પિતૃપક્ષ એકાદશી: શ્રાદ્ધ માત્ર પરંપરા છે કે ધર્મશાસ્ત્રમાં તેનું વિધાન પણ છે?

ઘરમાં કોઈ ધાર્મિક વિધિ થવાની હોય ત્યારે આપણે ઘણીવાર એક જ વાત સાંભળીએ છીએ કે ‘આવું જ કરવાનું હોય.’ પેઢીઓથી ચાલતી રીતને પ્રશ્ન કર્યા વગર અનુસરવાની આ ટેવ ભારતીય પરિવારોમાં નવી નથી. પરંતુ શ્રાદ્ધની પરંપરા અહીં એક રસપ્રદ વળાંક લે છે. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતું કર્મ માત્ર કુટુંબની ટેવ બનીને રહી ગયું નથી. ધર્મશાસ્ત્રોએ તેના માટે અલગ અધ્યાય લખ્યા છે, સમય નક્કી કર્યા છે, કર્તાની યોગ્યતા વિશે વિચાર્યું છે, વિધિ દરમિયાન રાખવાની શિસ્તથી લઈને કયા પ્રસંગે શ્રાદ્ધ કરવું અને કયા પ્રસંગે તેનું સ્વરૂપ બદલાય છે ત્યાં સુધીની ચર્ચા કરી છે. એટલે શ્રાદ્ધને સમજવા માટે માત્ર કોઈ એક દિવસની વિધિ તરફ જોવું પૂરતું નથી. તેની પાછળ ઊભેલી ધર્મશાસ્ત્રીય વ્યવસ્થા જોવી પડે.

આ વ્યવસ્થા કેટલી વિસ્તૃત હતી તેનો એક સુંદર દાખલો વિષ્ણુસ્મૃતિમાં મળે છે. વિષ્ણુસ્મૃતિના 73મા અધ્યાયથી 85મા અધ્યાય સુધીનો મોટો વિભાગ જ શ્રાદ્ધને સમર્પિત છે. તેમાં સામાન્ય નિયમોથી લઈને વિવિધ પ્રકારના શ્રાદ્ધ, શ્રાદ્ધના દિવસે કરવાના કર્મ, કયા બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવા, કયા સ્થળે શ્રાદ્ધ કરવું અને કર્તાએ કઈ શિસ્ત પાળવી જેવી બાબતોની ચર્ચા થાય છે. આ દર્શાવે છે કે શ્રાદ્ધ કોઈ એક સરળ લોકવિધિ તરીકે શાસ્ત્રોમાં સામે આવતું નથી. ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરાએ તેને ગોઠવાયેલા ધાર્મિક કર્મ તરીકે જોયું હતું. વિષ્ણુસ્મૃતિની પરંપરામાં શ્રાદ્ધના નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય જેવા ભેદો પણ કરવામાં આવ્યા છે. એટલે દરેક શ્રાદ્ધ એક જ કારણસર કે એક જ પ્રકારનું હોય એવું શાસ્ત્રનું ચિત્ર નથી.

શ્રાદ્ધ માટે એક જ દિવસ કેમ નથી?

આ વાત અહીં સૌથી રસપ્રદ બની જાય છે. આજના સમયમાં પિતૃપક્ષ આવે એટલે આપણા મનમાં ચોક્કસ પંદર-સોળ દિવસની તિથિઓ અને તે દિવસે કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ તરત યાદ આવે છે. પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં પિતૃકર્મનું ક્ષેત્ર આ એક પક્ષ કરતાં ઘણું વિશાળ છે. વિષ્ણુસ્મૃતિમાં નિત્ય શ્રાદ્ધ માટે અમાવસ્યા ઉપરાંત અષ્ટકા, અન્વષ્ટકા, કેટલીક વિશિષ્ટ તિથિઓ અને ઋતુસંબંધિત પ્રસંગોનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. બીજી તરફ વિશિષ્ટ પ્રસંગો માટે કરવામાં આવતાં શ્રાદ્ધનું અલગ સ્થાન છે. એટલે પિતૃકર્મ માટે સમયની પસંદગી પણ શાસ્ત્રીય વિચારનો ભાગ હતી.

વિષ્ણુ પુરાણની શ્રાદ્ધવિષયક ચર્ચા પણ આ જ વાતને વધુ વિસ્તારે છે. તેમાં અમાવસ્યા, અષ્ટમી અને અન્ય પ્રસંગો ઉપરાંત ગ્રહણ, સંક્રાંતિ અને કેટલાક વિશેષ સંજોગોમાં શ્રાદ્ધ કરવાની વાત આવે છે. આમાંથી એક મહત્વની બાબત સમજાય છે કે શ્રાદ્ધને માત્ર એક વાર્ષિક ફરજના સાંકડા અર્થમાં જોવું શાસ્ત્રોની સમગ્ર પરંપરાને રજૂ કરતું નથી. પિતૃકર્મ માટે સામાન્ય સમય છે, વિશેષ સમય છે અને પ્રસંગવિશેષે કરવામાં આવતું કર્મ પણ છે. પિતૃપક્ષ આ લાંબી પરંપરામાં એક વિશેષ સંકલિત અવસર છે, જ્યાં અનેક કુટુંબો એકસાથે પોતાના પિતૃઓનું સ્મરણ કરે છે.

શાસ્ત્રોની આ ગોઠવણી પાછળ એક બીજો વિચાર પણ દેખાય છે. ધર્મશાસ્ત્રો ધાર્મિક જીવનને માત્ર ભાવના પર છોડતા નથી. ભાવને કર્મમાં ઉતારવા માટે તેઓ સમય, રીત અને આચારની મર્યાદા નક્કી કરે છે. શ્રાદ્ધમાં પણ એ જ થયું. ક્યારે કરવું એ જેટલું મહત્વનું હતું, કેવી માનસિકતા સાથે કરવું અને કર્તાએ કેવી શિસ્ત જાળવવી એ પણ એટલું જ મહત્વનું માનવામાં આવ્યું.

શ્રાદ્ધમાં કર્તાની સ્થિતિ પણ મહત્વની હતી

ધર્મશાસ્ત્રોમાં કોઈ પણ ધાર્મિક કર્મનું મહત્વ માત્ર તેની બહારની ક્રિયામાં નથી રહેતું. કોણ તે કર્મ કરે છે, કયા સંબંધથી કરે છે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં કરે છે તેની પણ ચર્ચા થાય છે. શ્રાદ્ધના સંદર્ભમાં આ બાબત ખાસ સ્પષ્ટ છે. વિષ્ણુસ્મૃતિમાં શ્રાદ્ધ માટે કોને આમંત્રિત કરવો અને કોને ન કરવો તેની અલગ ચર્ચા મળે છે. શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત થનારા યોગ્ય બ્રાહ્મણો માટે ‘પંક્તિપાવન’ જેવી સંજ્ઞા પણ મળે છે. એટલે શ્રાદ્ધમાં ભોજન માટે કોઈને બોલાવી દેવું અને શાસ્ત્રીય રીતે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય વ્યક્તિને આમંત્રિત કરવી, બંનેને એક માનવામાં આવ્યા નથી. આ જ કારણથી શ્રાદ્ધના દિવસે કર્તાના વર્તન અંગે પણ નિયમો આપવામાં આવ્યા છે. વિષ્ણુસ્મૃતિમાં ક્રોધથી દૂર રહેવું, ઉતાવળ ન કરવી અને શ્રાદ્ધ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે આચારની ચોક્કસ મર્યાદા જાળવવાની વાત આવે છે. ભોજન કેવી રીતે કરવું, શ્રાદ્ધનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ અને વિધિ દરમિયાન કઈ બાબતોથી દૂર રહેવું તે પણ ત્યાં ચર્ચાય છે.

આ નિયમો બહારથી જોવામાં આવે તો ખૂબ સૂક્ષ્મ લાગશે. પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ ધાર્મિક કર્મની પવિત્રતા માત્ર મંત્રોચ્ચારથી નક્કી થતી નથી. કર્તાનું વર્તન, મનની સ્થિતિ અને સમગ્ર વિધિ પ્રત્યેની શિસ્ત પણ તેનો ભાગ છે. શ્રાદ્ધમાં ક્રોધ, ઉતાવળ કે અસાવધાનીથી દૂર રહેવાની વાત એટલે વિધિને એક ગંભીર ધાર્મિક કર્મ તરીકે જોવાની પરંપરા. અહીંથી શ્રાદ્ધનો એક એવી બાબત સામે આવે છે જે સામાન્ય ચર્ચામાં ઘણીવાર પાછળ રહી જાય છે. શ્રાદ્ધ એટલે કોઈ એક સામગ્રી અર્પિત કરી દેવી એટલું જ નથી. આખી પ્રક્રિયાને ધાર્મિક અનુશાસનમાં રાખવામાં આવી છે. કર્તા, સમય, સ્થળ, આમંત્રિત વ્યક્તિઓ અને આચરણ, બધું મળીને એક ધાર્મિક કર્મનું સ્વરૂપ બનાવે છે.

શાસ્ત્રોમાં શ્રાદ્ધનું સ્વરૂપ એક જ કેમ નથી?

વિષ્ણુસ્મૃતિ શ્રાદ્ધને અલગ-અલગ પ્રકારોમાં જુએ છે. નિત્ય શ્રાદ્ધ નિયમિત રીતે કરવામાં આવતા કર્મ સાથે જોડાય છે. નૈમિત્તિક શ્રાદ્ધ કોઈ વિશેષ પ્રસંગ કે કારણથી થાય છે. કામ્ય શ્રાદ્ધ વિશિષ્ટ ઇચ્છા સાથે કરવામાં આવે છે. આ વર્ગીકરણથી એક મહત્વની વાત સમજાય છે કે ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દની અંદર એક જ પ્રકારની વિધિ બંધાયેલી નથી. સંજોગ બદલાય તો કર્મનું સ્વરૂપ પણ બદલાય છે. વિષ્ણુ પુરાણ પણ પિતૃકર્મના પ્રસંગોને વિવિધ રીતે રજૂ કરે છે. ત્યાં પુત્ર કે પુત્રીના લગ્ન, નવા ઘરમાં પ્રવેશ, બાળકનું નામકરણ, ચૂડાકર્મ જેવા શુભ પ્રસંગો સાથે ‘નાન્દીમુખ’ પિતૃઓને લગતા શ્રાદ્ધનો ઉલ્લેખ મળે છે. એટલે પિતૃસ્મરણ માત્ર મૃત્યુ પછીની યાદ સુધી સીમિત નથી રહેતું. પરિવારના જીવનમાં કોઈ મોટો શુભ પ્રસંગ આવે ત્યારે પણ પિતૃઓને ધાર્મિક રીતે સ્મરણ કરવાનો વિચાર શાસ્ત્રીય પરંપરામાં જોવા મળે છે.

આ વાત શ્રાદ્ધની આખી ધાર્મિક રચનાને એક અલગ પ્રકાશમાં મૂકે છે. પરિવારના જીવનમાં જન્મ, લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ જેવા પ્રસંગો આગળ વધે છે ત્યારે પેઢીઓ પાછળ રહી જતી નથી. શુભ પ્રસંગમાં પણ પિતૃઓનું સ્મરણ થાય છે. જાણે કુટુંબ પોતાના વર્તમાન સુખની ક્ષણમાં પોતાની પાછળ રહેલા અદૃશ્ય વારસાને પણ સ્થાન આપે છે. પિતૃકર્મની આ બાબત શોકથી અલગ છે. અહીં સ્મરણનો સ્વર દુઃખનો નહીં, પરિવારના સતત જીવનમાં પિતૃઓને સ્થાન આપવાનો છે.

ધર્મશાસ્ત્રોમાં નિયમ એટલે ભાવનાને બંધન નહીં

શ્રાદ્ધના આટલા નિયમો જોઈને એક પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે કે જ્યારે પિતૃઓ માટેનો ભાવ મુખ્ય છે ત્યારે આટલી બધી મર્યાદાની જરૂર શા માટે પડી? ભારતીય ધર્મશાસ્ત્રોની કાર્યપદ્ધતિને જોવામાં આવે તો તેનો જવાબ મળે છે. ધર્મ માત્ર વ્યક્તિના મનમાં રહેલો ભાવ નથી. તેને આચારમાં ઉતારવા માટે સમય, સ્થાન, કર્તવ્ય અને પદ્ધતિની જરૂર પડે છે. એટલે નિયમ ભાવનાનો વિરોધ નથી કરતો. તે ભાવનાને ધાર્મિક કર્મનું સ્વરૂપ આપે છે.

વિષ્ણુસ્મૃતિમાં શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય સ્થળોની પણ ચર્ચા થાય છે. પુષ્કર, ગયાશિરસ, નર્મદા, યમુના, ગંગા, પ્રભાસ અને વારાણસી જેવા તીર્થોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં સ્થાનને કોઈ સામાન્ય ભૌગોલિક જગ્યા તરીકે નહીં, ધાર્મિક પરિણામ સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. એટલે જ ધર્મશાસ્ત્રીય શ્રાદ્ધમાં ‘ક્યાં’, ‘ક્યારે’, ‘કોણ’, ‘કેવી રીતે’ અને ‘કયા સંકલ્પથી’ જેવા પ્રશ્નો એકબીજાથી અલગ નથી. એક વિધિની અંદર અનેક સ્તરો કામ કરે છે. પિતૃઓ માટેનો ભાવ તેના કેન્દ્રમાં છે, પરંતુ તે ભાવને ધાર્મિક કર્મમાં પરિવર્તિત કરનાર આખી વ્યવસ્થા તેની આસપાસ ઊભી થાય છે.વિષ્ણુ પુરાણની શ્રાદ્ધવિષયક ચર્ચામાં કર્તાને ક્રોધ, ભટકાવા અને ઉતાવળથી દૂર રહેવાની સૂચના મળે છે. આ નાની લાગતી સૂચનાઓમાં પણ શ્રાદ્ધ વિશેની શાસ્ત્રીય દૃષ્ટિ છુપાયેલી છે. પિતૃકર્મ કોઈ ઉતાવળમાં પૂરી કરી દેવાની સામાજિક જવાબદારી નથી. તે એકાગ્રતા માગતું ધાર્મિક કર્મ છે.

શ્રાદ્ધની પાછળ ઊભી છે એક આખી ધર્મવ્યવસ્થા

પિતૃપક્ષમાં જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરે છે ત્યારે તેની સામે કદાચ થોડી જ મિનિટોની વિધિ હોય છે. પરંતુ એ વિધિની પાછળ જે શાસ્ત્રીય પરંપરા છે તે સદીઓ સુધી વિસ્તરેલી છે. ધર્મસૂત્રોથી સ્મૃતિઓ સુધી અને પુરાણોથી નિબંધગ્રંથો સુધી શ્રાદ્ધ અંગે સતત ચર્ચા થતી રહી છે. ક્યાંક સમયનું વિધાન છે, ક્યાંક કર્તાની યોગ્યતા, ક્યાંક આચારની મર્યાદા, ક્યાંક આમંત્રિત બ્રાહ્મણોની યોગ્યતા અને ક્યાંક વિશિષ્ટ પ્રસંગોનું વર્ણન.

વિષ્ણુસ્મૃતિના વિશાળ શ્રાદ્ધપ્રકરણથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે પિતૃકર્મને ભારતીય ધર્મપરંપરાએ જીવનના કિનારે પડેલી કોઈ ગૌણ વિધિ તરીકે જોયું નહોતું. તેને ગૃહસ્થના ધાર્મિક જીવનની ગોઠવણીમાં સ્થાન મળ્યું હતું. શ્રાદ્ધના અલગ પ્રકારો, તેના સમય અને તેની પદ્ધતિ અંગેના નિયમો આ જ વાત દર્શાવે છે અને આ પરંપરાની સૌથી રસપ્રદ બાબત -*એ છે કે શાસ્ત્રો શ્રાદ્ધને સ્થિર અને એકરૂપ કર્મ તરીકે બંધ કરી દેતા નથી. સમય પ્રમાણે, પ્રસંગ પ્રમાણે અને સંબંધ પ્રમાણે તેના વિવિધ સ્વરૂપો દેખાય છે. પિતૃકર્મમાં આ વૈવિધ્ય જ બતાવે છે કે ભારતીય ધર્મપરંપરાએ મૃત્યુ અને પિતૃસ્મરણને જીવનથી અલગ વિષય માન્યો નહોતો. પરિવારના નિયમિત જીવનમાં પણ તેનું સ્થાન હતું અને વિશેષ પ્રસંગોમાં પણ.

પિતૃપક્ષની એકાદશી પર આ ધર્મશાસ્ત્રીય દૃષ્ટિ સામે રાખીએ ત્યારે શ્રાદ્ધ એક સરળ વિધિ કરતાં ઘણું વિશાળ દેખાય છે. હાથથી થતી ક્રિયા તો થોડી ક્ષણોની હોય છે, પણ તેની પાછળ સમયની પસંદગીથી લઈને આચારની મર્યાદા સુધીની એક આખી શાસ્ત્રીય રચના ઊભી છે. પિતૃઓ માટેનું કર્મ એટલે પરંપરાને આંખ બંધ કરીને દોહરાવવી નહીં, પણ ધર્મશાસ્ત્રોએ જે રીતે તેને ગોઠવ્યું છે તેની અંદર રહીને પેઢીઓથી ચાલતી ધાર્મિક જવાબદારી નિભાવવી. આ કારણે શ્રાદ્ધની પરંપરાને જોતી વખતે એક સામાન્ય ઘરેલું દૃશ્ય પણ અચાનક ઘણું જૂનું બની જાય છે. આજે કોઈ ઘરમાં કરવામાં આવતી વિધિની પાછળ સ્મૃતિ, ધર્મ અને આચારને એકસાથે ગોઠવતી એવી શાસ્ત્રીય પરંપરા ઊભી છે, જેણે પિતૃકર્મને પેઢી દર પેઢી આગળ પહોંચાડ્યું છે. પિતૃપક્ષ કદાચ એ પરંપરાને સૌથી એકાગ્રતાથી યાદ કરવાનો સમય છે, પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રોની દૃષ્ટિએ પિતૃઓનું સ્થાન માત્ર આ પંદર દિવસ પૂરતું નથી. તે ગૃહસ્થના સમગ્ર ધાર્મિક જીવન સાથે જોડાયેલી એક લાંબી વ્યવસ્થા છે.