ગણપતિ: એક નામ, બે સ્તર અને અનંત અર્થ… ગણના પતિથી ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ સુધી

ગણેશોત્સવ આવે ત્યારે માહોલ બદલાઈ જાય છે. ગલીઓમાં મંડપ ઊભા થાય છે, ઘરોમાં ગણપતિની સ્થાપના થાય છે, આરતીના સ્વર સાંભળવા મળે છે અને થોડા દિવસો માટે સમગ્ર વાતાવરણમાં એક જ નામની ગુંજ રહે છે. ગણપતિ. કોઈ તેમને વિઘ્નહર્તા તરીકે સ્મરે છે, કોઈ બુદ્ધિ અને વિદ્યાના દાતા તરીકે, કોઈ પોતાના ઇષ્ટદેવ તરીકે અને કોઈ બાળપણથી ચાલી આવતી ભક્તિની પરંપરા તરીકે.

પરંતુ ‘ગણપતિ’ શબ્દને જો તેના શાસ્ત્રીય સંદર્ભમાં ઊતરીને જોવામાં આવે તો આ નામની અંદર એક એવો અર્થવિસ્તાર ખુલવા લાગે છે જે આજની ગણેશ ઉપાસનાની સામાન્ય સમજ કરતાં ઘણો વિશાળ છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે ગણપતિ કોણ છે, પ્રશ્ન એ છે કે ‘ગણપતિ’ નામ ભારતીય ચિંતનમાં કઈ યાત્રા કરીને ત્યાં પહોંચે છે, જ્યાં એક ઉપનિષદીય ગ્રંથ તેમને ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ કહે છે.

‘ગણપતિ’ શબ્દનો સૌથી પ્રસિદ્ધ પ્રાચીન સંદર્ભ ઋગ્વેદના બીજા મંડળના 23 સૂક્તના પ્રથમ મંત્રમાં મળે છે. ‘ગણાનાં ત્વા ગણપતિં હવામહે, કવિં કવીનામુપમશ્રવસ્તમમ્…’. મંત્રમાં ‘ગણપતિ’ શબ્દ સ્પષ્ટપણે છે. પરંતુ અહીં એક શાસ્ત્રીય ચોકસાઈ જાળવવી જરૂરી છે. ઋગ્વેદના આ સૂક્તમાં દેવતા તરીકે બૃહસ્પતિ અને બ્રાહ્મણસ્પતિનો સંદર્ભ છે. ઋગ્વેદમાં ‘ગણપતિ’ શબ્દનો પ્રયોગ કયા સંદર્ભમાં થયો છે તે સમજવું અને પછીની ગણપતિ ઉપાસનામાં આ નામ કઈ રીતે વિશિષ્ટ દેવસ્વરૂપ સાથે ગાઢ રીતે જોડાય છે તે જોવું, આ બે અલગ બાબતો છે.

પરંતુ આ જ ભેદની અંદર એક મહત્વપૂર્ણ બાબત પણ છે. કારણ કે ‘ગણપતિ’ કોઈ અચાનક ઊભો થયેલો શબ્દ નથી. ‘ગણ’ એટલે એક સમૂહ, એકમ, અનેકનો સમુદાય અને ‘પતિ’ એટલે સ્વામી, અધિપતિ. એટલે શબ્દ પર જ ‘ગણપતિ’ એટલે ગણોના પતિ, ગણોના સ્વામી. આ અર્થ પછીના ગણેશસ્વરૂપ સાથે એટલો સ્વાભાવિક રીતે જોડાઈ જાય છે કે ‘ગણપતિ’ અને ‘ગણેશ’ લગભગ એકબીજાના પર્યાય બની જાય છે. પરંતુ ભારતીય પરંપરાની વિશેષતા એ છે કે કોઈ નામ એક જ અર્થ પર અટકી જતું નથી. ઉપાસના જ્યારે તત્વચિંતન સાથે મળે છે ત્યારે નામનું ક્ષેત્ર વિસ્તરે છે. ગણપતિ સાથે પણ કંઈક એવું જ બને છે.

‘ગણ’ની બહારથી અંદર તરફ

અહીં એક ક્ષણ માટે ‘ગણ’ને માત્ર માણસોના સમૂહ તરીકે જોવાને બદલે ભારતીય વિચારની વિશાળ પરંપરામાં રહેલા ‘સમૂહ’ના ભાવને સમજવો જરૂરી છે. જગત અસંખ્ય રૂપો, નામો, શક્તિઓ અને અનુભવોનો સમૂહ છે. આપણી ઇન્દ્રિયો સામે જે કંઈ આવે છે તે અલગ-અલગ દેખાય છે. પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ, સૂર્ય અને ચંદ્ર, પ્રાણી અને વનસ્પતિ, શરીર, મન અને વાણી. પરંતુ ઉપનિષદીય ચિંતનનો એક મોટો પ્રશ્ન હંમેશાં એવો રહ્યો છે કે આ અનેકતાની પાછળ કયું એક એવું તત્વ છે જે બધાને ધારણ કરે છે?

અહીંથી ‘ગણના પતિ’નો અર્થ માત્ર કોઈ સમૂહના અધિપતિ સુધી સીમિત રહેતો નથી. ‘ગણ’ જેટલા વિસ્તરે છે, ‘ગણપતિ’નો અર્થ પણ એટલો જ ઊંડો બનતો જાય છે. અનેકને ધારણ કરનાર કોણ? અનેક રૂપોમાં જે એક તત્વ રહેલું છે તે શું છે? આ પ્રશ્ન આપણને સીધો ઉપનિષદ તરફ લઈ જાય છે અને ગણપતિ પરંપરામાં આ યાત્રાનું સૌથી સ્પષ્ટ અને અદ્ભુત રૂપ ‘ગણપતિ અથર્વશીર્ષ’માં જોવા મળે છે.

ગણપત્યથર્વશીર્ષને ગણપતિ અથર્વશીર્ષ ઉપનિષદ અથવા ગણપતિ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેની પાઠપરંપરામાં તે ગણપત્યથર્વશીર્ષ અને ગણપત્યુપનિષદ બંને નામોથી મળે છે. આ ગ્રંથની શરૂઆતમાં ગણપતિને સંબોધીને જે વાક્ય આવે છે તે આખા વિચારને એક અલગ જ ઊંચાઈ પર લઈ જાય છે-‘ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિ।’ એટલે, ‘તું જ પ્રત્યક્ષ તત્વ છે.’ આ પછી તરત જ કહેવામાં આવે છે કે ‘ત્વમેવ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્માસિ’ અને ‘ત્વં સાક્ષાદાત્માસિ નિત્યમ્।’ એટલે, ‘તું જ આ સમગ્ર બ્રહ્મ છે’ અને ‘તું જ નિત્ય સાક્ષાત આત્મા છે.’

અહીં ગણપતિને સમજવાની દિશા બદલાઈ જાય છે. અત્યાર સુધી આપણે ગણપતિને એક દેવસ્વરૂપ તરીકે જોઈ રહ્યા હતા. હવે ઉપનિષદીય ભાષા આપણને કહે છે કે જેને આપણે ગણપતિ તરીકે સંબોધીએ છીએ તે જ ‘તત્વ’ છે, તે જ બ્રહ્મ છે અને તે જ નિત્ય આત્મા છે. આ કોઈ નાનું વિશેષણ નથી. આ તો ઉપાસનાના દૃશ્યમાન સ્વરૂપને અદૃશ્ય તત્વ સાથે જોડતું નિવેદન છે.

‘પ્રત્યક્ષ’ એટલે માત્ર આંખે દેખાતું નથી

અહીં ‘પ્રત્યક્ષ’ શબ્દ સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે છે. સામાન્ય ભાષામાં પ્રત્યક્ષ એટલે આંખે દેખાતું, સામે હાજર, સીધું અનુભવાય એવું. સૂર્ય સામે દેખાય છે, ચંદ્ર દેખાય છે, વૃક્ષ દેખાય છે એટલે આપણે તેમને પ્રત્યક્ષ કહી શકીએ. તો પછી ઉપનિષદ ગણપતિને ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ કેમ કહે છે? કારણ કે અહીં ‘પ્રત્યક્ષ’ને માત્ર દૃશ્યમાન વસ્તુના અર્થમાં વાંચવાથી વાક્યનો આગળનો ભાગ જ અર્થહીન થઈ જાય. ‘તું જ પ્રત્યક્ષ તત્વ છે’ પછી તરત ‘તું જ સમગ્ર બ્રહ્મ છે’ અને ‘તું જ નિત્ય સાક્ષાત આત્મા છે’ આવે છે. એટલે અહીં વાત કોઈ બહારની દેખાતી વસ્તુની નથી, વાત એવા તત્વની છે જે જ્ઞાન માટે દૂરના, માત્ર કલ્પિત કે મધ્યસ્થ આધાર પર નિર્ભર ન રહે, પરંતુ આત્મસ્વરૂપે સાક્ષાત અનુભવગમ્ય બને છે.

આ જ કારણથી ‘પ્રત્યક્ષ’ અને ‘સાક્ષાત’ને સાથે વાંચવા જોઈએ. ગણપતિ અથર્વશીર્ષ ગણપતિને કોઈ દૂર બેઠેલી અદૃશ્ય સત્તા તરીકે રજૂ કરીને ત્યાં અટકતું નથી. તે તેમને આત્મા સાથે જોડે છે, એવા આત્મા સાથે, જે નિત્ય છે અને જેનો અનુભવ અંતરમાં થાય છે. એટલે અહીં ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’નો ભાવ આંખ સામે દેખાતી મૂર્તિ કરતાં ઘણો ઊંડો છે. મૂર્તિ પ્રત્યક્ષ હોય શકે, પરંતુ અથર્વશીર્ષ જે ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ની વાત કરે છે તે મૂર્તિમાં બંધાતું નથી.

આ ભેદ સમજવો જરૂરી છે, કારણ કે એ જ ગણપતિના દાર્શનિક સ્વરૂપને સમજવાની ચાવી છે. જો ‘પ્રત્યક્ષ’નો અર્થ માત્ર ‘દેખાતું’ લઈએ તો ગણપતિ એક દૃશ્યમાન દેવસ્વરૂપ બનીને રહી જાય, પરંતુ જો તેને ‘સાક્ષાત અનુભવગમ્ય તત્વ’ તરીકે વાંચીએ તો ગણપતિનું સ્વરૂપ સમગ્ર અસ્તિત્વ અને આત્મા સુધી વિસ્તરી જાય છે.

ગણપતિમાં બ્રહ્મને જોવાની દૃષ્ટિ

અથર્વશીર્ષનો આગળનો ભાગ આ વિચારને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. તેમાં ગણપતિને પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ સાથે જોડવામાં આવે છે. સૂર્ય અને ચંદ્રનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે. એટલે ગણપતિને કોઈ એક સીમિત સ્વરૂપમાં બંધાયેલી સત્તા તરીકે નહીં, પરંતુ સમગ્ર અનુભૂત જગત સાથે તાદાત્મ્ય ધરાવતા તત્વ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે.

અહીં સૂર્ય-ચંદ્રનો ઉલ્લેખ ખાસ રસપ્રદ બની જાય છે. સૂર્ય અને ચંદ્ર આપણને પ્રત્યક્ષ દેખાય છે, પરંતુ અથર્વશીર્ષનો વિચાર માત્ર એટલો નથી કે ગણપતિ સૂર્ય કે ચંદ્ર જેવા કોઈ દૃશ્યમાન પદાર્થ છે. વિચાર વધુ વ્યાપક છે કે જે સમગ્ર પ્રત્યક્ષ જગત છે, તેના મૂળમાં રહેલું એક તત્વ શું છે? અને જ્યારે ઉપનિષદ ગણપતિને પૃથ્વીથી આકાશ અને સૂર્ય-ચંદ્ર સુધી સાથે જોડે છે ત્યારે તે ગણપતિના સ્વરૂપને સમગ્ર અસ્તિત્વમાં વ્યાપેલા તત્વ તરીકે વાંચવાની દિશા આપે છે.

આને લીધે ‘ગણના પતિ’ શબ્દનો અર્થ પણ ફરી એકવાર ઊંડો બને છે. જો ગણ એટલે અનેકતા તો ગણપતિ માત્ર અનેકના સ્વામી નથી, તેઓ અનેકતામાં રહેલા એક તત્વ તરફ સંકેત કરતું નામ બની જાય છે. અહીંથી ‘ગણપતિ’નું નામ એક દેવતાના સંબોધનથી આગળ વધીને ભારતીય અદ્વૈત ચિંતનની ભાષા સાથે સંવાદ કરવા લાગે છે.

મૂર્તિ સામે તત્વ નહીં, મૂર્તિમાંથી તત્વ તરફ

ગણેશોત્સવની મૂર્તિ સામે ઊભા રહીએ ત્યારે આપણા માટે ગણપતિનું સ્વરૂપ ખૂબ જ સ્પષ્ટ હોય છે. ગજમુખ, એકદંત, વિશાળ કાન, વક્રતુંડ, હાથોમાં ધારણ કરેલાં આયુધો અને મોદક. આ બધું મળીને ગણપતિનું એક પરિચિત દૃશ્ય બનાવે છે. ભક્તિ માટે આ સ્વરૂપ પૂરતું પણ છે. પરંતુ ઉપનિષદીય વિચાર ત્યાં અટકતો નથી.

ભારતીય પરંપરામાં મૂર્તિ અને તત્વ એકબીજાના વિરોધી નથી. મૂર્તિ ધ્યાનને એકાગ્ર કરે છે, ઉપાસનાને સ્વરૂપ આપે છે અને નિરાકાર તત્વ તરફ જવાની માનવસુલભ રીત બને છે. એટલે ગણપતિની મૂર્તિ સામેની ભક્તિ અને ‘ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિ’નું તત્વજ્ઞાન એકબીજાથી વિરુદ્ધ દિશાઓ નથી. એક દૃશ્યમાન સ્વરૂપથી શરૂ થાય છે અને બીજું એ જ સ્વરૂપની પાછળ રહેલા તત્વ સુધી લઈ જાય છે.

ગણપતિ અથર્વશીર્ષમાં આ જ ઊંડાણથી ગણપતિને ‘સચ્ચિદાનંદ’, ‘અદ્વિતીય’ અને ‘પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ’ જેવા શબ્દો સાથે જોડવામાં આવે છે. એટલે ગણપતિને સમજવાની યાત્રા મૂર્તિને છોડવાની યાત્રા નથી, મૂર્તિમાં અટકી ન જવાની યાત્રા છે. જે સ્વરૂપ સામે છે, તેની પાછળનું તત્વ શું છે? પ્રશ્ન અહીંથી શરૂ થાય છે.

‘ગણપતિ’ નામની સૌથી સુંદર યાત્રા

આ આખા વિચારને ફરી ‘ગણપતિ’ શબ્દ પાસે પાછા આવીને જ સૌથી સારી રીતે સમજી શકાય. શરૂઆતમાં અર્થ સરળ છે કે ગણના પતિ. અનેકના અધિપતિ. પરંતુ ભારતીય તત્વચિંતનનો સ્વભાવ જ એવો છે કે સરળ શબ્દ ધીમે-ધીમે પોતાના અંદરના વિશાળ અર્થો ખોલતો જાય છે. ઋગ્વેદમાં ‘ગણપતિ’ શબ્દનો પ્રાચીન પ્રયોગ આપણને વૈદિક સ્તર સુધી લઈ જાય છે. ત્યાંનો સંદર્ભ બ્રાહ્મણસ્પતિનો છે અને એ વાતને આજના ગણેશસ્વરૂપ સાથે સીધી રીતે ભેળવી દેવી નહીં. પરંતુ પછીની ગણપતિ પરંપરામાં આ નામ ગણેશ સાથે એકરૂપ બનતું જાય છે અને ગણપતિ અથર્વશીર્ષમાં આવીને એ જ ગણપતિને ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’, ‘બ્રહ્મ’ અને ‘નિત્ય આત્મા’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. આ આખી યાત્રા ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં નામ, સ્વરૂપ અને તત્વ કેવી રીતે એકબીજામાં પ્રવેશ કરે છે તેનું ઉદાહરણ બની જાય છે.

આ દૃષ્ટિએ ગણપતિની ઉપાસના માત્ર કોઈ એક ઇચ્છાની પૂર્તિ માટે દેવતાને પ્રસન્ન કરવાની પરંપરા બનીને રહેતી નથી. તે એક એવા તત્વની ઉપાસના બને છે જેને ઉપનિષદીય ભાષા સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલું અને પોતાના જ આત્મામાં સાક્ષાત કહે છે. ભક્ત માટે ગણપતિ સામે સ્થાપિત મૂર્તિમાં છે, ઉપાસક માટે તે મંત્રમાં છે અને તત્વચિંતક માટે એ જ ગણપતિ સમગ્ર અસ્તિત્વને જોડતા એક તત્વ તરીકે સામે આવે છે.

ગણેશોત્સવમાં દર વર્ષે ગણપતિની સ્થાપના થાય છે. થોડા દિવસો પછી વિસર્જન પણ થાય છે. સ્વરૂપ આવે છે, ભક્તિ પામે છે અને ફરી જળમાં વિલીન થઈ જાય છે. પરંતુ ‘ગણપતિ’ શબ્દ અને ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’નો ઉપનિષદીય સંવાદ આપણને એક બીજી દિશામાં લઈ જાય છે. અહીં આવવું અને જવું મૂર્તિનું છે, તત્વનું નહીં. સ્વરૂપનું આગમન અને વિસર્જન થાય છે, જે તત્વને અથર્વશીર્ષ ‘નિત્ય આત્મા’ કહે છે, તેનું નહીં.

ગણપતિને સમજવાની આ સૌથી સુંદર રીતોમાંની એક છે. તેમને માત્ર ‘ગણના પતિ’ તરીકે જોવાથી શરૂઆત કરવી અને ત્યાં જ અટકી ન જવું. અનેક રૂપો, અનેક નામો અને અનેક અનુભવોની વચ્ચે જે એક તત્વને ભારતીય મન શોધતું આવ્યું છે, ત્યાં સુધી પહોંચવું. ‘ગણપતિ’ નામથી શરૂ થયેલી યાત્રા જ્યારે ‘ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિ’ સુધી પહોંચે છે ત્યારે ગણેશોત્સવની મૂર્તિ સામે ઊભેલો ભક્ત માત્ર એક દેવસ્વરૂપને જોતો નથી, તે સ્વરૂપની પાછળ રહેલા અનંત અર્થ તરફ પણ જોઈ શકે છે અને ‘ગણપતિ’ નામની સાચી વિશાળતા અહીં જ છે. એક નામ, જેમાં શરૂઆત ‘ગણ’થી થાય છે, પરંતુ અંત કોઈ સીમિત સમૂહમાં થતો નથી. તે યાત્રા ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ સુધી જાય છે.