અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વૈશ્વિક વેપાર જગતમાં એક મોટો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. તેમણે ઘોષણા કરી છે કે 1 ઑક્ટોબર 2025થી બ્રાન્ડેડ અથવા પેટન્ટેડ દવાઓની આયાત પર 100% ટેરિફ (આયાત વેરો) લાગુ થશે. આ નીતિ એવી કંપનીઓને ટાર્ગેટ કરે છે જે અમેરિકામાં ઉત્પાદન નથી કરતી. જો કોઈ કંપની અમેરિકામાં પોતાની દવાઓ ઉત્પાદન કરવા માટે પ્લાન્ટનું નિર્માણ શરૂ કરે તો તેને આ ટેરિફમાંથી મુક્તિ મળશે. આ નિર્ણય ટ્રેડ એક્સપાન્શન એક્ટની કલમ 232 હેઠળ લેવામાં આવ્યો છે, જે અમેરિકાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પ્રાધાન્ય આપે છે.
આ ટેરિફ માત્ર દવાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. ટ્રમ્પે અન્ય ઉત્પાદનો પર પણ ટેરિફ જાહેર કર્યા છે, જેમ કે કિચન કેબિનેટ્સ પર 50%, ફર્નિચર પર 30% અને ટ્રક્સ પર 25%. ભારત, જેને ‘વિશ્વની ફાર્મસી’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, વૈશ્વિક સ્તરે 20% જેનરિક દવાઓ અને 60% વેક્સિન્સનું ઉત્પાદન કરે છે. અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે, તેથી આ નીતિની અસર ગંભીર હોય શકે છે.
ભારત-અમેરિકા ફાર્મા વેપાર
ભારતનું ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટર વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા નંબરે આવે છે, જેનું મૂલ્ય $50 અબજથી વધુ છે. 2024-25માં ભારતની ફાર્મા નિકાસ $30 અબજથી વધુ હતી, જેમાંથી 31% (અંદાજે $3.6 અબજ) અમેરિકામાં કરવામાં આવી હતી. 2025ના પ્રથમ 6 મહિનામાં આ આંકડો $3.7 અબજ સુધી પહોંચ્યો છે. ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓ, જેમ કે સન ફાર્મા, ડૉ. રેડ્ડીઝ, સિપ્લા અને લ્યુપિન, અમેરિકાના જેનરિક દવાના બજારમાં મહત્વનો હિસ્સો ધરાવે છે.
અમેરિકામાં 90%થી વધુ પ્રિસ્ક્રિપ્શન્સ જેનરિક દવાઓ પર આધારિત છે અને આમાંથી ચારમાંથી એક દવા ભારતથી આવે છે. ભારતીય જેનરિક દવાઓએ અમેરિકાના હેલ્થકેર સેક્ટરને 2013થી 2022 સુધી $1.3 ટ્રિલિયનની બચત કરાવી છે. માત્ર 2022માં જ $219 અબજની બચત થઈ હતી. આગામી 5 વર્ષમાં આ બચત $1.3 ટ્રિલિયન વધવાની શક્યતા છે. ભારતમાં 600થી વધુ US FDA-અનુમોદિત ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સ છે, જે અમેરિકા બહાર સૌથી વધુ છે.
ટેરિફની અસર શું થશે?
ટ્રમ્પની ઘોષણા અનુસાર 100% ટેરિફ ફક્ત બ્રાન્ડેડ અથવા પેટન્ટેડ દવાઓ પર લાગુ થશે. આ એવી દવાઓ છે જે નવીન છે, મોંઘી છે અને જેના પર ફાર્મા કંપનીઓની પેટન્ટ હોય છે. ભારતની નિકાસનો મોટો હિસ્સો (75%) જેનરિક દવાઓ અને બાયોલોજિક્સનો છે, જે હાલ આ ટેરિફના દાયરામાં નથી. તેથી તાત્કાલિક રીતે ભારતના ફાર્મા સેક્ટર પર મોટી અસર થવાની શક્યતા ઓછી છે. પરંતુ લાંબાગાળાની અસરો ચિંતાજનક હોય શકે છે.
શેરબજાર અને રોકાણકારોનો વિશ્વાસ: ટેરિફની ઘોષણા બાદ ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓના શેરોમાં 2-3%નો ઘટાડો જોવા મળ્યો. નિફ્ટી ફાર્મા ઇન્ડેક્સ પણ નીચે આવ્યો. આ ઘટાડો ‘સેન્ટિમેન્ટલ ઇમ્પેક્ટ’ને કારણે હતો. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, જો ભવિષ્યમાં આ ટેરિફ જેનરિક દવાઓ સુધી વિસ્તરે તો ભારતીય કંપનીઓની આવક અને નફામાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે.
નવીન દવાઓ અને R&D પર અસર: ભારત હવે જેનરિક દવાઓ ઉપરાંત નવીન અને પેટન્ટેડ દવાઓના ઉત્પાદન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. સરકારની પ્રોડક્શન લિન્ક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ હેઠળ ₹15,000 કરોડનું રોકાણ (2022-28) આ દિશામાં થઈ રહ્યું છે. આ ટેરિફ આવા રોકાણોને અટકાવી શકે, કારણ કે અમેરિકા એક મોટું બજાર છે. ખાસ કરીને બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને જટિલ જેનરિક્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં અસર થઈ શકે.
અમેરિકામાં દવાની અછત: ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો, જેમ કે ફાર્મેક્સિલના ડાયરેક્ટર જનરલ રવિ ઉદય ભાસ્કર, કહે છે કે, “જો ભારત અમેરિકાને દવાઓનો પુરવઠો ઘટાડે તો અમેરિકામાં દવાઓની અછત થશે.” અમેરિકા હાલમાં 40% જેનરિક દવાઓ ભારત પર નિર્ભર છે અને આ પુરવઠો બંધ થાય તો 2-5 વર્ષમાં તેની ભરપાઈ કરવી અમેરિકા માટે મુશ્કેલ હશે.
અમેરિકન દર્દીઓ પર અસર: જેનરિક દવાઓની કિંમત ઓછી હોવાથી અમેરિકન દર્દીઓને સસ્તી દવાઓ મળે છે. ટેરિફના કારણે જો ભારતીય દવાઓનો પુરવઠો ઘટે તો દર્દીઓને મોંઘી બ્રાન્ડેડ દવાઓ ખરીદવી પડશે. આનાથી અમેરિકન હેલ્થકેર સિસ્ટમની બચત (200 અબજ ડોલરથી વધુ) પર અસર થશે.
રોજગાર અને આર્થિક અસર: ભારતના ફાર્મા સેક્ટરમાં 25 લાખથી વધુ લોકોને રોજગાર મળે છે. હિમાચલ પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં ફાર્મા ઉદ્યોગ મુખ્ય આર્થિક સ્તંભ છે. ટેરિફના કારણે નિકાસ ઘટે તો રોજગાર અને આવક પર અસર થઈ શકે છે.
ભારત માટે વિકલ્પો
આ ટેરિફ નીતિ ભારત માટે પડકારજનક હોવા છતાં ભારતીય ફાર્મા સેક્ટરની સરળતા અને નવીનતા તેને આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવામાં મદદ કરી શકે છે.
નવા બજારોની શોધ: ભારતે અમેરિકા પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને ચીન જેવા બજારોમાં નિકાસ વધારવી પડશે. ફાર્મેક્સિલ ચીન સાથે વેપાર વધારવા પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે, કારણ કે ભારત 60% ફાર્મા કાચો માલ (API) ચીનથી આયાત કરે છે. ચીનમાં તૈયાર દવાઓની નિકાસથી વેપારી ખાધ ઘટશે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) અને જાપાન જેવા નિયંત્રિત બજારોમાં ભારતની હાજરી વધારવી જોઈએ. આ ઉપરાંત EU સાથેના ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટને (FTA) મજબૂત કરી શકાય, જેમાં જેનરિક દવાઓને મુક્તિ મળી છે.
અમેરિકામાં સ્થાનિક ઉત્પાદન: ભારતીય કંપનીઓ અમેરિકામાં ઉત્પાદન પ્લાન્ટ બનાવીને ટેરિફથી બચી શકે. આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ જેમ કે ઇલી લિલી અને નોવો નોર્ડિસ્કે અમેરિકામાં $6.5 અબજથી વધુના રોકાણની જાહેરાત કરી છે. ભારતીય કંપનીઓ જેમ કે ડૉ. રેડ્ડીઝ અથવા અરબિન્દો ફાર્મા પણ આવું કરી શકે છે. આ માટે સરકારી સહયોગ અને નાણાકીય ઇન્સેન્ટિવ્સ જરૂરી રહેશે. PLI સ્કીમનું વિસ્તરણ આવા રોકાણોને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી સંગઠનોમાં પડકાર: ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિ વિશ્વ વેપાર સંગઠનના (WTO) નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરી શકે, કારણ કે તે બિન-ભેદભાવના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ જાય છે. ભારત WTOમાં આ મુદ્દો ઉઠાવી શકે અથવા અન્ય દેશો સાથે ગઠબંધન બનાવીને દબાણ લાવી શકે છે.
આંતરિક મજબૂતી અને સ્વાવલંબન: સરકારે પ્રોડક્શન લિન્ક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમને વધુ મજબૂત કરવી જોઈએ, ખાસ કરીને બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ, જીન થેરપી, અને ઓર્ફન ડ્રગ્સ (રેર ડિસીઝની દવાઓ) માટે. આ ભવિષ્યના ક્ષેત્રો છે. ભારતે સંશોધન અને વિકાસમાં (R&D) રોકાણ વધારવું જોઈએ. હાલ ભારતનું ફાર્મા R&D ખર્ચ વૈશ્વિક સ્તરે 7-8% છે, જેને વધારીને 15% કરવાની જરૂર છે. ચીન પરની 60% API (એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ) નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવું જોઈએ. આ ઉપરાંત PLI સ્કીમે 35 APIનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું છે, જેને વધુ વેગ આપવો જોઈએ.
ગુણવત્તા અને નવીનતા: ભારતે US FDA ધોરણોને અનુસરીને ગુણવત્તા જાળવવી જોઈએ અને બાયોસિમિલર્સ, ઓન્કોલોજી ડ્રગ્સ અને ડિજિટલ હેલ્થ ટેક્નોલોજી જેવા નવા ક્ષેત્રોમાં આગળ વધવું જોઈએ.
ભવિષ્યની શક્યતાઓ અને ચેતવણી
ટ્રમ્પની 100% ટેરિફ નીતિ હાલમાં બ્રાન્ડેડ દવાઓ સુધી મર્યાદિત છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં તે જેનરિક દવાઓ સુધી વિસ્તરે તો ભારત માટે મોટો પડકાર ઊભો થશે. નિષ્ણાતોના મતે ભારતે આ ચેલેન્જને તકમાં ફેરવવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા જોઈએ. સરકારે ફાર્મા ઉદ્યોગ સાથે મળીને એક વ્યાપક વ્યૂહરચના બનાવવી જોઈએ. ચીન, આફ્રિકા, અને લેટિન અમેરિકા જેવા બજારોમાં ઝડપથી હાજરી વધારવી જોઈએ તથા ડિજિટલ હેલ્થ, AI-આધારિત ડ્રગ ડિસ્કવરી અને બાયોસિમિલર્સમાં રોકાણ કરવું જોઈએ.
ટ્રમ્પની 100% ટેરિફ નીતિ ભારતના ફાર્મા સેક્ટર માટે એક પડકાર છે, પરંતુ ભારતની લવચીકતા, ગુણવત્તા અને નવીનતાની ક્ષમતા તેને આ મુશ્કેલીમાંથી બહાર લાવી શકે છે. જેનરિક દવાઓ હાલ સુરક્ષિત છે, પરંતુ ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે નવા બજારો, સ્થાનિક ઉત્પાદન અને R&D પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. આ નીતિ ભારતને વધુ સ્વાવલંબી અને વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત બનાવવાની તક આપે છે.
