આમ આદમી પાર્ટીના રાજ્યસભા સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ સંદીપ પાઠક અને અશોક મિત્તલ સાથે પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જાહેરાત કરી કે AAPના રાજ્યસભાના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો BJPમાં વિલય કરી રહ્યા છે. આ ઘોષણા સાથે જ એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે શું આ ડિફેક્શન ગણાશે અને તેમના સભ્યપદ પર કોઈ અસર પડશે? જવાબ સ્પષ્ટ છે- ના. કારણ કે ભારતીય બંધારણની 10મી અનુસૂચિમાં આવેલી ‘મર્જર’ની વિશેષ જોગવાઈ તેમને સંપૂર્ણ કાનૂની સુરક્ષા આપે છે.
આ લેખમાં આપણે આ કાયદાના સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું. આ કાયદો શું છે, તેમાં કઈ-કઈ જોગવાઈઓ છે, અયોગ્યતાના કારણો શું છે અને કેવી રીતે રાઘવ ચઢ્ઢા સહિત AAPના રાજ્યસભા સાંસદોના સભ્યપદ યથાવત રહેશે. આ વિગતવાર વિશ્લેષણમાં કાયદાબી સૂક્ષ્મતા અને રાજકીય વિલયની વાસ્તવિકતા સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું.
એન્ટી-ડિફેક્શન કાયદાનો ઉદ્ભવ: 1985નો 52મો બંધારણીય સુધારો અને તેની પૃષ્ઠભૂમિ
ભારતીય રાજકારણમાં ડિફેક્શનની (સાંસદોની આવવા-જવાની સંસ્કૃતિ) સંસ્કૃતિ લાંબા સમયથી વ્યાપેલી હતી. 1960 અને 90ના દાયકામાં હરિયાણાથી લઈને અન્ય રાજ્યોમાં સાંસદો અને વિધાનસભ્યો પૈસા, પદ અથવા અન્ય લાભના લોભમાં પાર્ટી બદલતા હતા, જેનાથી સરકારો અસ્થિર બનતી હતી અને લોકશાહીના મૂળને નુકસાન થતું હતું. આ સમસ્યાને રોકવા માટે તત્કાલીન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધીની સરકાર 1985માં 52મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા એન્ટી-ડિફેક્શન કાયદો લાવી.
આ સુધારાએ બંધારણમાં 10મી અનુસૂચિ ઉમેરી અને તેને અનુચ્છેદ 102(2) તથા 191(2) સાથે જોડી દીધી. આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ એ હતો કે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાર્ટી અનુશાસનનું પાલન કરે અને વ્યક્તિગત લાભ માટે પાર્ટી છોડીને સરકારોને અસ્થિર ન બનાવે. આ કાયદો સંસદ તથા રાજ્ય વિધાનસભાઓ બંનેમાં લાગુ પડે છે અને તેનું નિરીક્ષણ સ્પીકર કે રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ કરે છે. આ સુધારા પહેલાં રાજકીય અસ્થિરતા એવી હતી કે ઘણી સરકારો માત્ર થોડા મહિનામાં જ પડી જતી હતી, જેના કારણે આ કાયદાને લોકશાહીની સ્થિરતા માટે જરૂરી માનવામાં આવ્યો હતો.
10મી અનુસૂચિની મુખ્ય જોગવાઈઓ અને અયોગ્યતાના કારણો
10મી અનુસૂચિમાં કુલ આઠ પેરાગ્રાફ છે જે અયોગ્યતાના કારણો અને અપવાદોની વિગતો આપે છે. મુખ્ય જોગવાઈ પેરાગ્રાફ 2માં છે જે અનુસાર જો કોઈ સભ્ય પોતાની મૂળ પાર્ટીનું સભ્યપદ સ્વેચ્છાએ છોડી દે અથવા પાર્ટીના વ્હિપ (દિશા-નિર્દેશ) વિરુદ્ધ વૉટ કરે અથવા વૉટિંગમાંથી દૂર રહે અને તેને 15 દિવસમાં પાર્ટી માફ ન કરે તો તેને ડિસક્વોલિફાઈ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત સ્વતંત્ર ઉમેદવાર તરીકે ચૂંટાયેલો સભ્ય જો પછીથી કોઈ પાર્ટીમાં જોડાય અને નોમિનેટેડ સભ્ય જો છ મહિના પછી પાર્ટીમાં જોડાય તો પણ અયોગ્યતા લાગુ પડે છે. આ જોગવાઈઓનો હેતુ પાર્ટી અનુશાસન જાળવવાનો છે જેથી વ્યક્તિગત લાભ માટે પાર્ટી બદલવી અશક્ય બને.
પેરાગ્રાફ 1માં વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવી છે જેમ કે ‘હાઉસ’નો અર્થ સંસદ અથવા વિધાનસભા, ‘લેજિસ્લેચર પાર્ટી’નો અર્થ તે પાર્ટીના તમામ સભ્યો અને ‘ઓરિજિનલ પોલિટિકલ પાર્ટી’નો અર્થ મૂળ પાર્ટી. આ કાયદો રાજ્યસભા પર પણ સમાન રીતે લાગુ પડે છે કારણ કે તે સંસદના બંને ગૃહોને આવરી લે છે. આ જોગવાઈઓને કારણે વ્યક્તિગત ડિફેક્શનને રોકવામાં આવે છે અને તેના વિરુદ્ધ અરજી સ્પીકર અથવા અધ્યક્ષ પાસે દાખલ કરી શકાય છે.
મર્જર ક્લોઝ: કાયદાની સૌથી મહત્વની જોગવાઈ
10મી અનુસૂચિના પેરાગ્રાફ 4માં ‘મર્જર ક્લોઝ’ આવેલો છે, જે આ કાયદાની સૌથી મોટી અપવાદ જોગવાઈ છે. આ જોગવાઈ અનુસાર જો કોઈ પાર્ટીના મૂળ સભ્યો બીજી પાર્ટીમાં વિલય થાય અને તે પાર્ટીના કુલ લેજિસ્લેચર પાર્ટીના બે-તૃતીયાંશ (66.66) સભ્યો આ વિલયને સ્વીકારે તો તે સભ્યોને અયોગ્ય ગણવામાં આવતા નથી. આમાં એવું પણ સ્પષ્ટ છે કે જે સભ્યો વિલય કરે છે તેમનું સભ્યપદ યથાવત રહે છે અને જે સભ્યો મૂળ પાર્ટીમાં રહે છે તેમનું પણ સભ્યપદ સુરક્ષિત રહે છે.
મર્જર ત્યારે જ માન્ય ગણાય છે જ્યારે લેજિસ્લેચર પાર્ટીના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો તેની સંમતિ આપે. આ જોગવાઈને કારણે જ રાઘવ ચઢ્ઢા સહિત AAPના રાજ્યસભાના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો BJPમાં વિલય કરી શકે છે અને તેમના સભ્યપદ પર કોઈ અસર નહીં પડે. આ વિલયને કાયદેસર ગણવા માટે માત્ર સંસદીય પાર્ટીના બે-તૃતીયાંશ સભ્યોની સંમતિ જરૂરી છે, જે આ કેસમાં પૂરી થઈ છે. આ જોગવાઈ વ્યક્તિગત ડિફેક્શનને રોકે છે પરંતુ સામૂહિક વિલયને કાયદેસર માને છે, જેના કારણે આવા ફેરફારોમાં સભ્યપદ સુરક્ષિત રહે છે.
2003નો 90મો બંધારણીય સુધારો: સ્પ્લિટને દૂર કરીને મર્જરને મજબૂત કર્યું
1958ના કાયદામાં મૂળરૂપે ‘સ્પ્લિટ’ની જોગવાઈ પણ હતી જેમાં એક-તૃતીયાંશ સભ્યો પાર્ટી છોડી શકતા હતા અને તેમને અયોગ્ય ગણવામાં આવતા ન હતા. પરંતુ આ જોગવાઈનો દુરુપયોગ થતો હતો અને તેનાથી પાર્ટીઓમાં વારંવાર કાપકૂપ થતી હતી. આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે 2003માં 91મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા સ્પ્લિટ જોગવાઈને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવી અને માત્ર મર્જર જોગવાઈને જાળવી રાખવામાં આવી.
આ સુધારાએ એ પણ જોગવાઈ કરી કે ડિફેક્ટરને મંત્રીપદ આપી શકાતું નથી અને મંત્રીમંડળનું કદ 15 ટકા સુધી મર્યાદિત કર્યું. આ સુધારાનો હેતુ એ હતો કે વધુ પડતા ડિફેક્શનને રોકવું અને પાર્ટીઓની સ્થિરતા વધારવી. આજે પણ આ જ મર્જર જોગવાઈ રાઘવ ચઢ્ઢાના કેસમાં કામ આવી રહી છે અને તેને કારણે તેમના સભ્યપદને કોઈ જોખમ નથી. આ સુધારા પછી કાયદો વધુ કડક બન્યો છે પરંતુ મર્જરની છૂટને કારણે મોટા સ્કેલના વિલય હજુ પણ શક્ય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વના ચુકાદા: કિહોતો હોલ્લોહન કેસ
1992માં સુપ્રીમ કોર્ટે કિહોતો હોલ્લોહન વિરુદ્ધ ઝાચિલ્હુ કેસમાં 10મી અનુસૂચિની કાનૂની માન્યતા જાળવી રાખી હતી. આ કેસમાં કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ કાયદો મૂળભૂત લોકશાહીના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી અને તે વાણી સ્વાતંત્ર્યને પણ અસર કરતો નથી કારણ કે તે અસિદ્ધ ડિફેક્શનને રોકે છે. જોકે કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્પીકરના નિર્ણય પર જુડિશિયલ રિવ્યૂ શક્ય છે.
આ ચુકાદાએ સ્પીકરની સત્તાને મજબૂત કરી પરંતુ તેને ન્યાયિક સમીક્ષાને આધીન બનાવી. આ પછી અન્ય કેસોમાં પણ કોર્ટે સમયસર નિર્ણય લેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. આ કેસોને કારણે આજે પણ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષને આવા વિલયમાં નિર્ણય લેવાની સત્તા છે પરંતુ મર્જર જોગવાઈને કારણે તેમને અયોગ્ય ગણવાનો કોઈ આધાર નથી.
રાઘવ ચઢ્ઢા કેસમાં કેવી રીતે લાગુ પડે છે મર્જર જોગવાઈ?
રાઘવ ચઢ્ઢા અને AAPના બે-તૃતીયાંશ રાજ્યસભા સભ્યોએ જે વિલય જાહેર કર્યો છે તે પેરાગ્રાફ 4 હેઠળ આવે છે. આ કેસમાં AAPની રાજ્યસભા લેજિસ્લેચર પાર્ટીના બે-તૃતીયાંશ સભ્યોએ BJP સાથે વિલય કરવાની સંમતિ આપી છે, જેને કારણે તેઓ અયોગ્ય નહીં ગણાય. તેમના સભ્યપદ યથાવત રહેશે અને તેઓ BJPમાં જોડાઈને પણ તેમની સીટ સુરક્ષિત રાખી શકશે.
આ વિલયને કાનૂની રીતે માન્ય ગણવા માટે માત્ર સંસદીય સભ્યોની સંમતિ જરૂરી છે, જે પૂરી થઈ છે. આ કારણે AAPના જે સભ્યો વિલયમાં સામેલ નથી તેમના સભ્યપદ પર પણ કોઈ અસર પડશે નહીં. આ જોગવાઈને કારણે આવા મોટાપાયાના રાજકીય વિલયને કાયદેસર માનવામાં આવે છે અને તેને ડિફેક્શન ગણવામાં આવતું નથી.
એન્ટી ડિફેક્શન કાયદો વ્યક્તિગત ડિફેક્શનને રોકે છે, પરંતુ બે-તૃતીયાંશ સભ્યોના સામૂહિક વિલયને કાયદેસર માને છે. આ જ કારણે રાઘવ ચઢ્ઢા સહિત AAPના રાજ્યસભા સાંસદોના સભ્યપદ યથાવત રહેશે અને તેઓ BJPમાં જોડાઈને પણ તેમની સીટ સુરક્ષિત રાખી શકશે.
