ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક સફળતા મળી છે. મધ્ય પ્રદેશ કેડરના 1994 બેચના IAS અધિકારી વિવેક અગ્રવાલને ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સના (FATF) ઉપાધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા છે. FATFના ઇતિહાસમાં આ પ્રથમ વખત બન્યું છે જ્યારે કોઈ ભારતીય અધિકારી આટલા ઊંચા નેતૃત્વ પદ સુધી પહોંચ્યો છે.
આ સમાચાર માત્ર એક અધિકારીની નિમણૂક પૂરતા મર્યાદિત નથી. આ એવી સંસ્થાનું પદ છે જે વિશ્વભરમાં મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી સંગઠનોને મળતું ભંડોળ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ગુનાઓ સામેની લડાઈનું નેતૃત્વ કરે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પાકિસ્તાનને લઈને જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચા થઈ છે, ત્યારે FATFનું નામ વારંવાર સામે આવ્યું છે. એક સમય એવો પણ હતો જ્યારે પાકિસ્તાન FATFની ગ્રે લિસ્ટમાં હોવાના કારણે આર્થિક અને રાજદ્વારી દબાણનો સામનો કરી રહ્યું હતું.
એવા સમયે FATFના ટોચના નેતૃત્વમાં ભારતીય અધિકારીની એન્ટ્રી માત્ર પ્રતીકાત્મક ઘટના નથી, પરંતુ ભારતના વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભાવનું પ્રતિબિંબ પણ છે.
FATF છે શું?
ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ અથવા FATFની સ્થાપના 1989માં G7 દેશોની પહેલ પર કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેનો હેતુ માત્ર મની લોન્ડરિંગ સામે લડવાનો હતો. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર 2001ના અમેરિકી આતંકવાદી હુમલા બાદ વિશ્વને સમજાયું કે આતંકવાદ સામેની લડાઈ માત્ર બંદૂકો અને સૈન્યથી જીતી શકાતી નથી. આતંકવાદી સંગઠનો સુધી પહોંચતા પૈસાના સ્ત્રોતોને બંધ કરવા પણ એટલા જ જરૂરી છે.
ત્યારથી FATFનું કાર્યક્ષેત્ર વિસ્તરતું ગયું. આજે આ સંસ્થા મની લોન્ડરિંગ, આતંકવાદી ફંડિંગ અને સામૂહિક વિનાશના હથિયારો (Weapons of Mass Destruction) માટે થતી નાણાકીય મદદ પર નજર રાખે છે. વિશ્વના મોટાભાગના દેશો FATF દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા ધોરણોનું પાલન કરે છે. કોઈ દેશ આ નિયમોનું પાલન ન કરે તો તેને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ગંભીર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
FATF કેવી રીતે કામ કરે છે?
FATF પાસે પોતાની કોઈ પોલીસ કે સૈન્ય શક્તિ નથી. તેમ છતાં તેની અસર અત્યંત શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે. સંસ્થા વિવિધ દેશોના કાયદા, બેન્કિંગ સિસ્ટમ, નાણાકીય વ્યવહારો અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામેની વ્યવસ્થાનું મૂલ્યાંકન કરે છે. જો કોઈ દેશમાં ખામીઓ જોવા મળે તો તેને સુધારા માટે કહેવામાં આવે છે.
જો કોઈ દેશ વારંવાર નિષ્ફળ જાય તો તેને FATFની ગ્રે લિસ્ટ અથવા બ્લેક લિસ્ટમાં મૂકવામાં આવી શકે છે. ગ્રે લિસ્ટમાં આવવાનો અર્થ એ છે કે વિશ્વની નાણાકીય સંસ્થાઓ અને રોકાણકારો તે દેશને જોખમી ગણવા લાગે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ધિરાણ મેળવવું મુશ્કેલ બને છે, વિદેશી રોકાણ ઘટી શકે છે અને દેશની આર્થિક વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થાય છે. પાકિસ્તાનને આ લિસ્ટમાં મૂકવામાં આવી ચૂકેલું છે.
બ્લેક લિસ્ટ તો તેનાથી પણ વધુ ગંભીર સ્થિતિ છે, જ્યાં દેશ લગભગ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થાથી અલગ પડી શકે છે.
પાકિસ્તાન માટે FATFનું નામ ડરનું કારણ કેમ બન્યું?
ભારતીયો માટે FATFનું નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં ત્યારે આવ્યું જ્યારે પાકિસ્તાન ગ્રે લિસ્ટમાં સામેલ થયું હતું. ભારત વર્ષોથી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર દલીલ કરતું રહ્યું છે કે પાકિસ્તાનની ધરતી પરથી કાર્યરત આતંકવાદી સંગઠનોને નાણાકીય મદદ મળતી રહે છે. લશ્કર-એ-તૈયબા, જૈશ-એ-મોહમ્મદ અને અન્ય સંગઠનો અંગે ભારત સતત પુરાવા રજૂ કરતું રહ્યું છે.
2018માં પાકિસ્તાન FATFની ગ્રે લિસ્ટમાં સામેલ થયું હતું. ત્યારબાદ તેને પોતાના નાણાકીય કાયદા, બેન્કિંગ વ્યવસ્થા અને આતંકવાદી ફંડિંગ વિરુદ્ધ પગલાં અંગે સતત જવાબ આપવો પડ્યો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન પાકિસ્તાન પર આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધ્યું અને તેની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ અસર પડી હતી. અનેક વિશ્લેષકોએ નોંધ્યું હતું કે FATFની કાર્યવાહી પાકિસ્તાન માટે માત્ર આર્થિક નહીં પરંતુ રાજદ્વારી પડકાર પણ બની હતી.
આ કારણસર ભારતમાં FATFને માત્ર નાણાકીય સંસ્થા તરીકે નહીં પરંતુ આતંકવાદ સામેની વૈશ્વિક લડાઈના એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
ભારતનો FATF સાથેનો સંબંધ કેવી રીતે મજબૂત બન્યો?
ભારત 2010થી FATFમાં કાયમી સભ્ય છે. શરૂઆતના વર્ષોમાં ભારત મુખ્યત્વે સભ્ય દેશ તરીકે ભાગ લેતું હતું, પરંતુ સમય જતાં તેની ભૂમિકા વધી છે. છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામે પોતાના કાયદાઓ વધુ કડક બનાવ્યા છે. પ્રિવેન્શન ઑફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA), ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટ (FIU) અને વિવિધ તપાસ એજન્સીઓ વચ્ચેના સંકલનને કારણે ભારતની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની છે.
તાજેતરના FATF મૂલ્યાંકનમાં ભારતને સારી રેટિંગ મળી હતી અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામેની તેની વ્યવસ્થાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પણ મળી હતી. ભારત સતત એવો અભિગમ અપનાવતું આવ્યું છે કે આતંકવાદ અને તેને મળતું ભંડોળ બંને સામે શૂન્ય સહનશીલતા હોવી જોઈએ.
કોણ છે વિવેક અગ્રવાલ?
વિવેક અગ્રવાલ મધ્ય પ્રદેશ કેડરના 1994 બેચના IAS અધિકારી છે. હાલમાં તેઓ ભારત સરકારના સંસ્કૃતિ મંત્રાલયમાં સચિવ તરીકે કાર્યરત છે. અગાઉ તેઓ નાણાં મંત્રાલયના આવક વિભાગમાં અધિક સચિવ તરીકે પણ કામ કરી ચૂક્યા છે. તેમણે ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ટેલિજન્સ યુનિટનું (FIU-India) નેતૃત્વ પણ કર્યું હતું અને FATFમાં ભારતના પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કરવાનો અનુભવ પણ ધરાવે છે.
મની લોન્ડરિંગ, આર્થિક સુરક્ષા અને આતંકવાદી ફંડિંગ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર તેમનો લાંબો અનુભવ તેમને આ પદ માટે સ્વાભાવિક પસંદગી બનાવે છે.
ભારત માટે આ પદનું મહત્વ શું?
વિવેક અગ્રવાલનો FATFના ઉપાધ્યક્ષ તરીકેનો કાર્યકાળ જુલાઈ 2026થી જૂન 2027 સુધી રહેશે. આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે ભારતને FATFના ટોચના નેતૃત્વમાં સ્થાન મળ્યું છે. તેનો અર્થ એ નથી કે ભારત હવે એકલા હાથે FATFના નિર્ણયો લઈ શકશે. પરંતુ તેનો અર્થ એટલો ચોક્કસ છે કે વૈશ્વિક નાણાકીય સુરક્ષા, મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી ફંડિંગ સંબંધિત ચર્ચાઓમાં ભારતનો અવાજ વધુ મજબૂત બનશે.
વિશ્વની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક વ્યવસ્થામાં ભારતનું વધતું મહત્વ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. G20ની અધ્યક્ષતા, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વધતી ભૂમિકા, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ક્ષેત્રે ભારતનું નેતૃત્વ અને હવે FATFના નેતૃત્વમાં સ્થાન, આ તમામ ઘટનાઓ એક મોટા પરિવર્તન તરફ ઈશારો કરે છે.
વિવેક અગ્રવાલની FATFના ઉપાધ્યક્ષ તરીકેની પસંદગી માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી. આ ભારતની તે યાત્રાનું પ્રતિબિંબ છે જેમાં દેશ આતંકવાદ સામે કડક વલણ, નાણાકીય પારદર્શિતા અને વૈશ્વિક સહયોગના મુદ્દાઓ પર વધુ સક્રિય બન્યો છે.
એક સમય હતો જ્યારે ભારત FATFના નિર્ણયોનું પાલન કરનારા દેશોમાં સામેલ હતો. આજે સ્થિતિ એવી છે કે FATFના ટોચના નેતૃત્વમાં ભારતીય અધિકારી બેઠા છે. આ બદલાવ માત્ર પદનો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતના વધતા પ્રભાવનો પણ છે.
