ભારતમાં હોળીનો તહેવાર સામાન્ય રીતે એક નિશ્ચિત ક્રમમાં મનાવવામાં આવે છે. પહેલાં હોલિકા દહન થાય છે અને બીજા દિવસે રંગોની ધુળેટી સાથે ઉત્સવ સમાપ્ત થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે. પરંતુ રાજસ્થાનના કોટા જિલ્લાના કૈથૂન કસ્બામાં આ પરંપરા એક અલગ જ સ્વરૂપ લઈ લે છે. અહીં હોલિકા દહનના બીજા દિવસે એટલે કે ધુળેટીના અવસર પર હિરણ્યકશ્યપના પુતળાનું દહન કરવામાં આવે છે. આ પરંપરા પોતાનામાં જ અનોખી છે અને તેની સાથે જ અહીં પાંચ દિવસનો વિભીષણ મેળો આયોજિત થાય છે, જેમાં હજારો શ્રદ્ધાળુઓ દૂર-દૂરથી ભાગ લેવા માટે આવે છે.
કૈથૂનમાં હોળી પછી થતું આ આયોજન માત્ર એક સ્થાનિક ઉત્સવ નથી, પરંતુ ધર્મ, લોકવિશ્વાસ અને રામાયણ પરંપરાનો અદ્ભુત સંગમ બની ગયો છે. દર વર્ષે મેળાની શરૂઆત ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો અને શોભાયાત્રાઓ સાથે થાય છે. આ વર્ષે પણ મેળાનું ઉદ્ઘાટન મોટા ઉત્સાહ સાથે થયું, જેમાં રાજસ્થાન સરકારના શિક્ષણ અને પંચાયતી રાજ મંત્રી મદન દિલાવર મુખ્ય અતિથિ તરીકે હાજર રહ્યા. તેમણે સૌપ્રથમ વિભીષણ મંદિર કૈથૂનમાં પૂજા-અર્ચના કરી અને ત્યારબાદ મેળાના મંચ પરથી હિરણ્યકશ્યપના પુતળાનું દહન કરીને અધર્મ પર ધર્મની વિજયનો સંદેશ આપ્યો.
ભક્ત પ્રહ્લાદની કથા સાથે જોડાયેલી પરંપરા અને દેવ વિમાનોની શોભાયાત્રા
કૈથૂનના વિભીષણ મેળાની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક રચના છે. અહીં હોલિકા દહન પછી ધુળેટીના દિવસે હિરણ્યકશ્યપના પુતળાને બાળવાની પરંપરા સીધી રીતે ભક્ત પ્રહ્લાદ અને ભગવાન વિષ્ણુના નૃસિંહ અવતારની કથા સાથે જોડાયેલી માનવામાં આવે છે. પુરાણોમાં વર્ણિત કથા અનુસાર અસુર રાજા હિરણ્યકશ્યપે પોતાના પુત્ર પ્રહ્લાદને એટલા માટે દંડિત કરવા માંગ્યો કારણ કે તે ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ કરતો હતો. તેણે પોતાની બહેન હોલિકાની મદદથી પ્રહ્લાદને અગ્નિમાં બાળવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ હોલિકા સ્વયં બળીને નાશ પામી અને પ્રહ્લાદ સુરક્ષિત બચી ગયો. પછી ભગવાન વિષ્ણુએ નૃસિંહ અવતાર લઈને હિરણ્યકશ્યપનો વધ કર્યો અને ભક્ત પ્રહ્લાદની રક્ષા કરી.
કૈથૂનમાં ધુળેટીના દિવસે હિરણ્યકશ્યપના પુતળાનું દહન આ જ પૌરાણિક પ્રસંગની સ્મૃતિમાં કરવામાં આવે છે. આ પરંપરા છેલ્લા લગભગ 45 વર્ષથી નિયમિત રીતે નિભાવવામાં આવી રહી છે અને હવે તે સ્થાનિક ઓળખનો મહત્વનો ભાગ બની ગઈ છે. મેળા દરમિયાન આસપાસના અનેક મંદિરોમાંથી દેવી-દેવતાઓની પ્રતિમાઓને સુશોભિત દેવ વિમાનોમાં બેસાડીને એક વિશાળ શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. હજારો શ્રદ્ધાળુઓ આ યાત્રામાં ભાગ લે છે અને આ યાત્રા અંતે વિભીષણ મંદિર સુધી પહોંચે છે, જ્યાં વિશેષ પૂજા-અર્ચના પછી તમામ દેવ વિમાનોને મેળાના મુખ્ય સ્થળ સુધી લાવવામાં આવે છે.
મેળા સ્થળે ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો સાથે સાથે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો, આતિશબાજી અને વિવિધ પરંપરાગત પ્રવૃત્તિઓ આયોજિત કરવામાં આવે છે. આખા આયોજનનો અંતિમ અને સૌથી પ્રતીકાત્મક ક્ષણ તે હોય છે જ્યારે મુખ્ય અતિથિ દ્વારા હિરણ્યકશ્યપના પુતળાનું દહન કરવામાં આવે છે, જેને ધર્મનો વિજય અને અધર્મના અંતનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
દુનિયાનું એકમાત્ર વિભીષણ મંદિર અને જમીનમાં ખસતી પ્રતિમાનું રહસ્ય
કૈથૂનનું મહત્વ માત્ર મેળા સુધી મર્યાદિત નથી. અહીં આવેલ વિભીષણ મંદિરને દુનિયાનું વિભીષણને સમર્પિત એકમાત્ર મુખ્ય મંદિર માનવામાં આવે છે. વિભીષણ, જે રાવણના ભાઈ હતા, ભારતીય પરંપરામાં ધર્મ અને સત્યના પક્ષમાં ઊભા રહેનારા પાત્ર તરીકે જાણીતા છે. તેમણે લંકાના રાજા રાવણનો સાથ છોડીને ભગવાન રામનું સમર્થન કર્યું હતું અને રામાયણની કથામાં આ નિર્ણય અધર્મ વિરુદ્ધ ઊભા રહેવાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
કૈથૂનમાં આવેલ આ મંદિર ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર લગભગ પાંચ હજાર વર્ષ જૂનું માનવામાં આવે છે. મંદિર પરિસરમાં એક વિશાળ ચબૂતરા પર છત્રીની નીચે વિભીષણની મોટી પ્રતિમા સ્થાપિત છે. આ પ્રતિમાની સૌથી અનોખી વાત એ છે કે તેનો માત્ર ધડથી ઉપરનો ભાગ જ દેખાય છે, જ્યારે બાકીનો ભાગ જમીનની અંદર ધંસાયેલો માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક લોકોમાં એ વિશ્વાસ પણ પ્રચલિત છે કે આ પ્રતિમા દર વર્ષે થોડી-થોડી જમીનમાં વધુ ધંસતી જાય છે.
મંદિરની નજીક એક પ્રાચીન કુંડ પણ આવેલો છે, જેની પાસે વિક્રમ સંવત 1815નો એક શિલાલેખ હાજર છે. આ શિલાલેખ આ સ્થળના ઐતિહાસિક મહત્વ તરફ સંકેત કરે છે અને બતાવે છે કે આ સ્થાન લાંબા સમયથી ધાર્મિક આસ્થાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.
રામાયણ પરંપરા સાથે જોડાયેલી કાંવડની કથા
કૈથૂનના વિભીષણ મંદિરની સ્થાપના અંગે એક પૌરાણિક કથા પણ સ્થાનિક લોકવિશ્વાસમાં પ્રચલિત છે. કહેવાય છે કે જ્યારે ભગવાન રામનો રાજ્યાભિષેક અયોધ્યામાં થયો, ત્યારે તે અવસર પર અનેક દેવતાઓ, ઋષિ-મુનિઓ અને રાજાઓએ અયોધ્યા પહોંચીને સમારોહમાં ભાગ લીધો. આ દરમિયાન ભગવાન શિવે પૃથ્વી લોકની યાત્રા કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી.
આ સાંભળીને વિભીષણે વિનંતી કરી કે તેઓ શિવ અને હનુમાનને એક વિશાળ કાંવડમાં બેસાડીને ભારત યાત્રા કરાવવા માંગે છે. શિવે આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો, પરંતુ એક શરત મૂકી કે યાત્રા દરમિયાન કાંવડ જ્યાં પણ જમીનને અડકશે, ત્યાં યાત્રા સમાપ્ત ગણાશે.
કથા અનુસાર વિભીષણે એક વિશાળ લાકડાની કાંવડ તૈયાર કરાવી, જેની લંબાઈ લગભગ આઠ કોસ એટલે કે આશરે 32 કિલોમીટર જેટલી બતાવવામાં આવે છે. કાંવડના એક ભાગમાં ભગવાન શિવ વિરાજમાન હતા અને બીજા ભાગમાં હનુમાનજી. જ્યારે આ યાત્રા પ્રાચીન નગર કૌથુનપુરમાંથી (જેને આજે કૈથૂન કહેવાય છે) પસાર થઈ રહી હતી, ત્યારે કાંવડનો એક છેડો જમીનને અડકી ગયો.
જ્યાં શિવનો ભાગ જમીનને અડક્યો, તે સ્થાન આજે ચૌમેશ્વર મહાદેવ મંદિર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યારે બીજો ભાગ કોટાના રંગબાડી વિસ્તારમાં અડક્યો, જ્યાં આજે હનુમાનજીનું મંદિર આવેલું છે. કૈથૂનમાં જ્યાં વિભીષણ રોકાયા, તે જ સ્થાન આગળ ચાલીને વિભીષણ મંદિર તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયું.
મંદિરની રચના અને કોટા રિયાસતનો ઇતિહાસ
જોકે મંદિરની પરંપરાને પૌરાણિક રીતે હજારો વર્ષ જૂની માનવામાં આવે છે, તેમ છતાં તેના વર્તમાન સ્વરૂપનું નિર્માણ તુલનાત્મક રીતે પછીના કાળમાં થયું છે. ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર કોટા રિયાસતના શાસક મહારાવ ઉમ્મેદ સિંઘ પ્રથમે અઢારમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આ મંદિરની છત્રી અને રચનાનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. તેમના શાસનકાળ, જે લગભગ 1770થી 1821 વચ્ચેનો માનવામાં આવે છે, દરમિયાન આ વિસ્તારના અનેક ધાર્મિક સ્થળોનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
સમયાંતરે મંદિર પરિસરના વિવિધ ભાગોનો જીર્ણોદ્ધાર પણ કરવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક ગૌતમ પરિવારે મંદિર પાસે આવેલા પ્રાચીન કુંડ અને અન્ય રચનાઓના સંરક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આજે પણ આ પરિવારના સભ્યો વિશેષ અવસરો પર અહીં આવીને પૂજા-અર્ચના કરે છે અને મંદિરની પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા રહે છે.
વક્ફ સંપત્તિ વિવાદ અને મંદિરની જમીન અંગેનો સંઘર્ષ
તાજેતરના વર્ષોમાં આ મંદિર એક અલગ કારણથી પણ ચર્ચામાં આવ્યું હતું. મંદિરની જમીનને વક્ફ સંપત્તિ ગણાવીને કબજો કરવાના પ્રયાસનો કિસ્સો સામે આવ્યો હતો, જેના પછી સ્થાનિક સમાજ અને વહીવટ વચ્ચે કાનૂની સંઘર્ષ શરૂ થયો હતો. આ વિવાદનો ઉલ્લેખ મેળાના ઉદ્ઘાટન સમારોહ દરમિયાન મંત્રી મદન દિલાવરે પણ કર્યો હતો.
તેમણે જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલા વક્ફ સુધારા કાયદા પછી એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે માત્ર તે જ સંપત્તિ વક્ફના નામે નોંધાઈ શકે છે જે વાસ્તવમાં મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા દાન કરવામાં આવી હોય. લાંબા સમય સુધી ચાલેલા કાનૂની સંઘર્ષ પછી અદાલતે વિભીષણ મંદિરની જમીનને હિંદુ સમાજના અધિકારમાં રહેવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. રાજસ્થાન સરકારે એ પણ નિર્ણય લીધો છે કે વસ્તી વિસ્તારમાં આવેલા મંદિરોની જમીનના પટ્ટા સીધા મંદિરની મૂર્તિના નામે જારી કરવામાં આવશે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈપણ પ્રકારના અવૈધ કબજાની શક્યતા સમાપ્ત થઈ જાય.
રાજસ્થાનના આ નાનકડા કસ્બામાં દર વર્ષે આયોજિત થતો વિભીષણ મેળો દર્શાવે છે કે લોકપરંપરાઓ, પુરાણ કથાઓ અને ઐતિહાસિક સ્મૃતિઓ કેવી રીતે મળીને કોઈ સ્થળને વિશિષ્ટ બનાવી દે છે. પાંચ હજાર વર્ષ જૂની માન્યતા, જમીનમાં ધંસતી પ્રતિમાનું રહસ્ય, રામાયણ સાથે જોડાયેલી કથાઓ અને આધુનિક સમયમાં સામે આવેલા વિવાદ — આ બધા તત્વો મળીને કૈથૂનના વિભીષણ મંદિરને ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતનો એક અનોખો અધ્યાય બનાવી દે છે.
