દિલ્હીમાં આવેલ ‘મજનું કા ટીલા’ વિસ્તારમાં રહેતા લગભગ 800 પાકિસ્તાની હિંદુ શરણાર્થીઓને ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે રાહત આપી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ શરણાર્થીઓને તેમના ઘરોમાંથી બેદખલ કરવાના આદેશને સ્થગિત કરી દીધો છે. આ નિર્ણયથી ધાર્મિક ઉત્પીડનને કારણે પાકિસ્તાનથી ભારત આવેલ આ પરિવારોને તાત્કાલિક રાહત મળી છે.
દિલ્હીની યમુના નદીના કિનારે આવેલો ‘મજનું કા ટીલા’ વિસ્તાર ઘણા વર્ષોથી પાકિસ્તાનથી આવેલા હિંદુ શરણાર્થીઓનું ઘર બન્યું છે. આ શરણાર્થીઓમાં મોટાભાગના હિંદુ અને શીખ પરિવારો છે, જે પાકિસ્તાનમાં ધાર્મિક ભેદભાવ અને ઉત્પીડનથી બચવા માટે ભારત આવ્યા હતા. તેઓ દિલ્હીના આ વિસ્તારમાં યમુના નદીના કાંઠે આવેલી સરકારી જમીન પર બનેલી ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે. આ શરણાર્થીઓને બેદખલ કરવાનો મુદ્દો ત્યારે ઉભો થયો જ્યારે સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને દિલ્હી વિકાસ પ્રાધિકરણ (DDA) દ્વારા આ જમીનને ખાલી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.
સરકારનું કહેવું હતું કે આ જમીન ગેરકાયદેસર રીતે કબજે કરવામાં આવી છે અને તેનો ઉપયોગ યમુના નદીના સૌંદર્યીકરણ અને વિકાસ માટે કરવામાં આવશે. આ નિર્ણયથી આ વિસ્તારમાં રહેતા શરણાર્થીઓમાં ભય અને અનિશ્ચિતતાનો માહોલ ઊભો થયો, કારણ કે તેમની પાસે રહેવા માટે બીજું કોઈ સ્થાન ન હતું. ત્યારપછી તેમણે દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં અરજી કરી હતી. દિલ્હી હાઇકોર્ટે 30 મે 2025ના રોજ આપેલા આદેશમાં DDAનો નિર્ણય યથાવત રાખ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ
29 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે દખલ કરી અને બેદખલના આદેશને સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. ન્યાયાધીશ એમ એમ સુંદરેશ અને એન. કોટિશ્વર સિંઘની બેન્ચે કેન્દ્ર અને દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળને (DDA) નોટિસ જારી કરી અને આ વર્ષે મે મહિનામાં દિલ્હી હાઇકોર્ટ દ્વારા પસાર કરાયેલા આદેશને સ્થગિત કર્યો હતો. કોર્ટે સ્થાનિક વહીવટી તંત્રને આદેશ આપ્યો કે જ્યાં સુધી આ શરણાર્થીઓ માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી તેમને બેદખલ ન કરવામાં આવે.
કોર્ટે આ મામલે માનવીય દૃષ્ટિકોણ અપનાવ્યો અને શરણાર્થીઓની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધી, જેઓ પહેલાંથી જ આર્થિક અને સામાજિક રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. કોર્ટે આદેશમાં એમ પણ જણાવ્યું કે આ શરણાર્થીઓને નાગરિકત્વ સંશોધન કાયદા (CAA) હેઠળ નાગરિકત્વ આપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં તેમને બેદખલ કરવાથી તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારને આદેશ આપ્યો કે આ શરણાર્થીઓની પરિસ્થિતિનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે અને તેમના પુનર્વસન માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવામાં આવે.
હિંદુ શરણાર્થીઓની પરિસ્થિતિ
‘મજનું કા ટીલા’માં રહેતા આ પાકિસ્તાની હિંદુઓની જીવનશૈલી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. તેઓ મૂળભૂત સુવિધાઓ જેમ કે સ્વચ્છ પાણી, વીજળી અને શૌચાલયની અછતનો સામનો કરે છે. મોટાભાગના શરણાર્થીઓ નાના-મોટા ધંધા કરીને અથવા દૈનિક મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. આ ઉપરાંત, તેમની નાગરિકત્વની પ્રક્રિયા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી, જેના કારણે તેઓ ઘણી સરકારી યોજનાઓ અને સુવિધાઓથી વંચિત રહે છે.
આ શરણાર્થીઓનું કહેવું છે કે તેઓ પાકિસ્તાનમાં ધાર્મિક ઉત્પીડન અને જીવનની અસુરક્ષાને કારણે ભારત આવ્યા છે. તેઓ ભારતને પોતાનું ઘર માને છે અને અહીંથી બેદખલ થવાથી તેમનું ભવિષ્ય અંધકારમય બની શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી તેમને આશાનું નવું કિરણ મળ્યું છે.
નાગરિકત્વ સંશોધન કાયદો (CAA) અને તેની ભૂમિકા
નાગરિકત્વ સંશોધન કાયદો (CAA) 2019 પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અફઘાનિસ્તાનમાંથી આવેલા બિન-મુસ્લિમ શરણાર્થીઓને ભારતીય નાગરિકત્વ આપવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે. આ કાયદા હેઠળ, 31 ડિસેમ્બર 2014 પહેલાં ભારત આવેલા હિંદુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી શરણાર્થીઓ નાગરિકત્વ માટે અરજી કરી શકે છે. ‘મજનું કા ટીલા’ના ઘણા શરણાર્થીઓએ આ કાયદા હેઠળ નાગરિકત્વ માટે અરજી કરી છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લઈને બેદખલી પર રોક લગાવી છે.
ઘણી સામાજિક સંસ્થાઓ અને માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ શરણાર્થીઓના સમર્થનમાં અવાજ ઉઠાવ્યો છે. તેમનું માનવું છે કે આ શરણાર્થીઓને બેદખલ કરવાને બદલે, તેમના પુનર્વસન માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ, જેમાં રહેવા માટે ઘર, શિક્ષણ અને રોજગારની તકોનો સમાવેશ થાય. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી સરકારને આ દિશામાં કામ કરવા માટે સમય મળ્યો છે.
