ગુજરાતનું ધોલેરા આજે દેશના સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ પૈકીનું એક ગણાય છે. ભારતના પ્રથમ ગ્રીનફિલ્ડ સ્માર્ટ સિટી તરીકે વિકસતું આ શહેર હવે સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનના વૈશ્વિક નકશા પર પોતાની ઓળખ ઉભી કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. વિશાળ ઔદ્યોગિક રોકાણો, આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ભવિષ્યલક્ષી આયોજનને કારણે ધોલેરા સતત ચર્ચામાં રહે છે. પરંતુ તાજેતરમાં ધોલેરા અન્ય એક કારણસર પણ ચર્ચામાં આવ્યું છે. જ્યાં વર્ષોથી ઘાસ પણ ઊગી શકતું નહોતું, જ્યાં જમીનની ખારાશ અને કઠોર આબોહવા હરિયાળીને પડકારતી હતી, ત્યાં આજે હજારો વૃક્ષો લહેરાઈ રહ્યાં છે, પક્ષીઓનો કલરવ સંભળાઈ રહ્યો છે અને એક નવી ગ્રીન ઇકોસિસ્ટમ આકાર લઈ રહી છે.
તાજેતરમાં ગુજરાત સરકાર અને વન વિભાગે ધોલેરાના એક્ટિવેશન એરિયાના બ્લોક નંબર 29માં હાથ ધરાયેલા એક વિશેષ પ્રયોગની વિગતો જાહેર કરી હતી. આ પ્રયોગ હેઠળ ખારાશથી ભરેલી જમીનમાં ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ નામની નવીન પદ્ધતિ દ્વારા 3,200થી વધુ વૃક્ષો સફળતાપૂર્વક ઉછેરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રયોગને એટલી સફળતા મળી છે કે હવે વધુ 20 હેક્ટર વિસ્તારમાં આશરે 50,000 નવા રોપાઓ વાવવાની તૈયારી શરૂ થઈ ગઈ છે. પ્રશ્ન એ છે કે જ્યાં કુદરતી રીતે ઘાસ પણ ઊગી શકતું ન હોય ત્યાં હજારો વૃક્ષો કેવી રીતે ઉછેરવામાં આવ્યા? આ પ્રયોગ કેવી રીતે સફળ થયો?
ધોલેરાની જમીન હરિયાળી માટે સૌથી મુશ્કેલ કેમ માનવામાં આવે છે?
ધોલેરાનો મોટો વિસ્તાર દરિયાકાંઠા નજીક આવેલા ખારાપાટ વિસ્તારમાં આવે છે. અહીંની જમીનમાં મીઠાનું પ્રમાણ અસાધારણ રીતે વધારે છે. સામાન્ય રીતે છોડના મૂળ જમીનમાંથી પાણી અને પોષક તત્ત્વો ખેંચીને વિકાસ કરે છે, પરંતુ ખારાશવાળી જમીનમાં છોડ માટે આ પ્રક્રિયા અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે. તેના પર તીવ્ર ગરમી, લાંબા સમય સુધી પડતા સૂર્યકિરણો, જમીનમાં અત્યંત ઓછું કાર્બનિક તત્ત્વ અને દર વર્ષે ઘણા મહિનાઓ સુધીનો પાણી ભરાવો સ્થિતિને વધુ કઠિન બનાવે છે.
વન વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર આ વિસ્તારમાં જમીનની ઇલેક્ટ્રો-કન્ડક્ટિવિટી ખૂબ જ ઊંચી છે, જે જમીનમાં રહેલી ખારાશનું સૂચક છે. જમીનમાં કાર્બનનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું હોવાથી છોડને જરૂરી પોષણ મળતું નથી. વધુમાં ચોમાસા બાદ ઘણા વિસ્તારોમાં લગભગ છ મહિના સુધી પાણી ભરાયેલું રહે છે. પરિણામે સામાન્ય પદ્ધતિથી કરવામાં આવતું વૃક્ષારોપણ મોટાભાગે નિષ્ફળ જતું હતું. આ કારણસર ધોલેરામાં હરિયાળી ઉભી કરવી માત્ર વૃક્ષારોપણનો કાર્યક્રમ નહોતો, પરંતુ એક પ્રકારનો ઇકોલોજિકલ પડકાર હતો.
‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ શું છે અને આ વિચાર કેવી રીતે આવ્યો?
આ પડકાર સામે ગુજરાત વન વિભાગે પરંપરાગત પદ્ધતિઓથી અલગ જઈને એક નવી ટેકનિક અજમાવવાનું નક્કી કર્યું. અમદાવાદ સામાજિક વનીકરણ વિભાગ દ્વારા ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ પદ્ધતિ વિકસાવવામાં આવી, જેમાં રોપાઓને સીધા ખારાશવાળી જમીનમાં વાવવાને બદલે ખાસ રીતે તૈયાર કરાયેલા પ્લાસ્ટિકના ડ્રમમાં ઉછેરવામાં આવ્યા.
પ્રગતિના હબમાં હવે પ્રકૃતિનો રંગ: ધોલેરાના ખારાપાટમાં ‘ડ્રમ પ્લાન્ટેશન’ના નવતર પ્રયોગને સફળતા!
— Gujarat Information (@InfoGujarat) June 4, 2026
દેશના અગ્રણી સેમિકંડક્ટર હબ તરીકે ઉભરી રહેલા ધોલેરામાં ગુજરાત સરકારના વન વિભાગ અને DSIRDAના સંયુક્ત પ્રયાસોથી અત્યંત ખારાશવાળી જમીન પર 'ડ્રમ પ્લાન્ટેશન' ટેકનિકથી 3,200 વૃક્ષો ઉછેરવામાં… pic.twitter.com/6v0Cm5KRee
આ ડ્રમમાં રેતી, પોષક તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ માટી, વર્મી કમ્પોસ્ટ, સુકું ઘાસ અને કોકોપીટના સ્તરો ભરવામાં આવ્યા. હેતુ સ્પષ્ટ હતો કે રોપાનાં મૂળને ખારાશવાળી જમીનના સીધા સંપર્કથી બચાવીને તેને વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડવું.
ડ્રમની બંને બાજુ હવાની અવરજવર માટે છિદ્રો બનાવવામાં આવ્યા અને તેને જમીનમાં આશરે એક ફૂટ સુધી દાટવામાં આવ્યા. આ વ્યવસ્થાને કારણે મૂળને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો રહ્યો અને વધારાનું પાણી બહાર નીકળી શક્યું. ખારાશથી ભરેલી જમીન વચ્ચે આ કૃત્રિમ માધ્યમ એક પ્રકારના સુરક્ષિત વિકાસ કેન્દ્ર તરીકે કામ કરતું હતું.
DSIRDAની ભૂમિકા અને પાણીનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન
ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રીજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીએ (DSIRDA) આ સમગ્ર પ્રયોગ માટે ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. માત્ર એટલું જ નહીં, પરંતુ આ વિસ્તારમાં મીઠા પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી. ધોલેરા જેવા વિસ્તારમાં મીઠું પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું પોતે જ એક મોટો પડકાર છે.
વન વિભાગે તમામ રોપાઓ માટે ડ્રિપ ઇરિગેશન સિસ્ટમ સ્થાપિત કરી. નિયંત્રિત અને માપસરના પાણી દ્વારા દરેક છોડને જરૂરી ભેજ મળી રહે તેની ખાતરી કરવામાં આવી. આ સંયુક્ત પ્રયાસોનું પરિણામ એ આવ્યું કે રોપાઓ માત્ર જીવંત જ રહ્યા નહીં, પરંતુ ઝડપથી વિકાસ પણ કરવા લાગ્યા.
એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયમાં 12 ફૂટ ઊંચાં વૃક્ષો
ઑગસ્ટ 2025માં આ પ્રયોગ હેઠળ 15થી વધુ જાતિનાં 3,200થી વધુ રોપાઓ વાવવામાં આવ્યા હતા. સામાન્ય રીતે આવા કઠિન વિસ્તારમાં વૃક્ષોના જીવંત રહેવાની ટકાવારી પણ પડકારરૂપ હોય છે, પરંતુ અહીં પરિણામોએ સૌને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધા.
અશક્ય શક્ય બન્યું!
— Gujarat Information (@InfoGujarat) June 4, 2026
જ્યાં ઘાસ ઉગવું પણ મુશ્કેલ હતું, ત્યાં વન વિભાગે હરિયાળી લહેરાવી…
ધોલેરાની ખારાશવાળી જમીન પર 'ડ્રમ પ્લાન્ટેશન' ટેકનિક દ્વારા 15થી વધુ પ્રજાતિના, 3200થી વધારે વૃક્ષો ઉછેરવામાં સફળતા મળી; પાઇલટ પ્રોજેક્ટની સફળતા બાદ હવે વધુ 20 હેક્ટર જમીનમાં 'ડ્રમ પ્લાન્ટેશન'… pic.twitter.com/y1YK1arZt6
એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયમાં અનેક વૃક્ષો 12 ફૂટ સુધી ઊંચાં થઈ ગયા. વધુ મહત્વની બાબત એ હતી કે લગભગ તમામ રોપાઓ જીવંત રહ્યા. કેટલાક વૃક્ષોમાં તો ફળો પણ આવવા લાગ્યા છે. આ માત્ર વૃક્ષોના વિકાસની વાત નથી, પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણમાં શરૂ થયેલા પરિવર્તનનું સૂચક છે.
આ વાવેતરમાં પીલુ, કેસૂડો, શીમળો, પારસ પીપળો, વડ, પીપળો, પેલ્ટોફોરમ, દેશી બાવળ, કરંજ, અર્જુન, ગોરસ આંબલી, લીમડો, ગુંદી અને આમલી સહિતની 15થી વધુ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. સ્થાનિક પરિસ્થિતિને અનુકૂળ અને લાંબાગાળે ટકી શકે તેવી જાતિઓની પસંદગી પાછળ પણ વિશેષ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
પક્ષીઓ અને પતંગિયાં પાછાં ફરવા લાગ્યાં
આ પ્રયોગનું સૌથી રસપ્રદ પરિણામ કદાચ વૃક્ષોની ઊંચાઈ કે સંખ્યા નથી. વાસ્તવિક સફળતા એ છે કે અહીં એક નવી ગ્રીન ઇકોસિસ્ટમ વિકસવા લાગી છે.જે વિસ્તારમાં અગાઉ ઘાસ પણ ઊગી શકતું નહોતું ત્યાં હવે કુદરતી રીતે ઘાસ ઉગવા લાગ્યું છે. પતંગિયાં, મધમાખીઓ અને અન્ય પરાગસંચય કરનારા જીવજંતુઓ ફરી જોવા મળવા લાગ્યા છે.
પક્ષીઓ અહીં આવવા લાગ્યાં છે અને તેમના કલરવથી વિસ્તાર ગુંજી ઉઠે છે. કોઈપણ ઇકોલોજિસ્ટ માટે આ સૌથી મહત્ત્વનું સૂચક માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેનો અર્થ એ થાય છે કે માત્ર વૃક્ષો જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર કુદરતી ચક્ર ફરી સક્રિય થવા લાગ્યું છે. વર્ષો સુધી નિર્જીવ લાગતા વિસ્તારમાં હવે જીવનના નવા સંકેતો દેખાવા લાગ્યા છે.
ધોલેરાના વિકાસ મોડેલ માટે તેનો અર્થ શું?
ધોલેરા માત્ર એક ઔદ્યોગિક શહેર નથી. તેને ભારતના પ્રથમ ગ્રીનફિલ્ડ સ્માર્ટ સિટી તરીકે વિકસાવવાની યોજના છે. સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન સહિતના અદ્યતન ઉદ્યોગો અહીં સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવવું એક મહત્વનો પ્રશ્ન બની જાય છે.
રાજ્ય સરકાર ધોલેરાને વિશ્વસ્તરીય ટકાઉ શહેર તરીકે વિકસાવવાની વાત કરે છે. બીજી તરફ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી લાંબા સમયથી ધોલેરાને ટકાઉ ઔદ્યોગિકીકરણના વૈશ્વિક મોડલ તરીકે જોતા આવ્યા છે. આવા સમયમાં ડ્રમ પ્લાન્ટેશનનો આ પ્રયોગ માત્ર વૃક્ષારોપણ સુધી મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ વિકાસ અને પર્યાવરણ એકસાથે આગળ વધી શકે છે તેવો સંદેશ પણ આપે છે.
હવે 50 હજાર નવા રોપાઓનું લક્ષ્ય
પાયલોટ પ્રોજેક્ટની સફળતા બાદ DSIRDAએ વધુ 20 હેક્ટર જમીન ફાળવી છે અને આગામી તબક્કા માટે જરૂરી ભંડોળ પણ મંજૂર કર્યું છે. હવે આ જ પદ્ધતિ દ્વારા આશરે 50,000થી વધુ નવા રોપાઓ વાવવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે.
જો આ તબક્કો પણ સફળ રહે છે તો ધોલેરાનું આ મોડેલ માત્ર ગુજરાત માટે જ નહીં પરંતુ દેશના અન્ય ખારાશગ્રસ્ત અને પડકારજનક વિસ્તારો માટે પણ એક ઉદાહરણ બની શકે છે. જે જમીનને વર્ષો સુધી બિનઉપયોગી માનવામાં આવતી હતી, ત્યાં આજે હરિયાળી, પક્ષીઓ અને નવી ઇકોસિસ્ટમ જોવા મળી રહી છે. ધોલેરાની આ વાત દર્શાવે છે કે યોગ્ય આયોજન, ટેકનિક અને સતત પ્રયત્નોથી સૌથી કઠિન લાગતા પર્યાવરણીય પડકારોને પણ તકમાં ફેરવી શકાય છે.
