહી છે.

ખાવડા પ્રોજેક્ટ આ જ પરિવર્તનનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. આ માત્ર એક વીજળી પ્રોજેક્ટ નથી. આ તે વિચારસરણીનું ઉદાહરણ છે જેમાં ભૂગોળ કે કુદરતી પ્રતિકૂળતાને આર્થિક તકમાં બદલવામાં આવી છે. કચ્છની કઠોર આબોહવા, તેજ હવાઓ અને ખાલી જમીન, જેને એક સમયે વિકાસ માટે પડકાર માનવામાં આવતી હતી, તે જ આજે રિન્યુએબલ એનર્જીના સૌથી મોટા લાભમાં બદલાઈ ગઈ છે. આ જ કારણે ખાવડાનો ઉલ્લેખ માત્ર તકનીકી અથવા ઔદ્યોગિક સંદર્ભમાં નથી થતો. તે હવે ભારતની ઊર્જા મહત્વાકાંક્ષાનું પ્રતીક બની ચૂક્યું છે. 

જો ખાવડા ઊર્જા ઉત્પાદન છે તો ધોલેરા તે ઊર્જા પર આધારિત ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા છે. વારંવાર સ્માર્ટ સિટી શબ્દનો ઉપયોગ માત્ર પહોળી સડકો, ડિજિટલ નેટવર્ક અથવા શહેરી માળખા માટે કરવામાં આવે છે, પરંતુ ધોલેરાનું મહત્વ તેનાથી ક્યાંય વધુ વ્યાપક છે. ધોલેરાને જે રીતે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે, તેમાં ભવિષ્યના તે ઉદ્યોગો પર વિશેષ ધ્યાન દેખાય છે જે આવનારા દાયકાઓની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા નક્કી કરી શકે છે. સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રિક વાહન ઇકોસિસ્ટમ, બેટરી સ્ટોરેજ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને હાઇ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોને ધ્યાનમાં રાખીને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.

અહીં સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ આખું મોડલ રિન્યુએબલ એનર્જી સાથે જોડાતું દેખાય છે. જો ભવિષ્યની ફેક્ટરીઓ સ્વચ્છ ઊર્જા પર ચાલશે, જો નિકાસલક્ષી મેન્યુફેક્ચરિંગને લો-કાર્બન ઊર્જા મળશે અને જો ગ્રીન હાઇડ્રોજન આધારિત ઔદ્યોગિક સિસ્ટમ્સ વિકસિત થશે તો ધોલેરા જેવા વિસ્તારો ભારતની ઔદ્યોગિક સંરચનાને પૂરેપૂરી બદલી શકશે. એટલે કે ગુજરાતની વર્તમાન રણનીતિ માત્ર ‘વધુ વીજળી ઉત્પન્ન કરવી’ નથી. પરંતુ તે વીજળીની આસપાસ ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થાનું માળખું તૈયાર કરવું પણ છે.

ભવિષ્યની અર્થવ્યવસ્થા બનાવી રહ્યું છે ગુજરાત

આજે જ્યારે વિશ્વ ઊર્જા પરિવર્તનના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, ત્યારે ગુજરાતે પોતાને માત્ર એક ઔદ્યોગિક રાજ્ય તરીકે મર્યાદિત નથી રાખ્યું. રાજ્ય જે દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે, તે સંકેત આપે છે કે આવનારા સમયમાં ઊર્જા, ઉદ્યોગ અને વ્યૂહાત્મક આર્થિક શક્તિ ત્રણેય એક-બીજાથી અલગ નહીં રહે. 

ખાવડામાં રિન્યુએબલ એનર્જી જનરેશન, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં વિન્ડ કોરિડોર્સ, રાજ્યભરમાં રૂફટોપ સોલાર વિસ્તાર, ધોલેરામાં ભવિષ્યની ઔદ્યોગિક સંરચના, ગ્રીન હાઇડ્રોજન યોજનાઓ, સેમિકન્ડક્ટર અને EV ઇકોસિસ્ટમની તૈયારીઓ આ બધાને એકસાથે જોઈએ તો એક વ્યાપક તસવીર ઉભરી આવે છે. આ તસવીર માત્ર ‘રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા’ની નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યની છે જેમાં સ્વચ્છ ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક વિકાસ એકસાથે આગળ વધશે. 

ગુજરાતનું વર્તમાન મોડલ એ જ દર્શાવે છે કે જો કોઈ રાજ્ય પાસે ભૂગોળ, નીતિ, ઉદ્યોગ, રોકાણ અને દીર્ઘદૃષ્ટિ એકસાથે હાજર હોય તો તે માત્ર વીજળી ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર નહીં બને, પરંતુ તે આખા આર્થિક પરિવર્તનનું કેન્દ્ર પણ બની શકે છે. સંભવ છે કે આવનારા વર્ષોમાં ભારતની ઊર્જા રાજનીતિ, ઔદ્યોગિક નીતિ અને નિકાસ સંરચનામાં મોટા ફેરફારો દેખાશે. પરંતુ જો વર્તમાન વલણોને જોઈએ તો એટલું સ્પષ્ટ છે કે ગુજરાત પોતાને તે ભવિષ્ય માટે પહેલેથી તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.