પિતૃપક્ષ નવમી: માતૃ નવમી શું છે? માતા અને માતૃશક્તિના સ્મરણની આ વિશેષ પરંપરા પાછળનો અર્થ

ઘરમાં માતાની હાજરી કેટલી મોટી વસ્તુ છે, એ ઘણી વખત માતા ન હોય ત્યારે સમજાય છે. રસોડામાં કોઈ ચોક્કસ વાનગીની સુગંધ આવે, જૂના કપડાંમાંથી ઓળખીતી સુવાસ આવે, કોઈ વાત કરતા અચાનક માતા બોલતી હતી એ જ શબ્દો મોઢેથી નીકળી જાય, ત્યારે સમજાય છે કે માણસની અંદર માતા કેટલા સ્તરોમાં જીવતી હોય છે. માતા એક વ્યક્તિ હોય છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી સ્મૃતિઓ એક આખું ઘર બની જાય છે. માતા પછી પણ ઘરમાં તેની રીતો રહે છે, સંસ્કાર રહે છે, વડીલોને સંબોધવાની રીત રહે છે, તહેવાર ઉજવવાની રીત રહે છે અને ઘણી વખત તો સંતાનની અંદર માતાનો સ્વભાવ પણ જીવતો રહે છે.

પિતૃપક્ષની નવમી તિથિ આ જ માતૃત્વની સ્મૃતિને ધાર્મિક સ્થાન આપે છે. તેને ‘માતૃ નવમી’ કહેવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં ‘અવવિધવા નવમી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતી આ તિથિ ખાસ કરીને એવી દિવંગત સ્ત્રીઓના શ્રાદ્ધ સાથે જોડાયેલી છે, જેમનું અવસાન પતિ જીવિત હોય ત્યારે થયું હતું. માતા, દાદી, નાની અથવા પરિવારનાં અન્ય સ્ત્રી પૂર્વજોના સ્મરણ માટે પણ આ દિવસને વિશેષ માનવામાં આવે છે. સાથે જ, નવમી તિથિ કોઈ પૂર્વજના અવસાનની તિથિ હોય તો સામાન્ય તિથિ-આધારિત શ્રાદ્ધની પરંપરા પણ અહીં લાગુ પડે છે. એટલે માતૃ નવમીને માત્ર ‘માતાનું શ્રાદ્ધ’ કહી દેવું તેના સમગ્ર ધાર્મિક અર્થને નાનો કરી દે છે.

માતૃ નવમી એટલે શું?

પિતૃપક્ષની દરેક તિથિનો પોતાનો એક સંદર્ભ છે. કોઈના અવસાનની તિથિ અનુસાર શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા ભારતીય ધર્મશાસ્ત્રીય વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ છે. નવમી પણ આ તિથિ-આધારિત શ્રાદ્ધ વ્યવસ્થાનો ભાગ છે. પરંતુ સમય જતાં નવમીને માતૃસ્મરણ સાથે એક વિશેષ ઓળખ મળી. માતૃ નવમીનો અર્થ થયો માતા અને પરિવારનાં દિવંગત સ્ત્રી પૂર્વજોને સ્મરણ કરવાનો વિશેષ અવસર. અહીં એક નાની પણ મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. ‘માતૃ નવમી’નો અર્થ એવો નથી કે પિતૃપક્ષના બાકીના દિવસોમાં માતા કે સ્ત્રી પૂર્વજોને યાદ કરી શકાતાં નથી. પિતૃકર્મમાં પૂર્વજનું સ્થાન તેની મૃત્યુતિથિ, કુટુંબની પરંપરા અને ધાર્મિક વિધાન પ્રમાણે નક્કી થાય છે. નવમીનું વિશેષત્વ એ છે કે આ તિથિએ માતૃસ્મરણને વિશિષ્ટ સ્થાન મળ્યું છે. પરંપરાગત વર્ણનોમાં પતિના જીવનકાળમાં અવસાન પામેલી સ્ત્રીઓ માટે ‘અવવિધવા નવમી’ નામ પણ મળે છે.

આ પરંપરામાં માતા માત્ર એક વ્યક્તિ તરીકે યાદ થતી નથી. માતા એટલે એક એવી સ્ત્રી, જેના માધ્યમથી એક પેઢી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે. બાળકને જન્મ આપવાથી આગળ માતા તેને ભાષા આપે છે, ઘરનો પ્રથમ સંસ્કાર આપે છે, દેવ-ધર્મની પહેલી ઓળખ આપે છે અને જીવનમાં ‘કેમ જીવવું’ તેની અસંખ્ય નાની શીખ આપે છે. એટલે માતૃ નવમીનું સ્મરણ મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિની યાદ સુધી અટકતું નથી. તે માતૃત્વ દ્વારા એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી વહેતા જીવન અને સંસ્કારને નમન કરે છે.

‘માતૃદેવો ભવ’થી શરૂ થતો માતાનો આદર

ભારતીય પરંપરામાં માતા પ્રત્યેનો આદર પિતૃપક્ષ શરૂ થયો ત્યારથી ઊભો થયેલો કોઈ પાછળનો સામાજિક વિચાર નથી. તેનું મૂળ વૈદિક અને ઉપનિષદીય વિચાર સુધી જાય છે. તૈત્તિરીય ઉપનિષદના શિક્ષાવલ્લીના પ્રસિદ્ધ ઉપદેશમાં ગુરુ શિષ્યને કહે છે કે, ‘માતૃદેવો ભવ’, ‘પિતૃદેવો ભવ’, ‘આચાર્યદેવો ભવ’, ‘અતિથિદેવો ભવ’. માતાને દેવતુલ્ય માનીને જીવનમાં તેનું સન્માન કરવું એ અહીં ધાર્મિક શિક્ષણનો જ એક ભાગ બને છે. આ મંત્રનું મહત્વ એ છે કે માતાનો આદર માત્ર ભાવનાત્મક સંબંધ તરીકે રજૂ થતો નથી. માતા માટે ‘દેવ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને ઉપનિષદ તેને જીવનમાં પૂજનીય સ્થાન આપે છે. વિદ્યાર્થી જ્યારે ગુરકુળમાંથી જીવનના આગળના તબક્કામાં પ્રવેશવા નીકળે છે ત્યારે તેને સત્ય, ધર્મ અને સ્વાધ્યાયની સાથે માતા, પિતા, આચાર્ય અને અતિથિ પ્રત્યેની પોતાની દૃષ્ટિ પણ શીખવવામાં આવે છે. એટલે માતા પ્રત્યેનો આદર વ્યક્તિગત લાગણીથી આગળ વધીને ધર્મના આચરણનો ભાગ બની જાય છે.

મહાભારતમાં પણ માતાના ગૌરવનું વર્ણન સુંદર રીતે મળે છે. યક્ષ જ્યારે યુધિષ્ઠિરને પૂછે છે કે પૃથ્વી કરતાં ભારે કોણ છે, ત્યારે ઉત્તર મળે છે કે ‘માતા ગુરુતરા ભૂમેઃ’, એટલે માતા પૃથ્વી કરતાં પણ ભારે છે. આ એક વાક્યમાં માતાના સ્થાનની કલ્પના નહીં, ભારતીય શાસ્ત્રીય ચિંતનની એક ઊંડી દૃષ્ટિ દેખાય છે. પૃથ્વી શરીરને ધારણ કરે છે, માતા જીવનને ગર્ભમાં ધારણ કરે છે. મનુસ્મૃતિમાં માતાના ગૌરવને બીજી રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવ્યું છે. દ્વિતીય અધ્યાયના 145મા શ્લોકમાં આચાર્ય, પિતા અને માતાના ગૌરવની તુલના કરતા માતાને પિતા કરતાં પણ ઊંચું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. શ્લોકમાં માતાના ગૌરવને ‘સહસ્ર’ પિતાની ઉપમા સાથે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. આ સંખ્યાને શાબ્દિક ગણતરી તરીકે નહીં, માતા પ્રત્યેના અસાધારણ આદરને વ્યક્ત કરતી ધર્મશાસ્ત્રીય ભાષા તરીકે સમજવી જોઈએ.

અહીંથી માતૃ નવમીનો એક અર્થ દેખાય છે. જે સંસ્કૃતિએ જીવિત માતાને દેવતુલ્ય માનવાનું શીખવ્યું હોય, એ જ સંસ્કૃતિ મૃત્યુ પછી પણ માતાની સ્મૃતિને ધાર્મિક કર્મમાં સ્થાન આપે છે. જીવનમાં માતા પૂજનીય છે અને મૃત્યુ પછી પણ તેનું સ્મરણ માત્ર શોક નથી રહેતું, તે શ્રદ્ધા અને ધાર્મિક જવાબદારીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

માતા પછી પણ માતૃપરંપરા ક્યાં જાય છે?

મૃત્યુ માણસને દૃષ્ટિથી દૂર કરે છે, વંશમાંથી નહીં. માતાના અવસાન પછી તેના સંતાનોમાંથી તેની બોલવાની રીત, સંસ્કાર, રસોઈની રીત, તહેવારની પરંપરા અને ઘરની અનેક નાની બાબતો આગળ વધતી રહે છે. ક્યારેક સંતાન પોતાના બાળકને જે વાત કહે છે તેમાં વર્ષો પહેલાં માતાએ કહેલી વાતનો જ પ્રતિધ્વનિ હોય છે. માતૃપરંપરા આ રીતે કાગળ પર લખાયેલા વંશવૃક્ષ કરતાં ઘણી વધારે જીવંત હોય છે. પિતૃપક્ષના આ સમગ્ર વિચારમાં પૂર્વજો માત્ર ભૂતકાળના લોકો નથી. અગાઉના લેખોમાં આપણે પિતૃપરંપરા, વંશ અને પેઢીઓની સતત કડી વિશે વાત કરી છે. અહીં એ જ વિચારને ફરીથી સમજાવવાનો હેતુ નથી. માતૃ નવમીનું વિશેષત્વ એ છે કે એ કડીની અંદર રહેલી સ્ત્રીની ભૂમિકાને એક દિવસ માટે સ્પષ્ટ રીતે સામે લાવે છે.

ઘણી વખત ‘વંશ’ શબ્દ સાંભળતા પિતૃવંશ અને પિતૃપરંપરાની જ વાત મનમાં આવે છે. પરંતુ બાળકના જીવનમાં માતા જે સંસ્કાર મૂકે છે, તે કોઈ રીતે ઓછો વારસો નથી. માતા પરિવારની અંદર ધાર્મિક સ્મૃતિની વાહક પણ બની શકે છે. કયા તહેવારે શું કરવું, ઘરમાં કઈ રીત કેમ ચાલે છે, કયા દેવતાને કઈ રીતે પ્રણામ કરવા, કઈ વાનગી કયા પ્રસંગે બને છે, વડીલોને કઈ રીતે માન આપવું, આવી અસંખ્ય બાબતો ઘણી પેઢીઓ સુધી સ્ત્રીઓ દ્વારા જ જીવંત રહે છે. એટલે માતૃ નવમીમાં માતાનું સ્મરણ એક વ્યક્તિની ગેરહાજરીનું સ્મરણ નથી. તે પરિવારના જીવનમાં સ્ત્રીઓએ જે અદૃશ્ય રીતે સંસ્કાર વહન કર્યા છે, તેની સ્વીકૃતિ પણ છે.

માતૃ નવમી અને ‘અવવિધવા નવમી’નો સંબંધ

માતૃ નવમી સાથે જોડાયેલો ‘અવવિધવા નવમી’ શબ્દ આજના લોકો માટે થોડો અજાણ્યો લાગી શકે છે. ‘અવવિધવા’નો અર્થ એવી સ્ત્રી, જેનું અવસાન તેના પતિ જીવિત હોય ત્યારે થયું હોય. પિતૃપક્ષની નવમી તિથિ આવી સ્ત્રીઓના શ્રાદ્ધ સાથે વિશેષ રીતે જોડાયેલી પરંપરા ધરાવે છે. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ પરંપરાને ‘સુવાસિની’ અથવા ‘સધવા’ સ્ત્રીના સ્મરણ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. આ પરંપરામાં એક વિશિષ્ટ સાંસ્કૃતિક ભાવ પણ દેખાય છે. સ્ત્રીનું જીવન તેના પતિના જીવન સાથે જોડાયેલું હોવા છતાં તેના પોતાના અસ્તિત્વ અને પરિવાર પરના પ્રભાવને પણ ધાર્મિક સ્મરણમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. તેના જીવનનો અંત આવી ગયો હોય છતાં પતિ અને સંતાનો માટે તે ‘પત્ની’, ‘માતા’, ‘દાદી’ કે ‘નાની’ તરીકેની સ્મૃતિમાં રહે છે. નવમીની પરંપરા આ સ્મૃતિને એક નિશ્ચિત ધાર્મિક અવસર આપે છે.

જોકે માતૃ નવમીને દરેક પરંપરામાં એકસરખા નિયમો સાથે લાગુ પડતી વિધિ માનવી યોગ્ય નથી. ભારતના વિવિધ પ્રદેશો અને કુટુંબોમાં શ્રાદ્ધની પદ્ધતિઓમાં તફાવત છે. ક્યાંક માતૃ નવમીને મુખ્યત્વે પતિના જીવનકાળમાં મૃત્યુ પામેલી સ્ત્રીઓ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય પરંપરાઓમાં માતા, દાદી, નાની અને અન્ય સ્ત્રી પૂર્વજોના સ્મરણને પણ તેનો વ્યાપ આપવામાં આવે છે. મૂળ તિથિ-આધારિત શ્રાદ્ધનો નિયમ પણ સાથે રહે છે. આ તફાવત પરંપરાની નબળાઈ નથી. સનાતન ધાર્મિક જીવનમાં એક જ મૂળ વિચાર અનેક પ્રદેશો અને કુટુંબોની પોતાની આચારપરંપરા સાથે જીવતો રહ્યો છે. એટલે પોતાના કુટુંબની પરંપરા અને સ્થાનિક શાસ્ત્રજ્ઞની માર્ગદર્શિકા સાથે વિધિ કરવી વધુ યોગ્ય છે.

માતાનું સ્મરણ માત્ર શોક કેમ નથી?

મૃત્યુ પછી માતાને યાદ કરતા મન સ્વાભાવિક રીતે શોક તરફ જાય છે. પરંતુ શ્રાદ્ધની પરંપરા શોકને એક ધાર્મિક દિશા આપે છે. રડતી આંખોથી યાદ કરાયેલી માતા જ્યારે શ્રાદ્ધમાં સ્મરણ પામે છે ત્યારે તેની સાથેનો સંબંધ એક અલગ ભાષામાં વ્યક્ત થાય છે. ત્યાં પ્રશ્ન એ નથી રહેતો કે ‘માતા હવે ક્યાં છે?’ ત્યાં એક સંતાન પોતાના જીવનમાં માતાએ આપેલા અંશને સ્વીકારીને તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં સ્મરણ પોતે એક શક્તિ છે. કોઈ વ્યક્તિનું નામ લેવાથી તે પાછી આવતી નથી, પરંતુ સંબંધની સ્મૃતિ ફરી જીવંત થાય છે. માતૃ નવમી આ સ્મૃતિને વ્યક્તિગત દુઃખમાંથી ઉઠાવીને ધાર્મિક ક્રિયામાં ફેરવે છે. માતાના નામે કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ એટલે જીવન આપનાર અને જીવનને ઘડનાર વ્યક્તિ પ્રત્યેનું નમન.

આ ભાવને તૈત્તિરીય ઉપનિષદનું ‘માતૃદેવો ભવ’ વધુ ઊંડો બનાવે છે. માતાને દેવતુલ્ય માનવાની આજ્ઞા જીવિત સંબંધ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં માતા પ્રત્યેનો આદર જીવનના દરેક તબક્કામાં સાથે રહેવાનો છે. તેથી માતાનું મૃત્યુ પણ તેને સ્મૃતિમાંથી દૂર કરતું નથી. પિતૃપક્ષમાં તેના માટેની એક વિશેષ તિથિ આ સતત સંબંધનું ધાર્મિક રૂપ છે. માતૃ નવમીની સૌથી સુંદર બાબત કદાચ એ છે કે અહીં સ્મરણ એકતરફી નથી. સંતાન માતાને યાદ કરે છે, પરંતુ એ સ્મરણમાં સંતાન પોતાનું અસ્તિત્વ પણ ફરી ઓળખે છે. હું જે છું તેમાં કેટલું મારું છે અને કેટલું મને મળેલું છે, એ વિચાર મૃત્યુ પામેલી માતાની યાદમાં વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. આપણું શરીર, ભાષા, સંસ્કાર અને જીવનની શરૂઆતનો મોટો હિસ્સો આપણાથી પહેલાં આવ્યો છે. માતા એ વારસાની સૌથી નજીકની અને સૌથી જીવંત કડી હોય છે.

માતૃશક્તિ એટલે માત્ર સ્ત્રી પૂર્વજ નહીં

‘માતૃશક્તિ’ શબ્દને માત્ર દેવીપૂજા સુધી મર્યાદિત કરવો પણ યોગ્ય નથી. ભારતીય વિચારમાં માતા જીવનની શરૂઆત અને પોષણ બંને સાથે જોડાયેલી છે. ગર્ભ ધારણ કરવાથી લઈને બાળકને પ્રથમ અન્ન આપવાની ક્ષણ સુધી, બાળકની દુનિયાની શરૂઆત માતાથી થાય છે. એટલે માતૃત્વને શક્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે.

આ દૃષ્ટિમાં માતૃ નવમીનું સ્થાન વધુ સ્પષ્ટ બને છે. પિતૃપક્ષની વચ્ચે એક દિવસ સ્ત્રી પૂર્વજોને કેન્દ્રમાં લાવવો એ વંશની સ્મૃતિમાં સ્ત્રીના યોગદાનને દૃશ્યમાન બનાવે છે. જે માતાએ સંતાનને જન્મ આપ્યો, જે દાદીએ પેઢીને સંભાળી, જે નાનીએ પોતાના ઘરની પરંપરા આગળ પહોંચાડી, જે સ્ત્રીએ પરિવારના સંસ્કારને પોતાના જીવનમાં જીવીને આગળ આપ્યા, તેમના વિના કોઈ પણ વંશની વાર્તા પૂર્ણ થતી નથી. માતૃશક્તિ એટલે અહીં કોઈ એક વ્યક્તિને દેવતા બનાવી દેવાનો વિચાર નથી. તે જીવનને જન્મ આપતી, પોષતી, સંસ્કાર આપતી અને આગળ ધપાવતી શક્તિનું સ્મરણ છે. એટલે માતૃ નવમીમાં સ્ત્રી પૂર્વજને યાદ કરવાં એટલે પરિવારની પોતાની અંદર રહેલા સ્ત્રી વારસાને પણ યાદ કરવો.

પિતૃપક્ષના આ દિવસોમાં અન્ન, જળ અને શ્રાદ્ધ જેવી વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓમાંથી પસાર થઈને નવમી એક અલગ ભાવ સામે મૂકે છે. અહીં નજર એક એવી વ્યક્તિ તરફ જાય છે જેના ખોળામાંથી પરિવારની અનેક કહાણીઓ શરૂ થઈ હતી. એક માતા જાય છે, પરંતુ તેના હાથથી શીખેલી પ્રાર્થના, તેની બનાવેલી વાનગી, તેની બોલવાની રીત અને તેના આપેલા સંસ્કાર આગળની પેઢીમાં જીવતા રહે છે. એટલે માતૃ નવમીમાં કરવામાં આવતું સ્મરણ ભૂતકાળને પાછો લાવવાનો પ્રયાસ નથી. તે પોતાના વર્તમાનમાં રહેલા ભૂતકાળને ઓળખવાના સંસ્કાર છે. માતાનું શરીર નથી, પણ માતૃત્વથી મળેલું જીવન છે. માતાનો અવાજ નથી, પણ તેની શીખ છે. માતાનો હાથ નથી, પણ તેણે બતાવેલો માર્ગ છે.

‘માતૃદેવો ભવ’નો સૌથી ઊંડો અર્થ પણ અહીંથી સમજાય છે. માતાને દેવતુલ્ય માનવાનો અર્થ માત્ર જીવિત માતાના ચરણ સ્પર્શવા પૂરતો નથી. જે જીવન આપણને તેના માધ્યમથી મળ્યું, જે સંસ્કાર તેના માધ્યમથી મળ્યા અને જે પરંપરા તેણે આગળ ધપાવી, તેની પાછળ કૃતજ્ઞતાથી ઊભા રહેવું પણ એ જ ભાવનો એક ભાગ છે. પિતૃપક્ષમાં માતૃ નવમી એટલે એ જ કૃતજ્ઞતાનો એક વિશેષ દિવસ, જ્યાં પેઢીઓની લાંબી કડીમાં માતાના સ્થાનને થોડા સમય માટે કેન્દ્રમાં લાવીને સંતાન કહે છે કે જીવનની આ યાત્રામાં જે સ્ત્રીએ મને અહીં સુધી પહોંચાડ્યો, તેનું સ્મરણ હું ભૂલ્યો નથી.