સુરતમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એક એવી વાત કહી, જે સામાન્ય રાજકીય નિવેદન કરતાં ઘણી મોટી હતી. તેમણે કહ્યું કે આવનારા સમયમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન સ્ટીલ જેવા ક્ષેત્રોમાં ગુજરાત દેશનું નેતૃત્વ કરશે. પ્રથમ નજરે આ એક સામાન્ય વિકાસલક્ષી નિવેદન જેવું લાગી શકે. પરંતુ જો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાતમાં ઊભી થઈ રહેલી ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ જોઈએ તો સમજાય છે કે આ નિવેદન પાછળ માત્ર આશાવાદ નહીં, પરંતુ એક વ્યાપક વ્યૂહરચના અને બદલાતી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાનો સંદર્ભ પણ છે.
એક સમય હતો જ્યારે ગુજરાતની ઓળખ મુખ્યત્વે બંદરો, પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગો, રિફાઇનરીઓ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સાથે જોડાતી હતી. કંડલા, મુન્દ્રા, દહેજ, હજીરા અને જામનગર જેવા નામો ભારતના ઔદ્યોગિક નકશા પર ગુજરાતને વિશેષ સ્થાન અપાવતા હતા. પરંતુ હવે વિશ્વ ઊર્જાના નવા યુગ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ યુગમાં માત્ર તેલ અને ગેસ પૂરતા નથી. કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની વૈશ્વિક હોડ, ઊર્જા સુરક્ષાની વધતી ચિંતા અને સ્વચ્છ ટેક્નોલોજી તરફનું પરિવર્તન દેશોને નવા વિકલ્પો શોધવા મજબૂર કરી રહ્યું છે. એ જ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં આજે ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન સ્ટીલ જેવા શબ્દો છે અને કદાચ આ જ કારણ છે કે પીએમ મોદી ગુજરાતને આ નવા યુગના નેતા તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
શું છે ગ્રીન એનર્જી, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન સ્ટીલ?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન સ્ટીલ જેવા શબ્દો ખૂબ સાંભળવા મળે છે, પરંતુ સામાન્ય લોકો માટે તે ઘણીવાર ટેક્નિકલ લાગે છે. વાસ્તવમાં તેની પાછળનો વિચાર ખૂબ સરળ છે. આજે વિશ્વમાં ઉપયોગમાં લેવાતું મોટાભાગનું હાઇડ્રોજન કુદરતી ગેસ અથવા અન્ય ફોસિલ ફ્યુઅલ્સમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં મોટા પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્સર્જન થાય છે. તેથી તેને ગ્રે હાઇડ્રોજન કહેવામાં આવે છે.
પરંતુ જ્યારે સૂર્ય અને પવન જેવી રિન્યુએબલ ઊર્જાથી મળતી વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીમાંથી હાઇડ્રોજન અલગ કરવામાં આવે ત્યારે તેને ગ્રીન હાઇડ્રોજન કહેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન ઉત્સર્જન લગભગ શૂન્ય હોય છે. તેથી તેને ભવિષ્યનું સ્વચ્છ ઇંધણ માનવામાં આવે છે. વિશ્વના ઘણા દેશો માને છે કે જે ક્ષેત્રોમાં સીધી વીજળીનો ઉપયોગ મુશ્કેલ છે, જેમ કે સ્ટીલ, શિપિંગ, ખાતર ઉદ્યોગ અને ભારે પરિવહન, ત્યાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન સાથે ગ્રીન એમોનિયાનું નામ પણ જોડાયેલું છે. હાઇડ્રોજનનું પરિવહન અને સંગ્રહ કરવું મુશ્કેલ હોય છે. તેથી તેને નાઇટ્રોજન સાથે જોડીને ગ્રીન એમોનિયામાં ફેરવવામાં આવે છે. આ એમોનિયાને વિશ્વભરમાં સરળતાથી મોકલી શકાય છે. ભવિષ્યમાં ગ્રીન એમોનિયા ઊર્જા અને ખાતર બંને ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ગ્રીન સ્ટીલની વાત કરીએ તો આજે વિશ્વનો સ્ટીલ ઉદ્યોગ સૌથી મોટા કાર્બન ઉત્સર્જકોમાંનો એક ગણાય છે. પરંપરાગત રીતે સ્ટીલ બનાવવા માટે કોલસાનો ઉપયોગ થાય છે. જો તેના સ્થાને ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ઉત્સર્જનમાં મોટો ઘટાડો શક્ય બને છે. આવી પ્રક્રિયા દ્વારા બનેલા સ્ટીલને ગ્રીન સ્ટીલ કહેવામાં આવે છે. યુરોપ સહિતના ઘણા બજારો હવે ભવિષ્યમાં ઓછા કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ધરાવતા ઉત્પાદનો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, જેના કારણે ગ્રીન સ્ટીલનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે.
દુનિયા અચાનક આ દિશામાં કેમ દોડી રહી છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોની વૈશ્વિક ઘટનાઓમાં છુપાયેલો છે. કોવિડ મહામારી દરમિયાન વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ ગઈ. ત્યારબાદ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે યુરોપને ઊર્જા સંકટનો સામનો કરાવ્યો. પશ્ચિમ એશિયામાં ઊભા થતા તણાવોએ પણ ઊર્જા બજારોને અસર કરી. આ તમામ ઘટનાઓએ એક વાત સ્પષ્ટ કરી કે ઊર્જા માટે બીજા દેશો પર અતિશય નિર્ભરતા જોખમી બની શકે છે.
ભારત આજે પોતાની મોટાભાગની ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતો આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. દર વર્ષે અબજો ડૉલરનું વિદેશી ચલણ ઊર્જા આયાત પાછળ ખર્ચાય છે. આવી સ્થિતિમાં જો ભારત સ્વચ્છ અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઊર્જા વિકલ્પો વિકસાવી શકે તો તે માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. પીએમ મોદી જ્યારે ઊર્જા આત્મનિર્ભરતાની વાત કરે છે, ત્યારે તેની પાછળ આ જ વિચાર છે.
ગુજરાત પાસે એવું શું છે જે અન્ય રાજ્યો પાસે નથી?
ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન સ્ટીલની આખી ચર્ચામાં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન આ છે. આખરે ગુજરાતને જ આ ક્ષેત્રનું નેતૃત્વ કરનાર રાજ્ય કેમ માનવામાં આવે છે?
તેનો પ્રથમ જવાબ છે રિન્યુએબલ ઊર્જા. ગ્રીન હાઇડ્રોજન બનાવવા માટે સસ્તી અને મોટા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ સ્વચ્છ વીજળી જરૂરી છે. કચ્છ અને ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો પાસે આ બંને બાબતો છે. અહીં વિશાળ સોલાર ક્ષમતા છે અને સાથે જ મજબૂત પવન ઊર્જા સંભાવના પણ છે. એટલે ગ્રીન હાઇડ્રોજન માટે જરૂરી વીજળીનું ઉત્પાદન અહીં મોટાપાયે શક્ય છે.
પોતાના સંબોધન દરમિયાન પીએમ મોદીએ ગુજરાતની રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિનો ખાસ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતની કુલ રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષમતા હવે 250 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી છે, જેમાંથી અંદાજે 50 ગીગાવોટ ક્ષમતા એકલા ગુજરાતની છે. એટલે કે દેશની કુલ રિન્યુએબલ ઊર્જાનો લગભગ પાંચમો ભાગ ગુજરાતમાંથી આવે છે. આ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ એ દર્શાવે છે કે રાજ્ય છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સોલાર અને વિન્ડ એનર્જીમાં કેટલા મોટાપાયે રોકાણ અને વિસ્તરણ કરી રહ્યું છે.
પ્રશ્નનો બીજો જવાબ છે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર. ગુજરાત પાસે દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરો છે. મુન્દ્રા, કંડલા, દહેજ અને હજીરા જેવા બંદરો માત્ર વેપાર માટે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન હાઇડ્રોજનની નિકાસ માટે પણ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ત્રીજો જવાબ છે ઔદ્યોગિક આધાર. ગુજરાત પહેલેથી જ ભારતના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક રાજ્યોમાંનું એક છે. અહીં પેટ્રોકેમિકલ્સ, સ્ટીલ, રિફાઇનિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ માટેની મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ છે. ગ્રીન એનર્જી તરફનું પરિવર્તન શરૂ કરવા માટે જે પ્રકારના ઉદ્યોગો અને લોજિસ્ટિક્સ જરૂરી હોય છે, તેમાંથી ઘણું ગુજરાત પાસે પહેલેથી જ છે.
ખાવડા: જ્યાં રણમાં ઘડાઈ રહ્યું છે ભારતનું ઊર્જા ભવિષ્ય
જો ગુજરાતના ગ્રીન એનર્જી ભવિષ્યનું કોઈ એક પ્રતીક શોધવું હોય તો તે ખાવડા હોય શકે. કચ્છના વિશાળ રણ વિસ્તારમાં વિકસાવવામાં આવી રહેલો ખાવડા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક વિશ્વના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સમાં સ્થાન મેળવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે.
એક સમય હતો જ્યારે આ વિસ્તારને માત્ર રણ તરીકે જોવામાં આવતો હતો. આજે એ જ વિસ્તાર ભારતની ઊર્જા ક્રાંતિનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે. અહીંથી ઉત્પન્ન થતી સોલાર અને વિન્ડ એનર્જી માત્ર વીજળી પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભવિષ્યમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે પણ આધારસ્તંભ બની શકે છે.
ખાવડાનું મહત્વ માત્ર તેના કદમાં નથી. તેનું મહત્વ એ વાતમાં છે કે તે ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ માટે જરૂરી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટક સસ્તી અને વિશાળ માત્રામાં ઉપલબ્ધ સ્વચ્છ વીજળી પૂરી પાડે છે.
જામનગર, મુન્દ્રા, દહેજ અને હજીરા: નવી ઊર્જા અર્થવ્યવસ્થાના સ્તંભ
ગુજરાતના ગ્રીન એનર્જી ભવિષ્યની ચર્ચા જામનગર વિના અધૂરી છે. એક સમય હતો જ્યારે જામનગર વિશ્વની સૌથી મોટી રિફાઇનરી કોમ્પ્લેક્સ માટે જાણીતું બન્યું. હવે તે આગામી ઊર્જા યુગ માટે પણ પોતાને તૈયાર કરી રહ્યું છે.
તે જ રીતે મુન્દ્રા અને દહેજ જેવા બંદરો ભવિષ્યના ગ્રીન ફ્યુઅલ્સના વૈશ્વિક વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બીજી તરફ હજીરા જેવા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર, ભારે એન્જિનિયરિંગ અને ઊર્જા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલી નવી તકો ઊભી કરી રહ્યા છે.
એક રીતે જોઈએ તો ગુજરાત આજે જૂના અને નવા ઊર્જા યુગ વચ્ચેના સેતુ તરીકે ઉભું છે. એક બાજુ તેલ અને ગેસ આધારિત ઔદ્યોગિક માળખું છે તો બીજી બાજુ ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન સ્ટીલ આધારિત ભવિષ્યની તૈયારી.
પીએમ મોદીએ એવું કેમ કહ્યું?
પીએમ મોદીના નિવેદનને માત્ર રાજકીય ભાષણ તરીકે જોવું સરળ છે. પરંતુ જ્યારે ખાવડાની રિન્યુએબલ ક્ષમતા, કચ્છમાં વિકસતી ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ, જામનગરના ઊર્જા રોકાણો, મુન્દ્રા-દહેજ-હજીરા જેવા બંદરોની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ અને ગુજરાતની ઔદ્યોગિક તાકાતને એકસાથે જોવામાં આવે ત્યારે તેમની વાત પાછળનો તર્ક વધુ સ્પષ્ટ બને છે.
ગુજરાત પાસે આજે એવી ઘણી બાબતો છે, જે ગ્રીન એનર્જીના આગામી યુગ માટે જરૂરી માનવામાં આવે છે- વિશાળ રિન્યુએબલ ઊર્જા ક્ષમતા, મજબૂત બંદર નેટવર્ક, ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ અને મોટાપાયે રોકાણ આકર્ષવાની ક્ષમતા. આ જ કારણ છે કે રાજ્ય માત્ર ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ગ્રીન એમોનિયા, ગ્રીન સ્ટીલ અને ભવિષ્યની ઊર્જા અર્થવ્યવસ્થાના અનેક ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
એક સમય હતો જ્યારે ગુજરાત ભારતના ઔદ્યોગિક વિકાસનું પ્રતીક ગણાતું હતું. ત્યારબાદ તે રિફાઇનરી અને પેટ્રોકેમિકલ શક્તિ તરીકે ઉભર્યું. હવે કદાચ રાજ્ય ત્રીજા મોટા પરિવર્તનના દ્વાર પર ઊભું છે, ગ્રીન એનર્જીના યુગનું નેતૃત્વ કરવાના પરિવર્તનના.
