ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે તાજેતરમાં પીએમ મોદીના વતન વડનગરમાં ચાલી રહેલા હેરિટેજ પ્રિસિન્ક્ટ ડેવલપમેન્ટ, ફસાડ રિસ્ટોરેશન અને સંગીત સંકુલ સહિતના વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરી. સામાન્ય રીતે આવા સમાચાર એક દિવસ ચર્ચામાં રહે અને પછી ભૂલાઈ જાય, પરંતુ વડનગરમાં ચાલી રહેલી કામગીરીને માત્ર એક સરકારી પ્રોજેક્ટ તરીકે જોવી કદાચ સૌથી મોટી ભૂલ હશે. કારણ કે અહીં કોઈ એક ઇમારતનું સમારકામ થઈ રહ્યું નથી, કોઈ એક મ્યુઝિયમ ઊભું થઈ રહ્યું નથી કે કોઈ એક રસ્તાનું નવીનીકરણ થઈ રહ્યું નથી.
હકીકતમાં વડનગરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી એક એવા વિઝન પર કામ થઈ રહ્યું છે, જેમાં અઢી હજાર વર્ષ જૂનાં ઐતિહાસિક શહેરને તેના મૂળ સ્વરૂપ સાથે જાળવી રાખીને તેને આધુનિક હેરિટેજ અને ટુરિઝમ હબ તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. એટલે જ આજે વડનગરમાં પુરાતત્વ, સંસ્કૃતિ, પ્રવાસન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર, આ પાંચેય બાબતો એકસાથે આગળ વધી રહી છે.
ઇતિહાસનાં પાનાંમાંથી બહાર આવીને વર્તમાનમાં જીવતું શહેર
ભારતમાં અનેક શહેરો એવાં છે, જેનો ઇતિહાસ સદીઓ જૂનો છે. પરંતુ એવાં શહેરો બહુ ઓછા છે જ્યાં સતત માનવ વસવાટના પુરાવા અઢી હજાર વર્ષથી પણ વધુ જૂના મળે છે. વડનગર એવાં જ શહેરોમાંનું એક છે. અહીં થયેલા પુરાતત્વીય ખોદકામમાં મળેલા પુરાવાઓએ માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશના ઇતિહાસના અભ્યાસમાં વડનગરનું મહત્વ વધાર્યું છે. બૌદ્ધ પરંપરાથી લઈને જૈન પંથ અને હિંદુ સંસ્કૃતિ સુધીના વિવિધ સમયગાળાના અવશેષો અહીં મળી આવ્યા છે. સંશોધકોનું માનવું છે કે હડપ્પા સંસ્કૃતિના પતન પછી ભારતમાં નગરજીવન કેવી રીતે વિકસ્યું તેની કડી સમજવામાં પણ વડનગર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. એટલે જ આજે આ શહેર માત્ર પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ જીવંત પુરાતત્વીય પ્રયોગશાળા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
વર્ષો સુધી વડનગરનો ઇતિહાસ પુસ્તકો, સંશોધનપત્રો અને પુરાતત્વવિદોની ચર્ચા સુધી મર્યાદિત રહ્યો. શહેરમાં આવેલા ઐતિહાસિક મકાનો, તળાવો, દરવાજાઓ અને ધાર્મિક સ્થળો સમયની સાથે ધીમે-ધીમે બદલાતાં ગયાં. અનેક જગ્યાએ આધુનિક બાંધકામે મૂળ સ્થાપત્યને ઢાંકી દીધું. સરકારનું માનવું છે કે જો સમયસર સંરક્ષણ ન કરવામાં આવે તો ભવિષ્યની પેઢી માટે શહેરનો મૂળ ઐતિહાસિક ચહેરો જ ખોવાઈ જશે. કદાચ આ જ વિચાર વડનગરના હેરિટેજ રિવાઇવલ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ છે.
આખા શહેરને હેરિટેજ બનાવવાનો પ્રયાસ
ભારતમાં સામાન્ય રીતે હેરિટેજ સંરક્ષણનો અર્થ કોઈ એક સ્મારકના સમારકામ સુધી સીમિત રહે છે. પરંતુ વડનગરમાં અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિ અલગ છે. અહીં સરકારનો પ્રયાસ કોઈ એક કિલ્લા, મંદિર કે વાવને સુંદર બનાવવાનો નથી, પરંતુ આખા શહેરને જ તેના મૂળ ઐતિહાસિક સ્વરૂપમાં ફરી જીવંત કરવાનો છે. એટલે જ અહીં હેરિટેજ પ્રિસિન્ક્ટ ડેવલપમેન્ટ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. શહેરના રસ્તાઓ, જાહેર સ્થળો, વારસાગત વિસ્તારો અને પરંપરાગત સ્થાપત્યને એકબીજા સાથે જોડીને એવો અનુભવ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે કે વડનગરમાં પ્રવેશતા જ મુલાકાતીને લાગવું જોઈએ કે તે ઇતિહાસના એક જીવંત શહેરમાં આવી પહોંચ્યો છે.
આ અભિગમ પાછળ એક મોટું કારણ પણ છે. વિશ્વભરના સફળ હેરિટેજ શહેરોમાં પ્રવાસીઓ માત્ર કોઈ એક સ્મારક જોવા નથી જતા, પરંતુ આખા શહેરનો માહોલ અનુભવવા જાય છે. સરકાર વડનગરમાં પણ એવો જ અનુભવ ઊભો કરવા માંગે છે, જ્યાં ઇતિહાસ માત્ર મ્યુઝિયમની દીવાલો સુધી સીમિત ન રહે, પરંતુ શહેરની ગલીઓ, મકાનો, જાહેર સ્થળો અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણમાં પણ જીવંત દેખાય.
શું છે ફસાડ રિસ્ટોરેશન, જેના પર મુખ્યમંત્રીએ ખાસ ભાર મૂક્યો?
તાજેતરમાં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે જે પ્રોજેક્ટની વિશેષ સમીક્ષા કરી, તેમાં ફસાડ રિસ્ટોરેશન સૌથી મહત્વનો છે. સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો ફસાડ એટલે ઇમારતનો બહારથી દેખાતો ભાગ. જૂના શહેરોમાં સમય જતાં લોકો પોતાની જરૂરિયાત પ્રમાણે મકાનમાં ફેરફાર કરે છે. ક્યાંક એલ્યુમિનિયમની બારીઓ આવી જાય છે, ક્યાંક સિમેન્ટના નવા ભાગ ઉમેરાય છે તો ક્યાંક મૂળ કોતરણી જ ગાયબ થઈ જાય છે. પરિણામે આખા વિસ્તારનું ઐતિહાસિક સ્વરૂપ ધીમે-ધીમે બદલાઈ જાય છે.
વડનગરમાં સરકાર આ સ્થિતિ બદલવા માંગે છે. તેના માટે 80:20 મોડેલ હેઠળ વારસાગત મકાનોના બાહ્ય ભાગનું સમારકામ કરવામાં આવી રહ્યું છે. સરકાર અને મકાનમાલિક બંનેની ભાગીદારીથી મકાનોના મૂળ સ્થાપત્યને ફરી જીવંત બનાવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. મહત્વની વાત એ છે કે સરકાર ખાનગી મકાનો પોતાના કબજામાં લેતી નથી, પરંતુ માલિકોની સંમતિથી તેમનું ઐતિહાસિક સ્વરૂપ જાળવવામાં સહયોગ આપે છે. તેનો હેતુ એક જ છે કે વડનગરની ઓળખ તેના વારસાગત સ્થાપત્ય સાથે જળવાઈ રહે. 80:20નો અર્થ એ છે કે 80 ટકા ખર્ચ સરકાર ભોગવે છે અને બાકીનો 20 ટકા મકાનમાલિક પોતે.
પુરાતત્વને લોકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ
વડનગરના વિકાસમાં સૌથી ચર્ચિત પ્રોજેક્ટ આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્સ મ્યુઝિયમ છે. સામાન્ય મ્યુઝિયમમાં મુલાકાતી કાચની અંદર રાખેલી વસ્તુઓ જોતો હોય છે, પરંતુ અહીં પ્રયત્ન એવો કરવામાં આવ્યો છે કે લોકો માત્ર પુરાવસ્તુઓ ન જુએ, પરંતુ તેની પાછળનો ઇતિહાસ પણ અનુભવે. આધુનિક ટેક્નોલોજી, ડિજિટલ પ્રેઝન્ટેશન અને વાસ્તવિક ખોદકામ સ્થળ સાથેનું જોડાણ આ મ્યુઝિયમને વિશિષ્ટ બનાવે છે. હજારો પુરાવસ્તુઓ દ્વારા વડનગરની ઐતિહાસિક યાત્રા રજૂ કરવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ પાછળનો વિચાર માત્ર પ્રવાસીઓને આકર્ષવાનો નથી, પરંતુ પુરાતત્વને સામાન્ય લોકો માટે સરળ અને રસપ્રદ બનાવવાનો પણ છે.
સંગીત, સંસ્કૃતિ અને વારસાને પણ મળી રહ્યું છે નવું સ્વરૂપ
વડનગર માત્ર પુરાતત્વ માટે જ જાણીતું નથી. તાના-રીરીની ગાથાએ પણ આ શહેરને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના ઇતિહાસમાં વિશેષ સ્થાન અપાવ્યું છે. સરકાર હાલમાં અહીં સંગીત સંકુલ પણ વિકસાવી રહી છે, જ્યાં ભારતીય સંગીત પરંપરા, વિવિધ વાદ્યો, તાના-રીરીનું યોગદાન અને સંગીતની યાત્રાને આધુનિક રીતે રજૂ કરવામાં આવશે. એટલે વડનગરનો વિકાસ માત્ર પથ્થરો અને ઇમારતો પૂરતો નથી, પરંતુ શહેરની સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિને પણ નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ છે.
વિકાસ માત્ર પ્રવાસીઓ માટે નહીં, સ્થાનિક લોકો માટે પણ
ઘણી વખત એવો સવાલ થાય છે કે હેરિટેજ પ્રોજેક્ટ્સથી સ્થાનિક લોકોને શું લાભ? વડનગરમાં સરકારનું આયોજન માત્ર પ્રવાસીઓની સંખ્યા વધારવાનું નથી. પ્રવાસન વધશે તો સ્થાનિક વેપારને ગતિ મળશે, હોટેલ, રેસ્ટોરન્ટ, ગાઇડ, હસ્તકલાના વ્યવસાય અને અન્ય સેવાઓમાં રોજગારીની નવી તકો ઊભી થશે. ટ્રાન્સપોર્ટ હબ, જાહેર સુવિધાઓ અને શહેરના આધુનિકીકરણનો સીધો લાભ પણ સ્થાનિક લોકોને જ મળશે. એટલે વડનગરમાં ચાલી રહેલો વિકાસ ઇતિહાસના સંરક્ષણ અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર બંનેને સાથે લઈને આગળ વધવાનો પ્રયાસ છે.
વડનગરનો વિકાસ માત્ર એક શહેર પૂરતો મર્યાદિત નથી
જો સમગ્ર ચિત્રને એકસાથે જોવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય છે કે વડનગરમાં ચાલી રહેલા પ્રોજેક્ટ્સ અલગ-અલગ યોજનાઓ નથી. હેરિટેજ પ્રિસિન્ક્ટ, ફસાડ રિસ્ટોરેશન, આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્સ મ્યુઝિયમ, સંગીત સંકુલ, ટ્રાન્સપોર્ટ હબ અને અન્ય વિકાસકાર્યો એક જ મોટા વિઝનના ભાગ છે. ગુજરાત સરકાર વડનગરને એવી લિવિંગ હેરિટેજ સિટી તરીકે વિકસાવવા માંગે છે, જ્યાં ઇતિહાસ માત્ર સાચવવામાં ન આવે, પરંતુ લોકો તેને જોઈ શકે, સમજી શકે અને અનુભવી પણ શકે.
ભારતમાં અનેક ઐતિહાસિક શહેરો છે, પરંતુ મોટાભાગે ત્યાં સ્મારકો અને આધુનિક શહેર વચ્ચે અંતર જોવા મળે છે. વડનગરમાં આ અંતર ઘટાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. અહીં વારસાનું સંરક્ષણ અને વિકાસને સામસામે ઊભા રાખવાને બદલે બંનેને એક જ દિશામાં આગળ વધારવાની યોજના પર કામ થઈ રહ્યું છે. મુખ્યમંત્રીની તાજેતરની મુલાકાત પણ આ જ વાત તરફ સંકેત આપે છે કે સરકાર માટે વડનગર કોઈ એક પ્રોજેક્ટ નહીં, પરંતુ લાંબાગાળાના હેરિટેજ અને ટુરિઝમ વિઝનનું કેન્દ્ર છે. જો આ યોજના તેના નિર્ધારિત સ્વરૂપમાં પૂર્ણ થાય તો વડનગર માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ દેશનું એક એવું શહેર બની શકે છે, જ્યાં ભૂતકાળને સાચવીને ભવિષ્યનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું હોય.
