પાંડવોની સ્વર્ણ પલ્લીથી રાજા સિદ્ધરાજ સુધી: રૂપાલની મા વરદાયિનીની ઉપાસનાની આ પરંપરા સદીઓથી કેવી રીતે જીવંત છે

ગાંધીનગર જિલ્લાના રૂપાલ ગામમાં આસો સુદ નોમની રાત્રે જાણે આખું ગામ મા વરદાયિનીની ભક્તિમાં રંગાઈ જાય છે. રાતના અંધકારમાં માતાજીના જયઘોષ ગુંજવા લાગે છે, શેરીઓમાં શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ ઉમટે છે અને સૌની નજર હોય છે કાષ્ટની બનેલી પલ્લી પર. હાથમાં ઘીનાં વાસણો લઈને ઊભેલા ભક્તો રૂપાલની પલ્લીની રાહ જુએ છે. આ પરંપરા હજારો વર્ષોથી અકબંધ છે.

પલ્લી નજીક આવે એટલે કોઈ પોતાની માનતા પૂરી થયાની ખુશીમાં તો કોઈ માતાજી પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા તેના પર શુદ્ધ દેશી ઘી અર્પણ કરે છે. જોતજોતામાં રસ્તાઓ પર ઘીની નદીઓ વહેવા લાગે છે. રૂપાલની પલ્લીનાં આ દૃશ્યો દર વર્ષે સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થાય છે અને દેશભરના લોકોના મનમાં એક જ સવાલ ઊઠે છે કે આખરે એક લાકડાના રથ સાથે આટલી અતૂટ શ્રદ્ધા જોડાઈ કેવી રીતે?

આ સવાલનો જવાબ માત્ર ઘી અર્પણ કરવાની પરંપરામાં નથી, પરંતુ રૂપાલની પલ્લી સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક માન્યતાઓ, લોકકથાઓ અને પેઢી દર પેઢી ચાલતી આવતી સામૂહિક સેવામાં છુપાયેલો છે. સ્થાનિક લોકમાન્યતા આ પરંપરાનાં મૂળ મહાભારતકાળ સુધી લઈ જાય છે. કહેવાય છે કે પાંડવોના અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન રૂપાલ વિસ્તાર સાથે તેમનો સંબંધ જોડાયો હતો. આ કથા ખીજડાના વૃક્ષ, પાંડવોના શસ્ત્રો અને મા આદ્યશક્તિની આરાધનાને એકબીજા સાથે સાંકળે છે.

પાંડવોની સ્વર્ણ પલ્લીથી શરૂ થતી લોકકથા

લોકવાયકા અનુસાર પાંડવો તેમના અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન રૂપાલ આવ્યા હતા અને અહીં સ્થિત ખીજડાના વૃક્ષ નીચે પોતાનાં શસ્ત્રો સંતાડીને મા આદ્યશક્તિની આરાધના કરી હતી. પાંડવો માટે તે સમય માત્ર વનવાસ કે અજ્ઞાતવાસનો નહોતો, પરંતુ જીવનની સૌથી મોટી કસોટીનો સમય હતો. એક તરફ રાજ્ય ગુમાવ્યાનું દુઃખ અને બીજી તરફ ભવિષ્યમાં આવનારા મહાસંગ્રામનો પડકાર હતો.

માતાજીના આશીર્વાદથી પાંડવોને વિજયનો માર્ગ મળ્યો હતો. મહાભારતના યુદ્ધમાં વિજય પ્રાપ્ત કર્યા બાદ તેમણે માતાજી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા પલ્લી બનાવી હતી. આ પલ્લી સ્વર્ણ એટલે કે સોનાની હતી એવું માનવામાં આવે છે. ત્યારથી માતાજીની પલ્લી કાઢવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાની લોકવાયકા છે.

આ કથામાં સોનાની પલ્લીનું વર્ણન આવે છે, પરંતુ રૂપાલની આજની ઓળખ તો ખીજડાના લાકડામાંથી તૈયાર થતી પલ્લી છે. તો પછી સ્વર્ણ પલ્લીમાંથી કાષ્ટની પલ્લી સુધીની પરંપરા કેવી રીતે પહોંચી? આ સવાલનો જવાબ રૂપાલની બીજી પ્રચલિત લોકવાયકામાં મળે છે, જેનો સંબંધ પાટણના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ સાથે જોડવામાં આવે છે.

રાજા સિદ્ધરાજ અને લાકડાની પલ્લી

લોકમાન્યતા અનુસાર, રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયગાળામાં સોનાની પલ્લીને બદલે ખીજડાનાં લાકડામાંથી પલ્લી બનાવવાની પરંપરા શરૂ થઈ હતી. ત્યારથી લાકડાની પલ્લી આ ધાર્મિક ઉત્સવની ઓળખ બની ગઈ. ખીજડાનું લાકડું પસંદ કરવાની પરંપરા સાથે પલ્લીનું આજનું સ્વરૂપ જોડાયેલું છે. આ વૃક્ષ ગુજરાતના સ્થાનિક પર્યાવરણ અને લોકજીવન સાથે પણ સંબંધ ધરાવે છે.

પલ્લી માટે લાકડું લાવવું, તેને પરંપરાગત માપ પ્રમાણે ગોઠવવું અને ધાર્મિક વિધિ અનુસાર રથ તૈયાર કરવો એ સામાન્ય બાંધકામનું કામ નથી. તેમાં ચોક્કસ રીતોનું પાલન અને પેઢીઓથી મળેલું પરંપરાગત જ્ઞાન સામેલ છે. પરંતુ પલ્લીનું મહત્વ માત્ર તેના લાકડામાં કે તેની રચનામાં નથી. આ રથ પર માતાજીની ઉપાસના થાય છે અને તેના પર ઘી અર્પણ કરવાની પરંપરા ભક્તોની શ્રદ્ધા સાથે જોડાયેલી છે.

પલ્લી તૈયાર થયા પછી તેમાં પાંચ જ્યોતની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે અને માતાજીની છબી તથા ગોખને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે તૈયાર થયેલી પલ્લી જ્યારે ગામની શેરીઓમાં નીકળે છે ત્યારે આ લાકડાનો રથ આખા ગામની આસ્થાનું કેન્દ્ર બની જાય છે.

પલ્લી પર ઘી ચઢાવવાની પરંપરા

પલ્લી તૈયાર થઈ જાય અને તેની યાત્રાનો સમય નજીક આવે એટલે રૂપાલમાં ભક્તોની તૈયારીઓ પણ તેજ બને છે. કોઈ ઘીનાં વાસણો તૈયાર રાખે છે, કોઈ પરિવાર સાથે દર્શન માટે આવે છે તો કોઈ વર્ષોથી ચાલી આવતી કૌટુંબિક માનતા પૂરી કરવા માટે પલ્લીની રાહ જુએ છે. પલ્લી આગળ વધે ત્યારે ભક્તો તેના પર શુદ્ધ દેશી ઘી અર્પણ કરે છે. એક પછી એક શ્રદ્ધાળુઓ ઘી ચઢાવતા જાય છે અને રસ્તાઓ પર ઘીનો પ્રવાહ જોવા મળે છે. રૂપાલની પલ્લી વિશે દેશભરમાં ચર્ચા થવાનું આ એક મુખ્ય કારણ છે.

પરંતુ આ ઘી માત્ર ઉત્સવને ભવ્ય બનાવવાનું સાધન નથી. પ્રચલિત માન્યતા અનુસાર ભક્તો પોતાની મનોકામના પૂર્ણ થાય ત્યારે માતાજીની પલ્લી પર ઘી ચઢાવીને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. કોઈ પરિવારના સુખ માટે પ્રાર્થના કરે છે, કોઈ સંતાનપ્રાપ્તિની માનતા સાથે આવે છે તો કોઈ જીવનમાં આવેલી મુશ્કેલીમાંથી મુક્તિ મળ્યા બાદ માતાજીના દર્શન કરવા પહોંચે છે. દરેક ભક્તની પોતાની એક માન્યતા અને લાગણી હોય છે, પરંતુ આ બધી લાગણીઓ એક જ સ્થળે આવીને મળે છે.

આથી રૂપાલની પલ્લીમાં ઘીનો અભિષેક વ્યક્તિગત શ્રદ્ધાને સામૂહિક ઉત્સવમાં પરિવર્તિત કરે છે. એક પરિવારની માનતા હોય કે અનેક પેઢીઓથી ચાલતી આવતી પરંપરા, પલ્લી પર ઘી અર્પણ કરતી વખતે ભક્તો માટે આ ક્ષણ વિશેષ હોય છે. સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી ઘીની નદીઓ આ શ્રદ્ધાનું દૃશ્યમાન સ્વરૂપ છે, પરંતુ તેની પાછળનો ભાવ સમજીએ તો પલ્લીનું મહત્વ માત્ર વાયરલ વિડીયોથી ઘણું વિશિષ્ટ છે.

27 ચકલામાંથી પસાર થતી પલ્લી અને આખા ગામની સહભાગીતા

ઘી અર્પણ કરવાની આ પરંપરા પલ્લીની યાત્રા સાથે જોડાયેલી છે. આસો સુદ નોમની રાત્રે પલ્લી નીકળે છે અને રૂપાલ ગામના 27 ચકલામાંથી પસાર થાય છે. ગામના જુદા-જુદા વિસ્તારોમાં ભક્તો તેની રાહ જુએ છે. પલ્લી જે ચકલા પર પહોંચે ત્યાં દર્શન કરવા લોકો એકત્રિત થાય છે અને પોતાની શ્રદ્ધા પ્રમાણે ઘી અર્પણ કરે છે. આમ, પલ્લીની યાત્રા આખા ગામને એક જ ધાર્મિક પ્રસંગ સાથે સાંકળી લે છે.

આટલી મોટી યાત્રા સફળતાપૂર્વક યોજાય તે માટે પલ્લી તૈયાર કરનારાઓ ઉપરાંત અનેક લોકોની મહેનત જરૂરી બને છે. કોઈ વ્યવસ્થા સંભાળે છે, કોઈ ભીડને માર્ગ આપે છે, કોઈ ધાર્મિક વિધિમાં જોડાય છે અને કોઈ ભક્તો માટે જરૂરી વ્યવસ્થા કરે છે. આ જ સહયોગ પલ્લીને એક વ્યક્તિ કે એક પરિવારના ઉત્સવમાંથી આખા ગામના મહોત્સવમાં પરિવર્તિત કરે છે. અને આ સામૂહિક ભાવના પલ્લીના નિર્માણથી જ શરૂ થઈ જાય છે.

વાલ્મીકિ સમાજથી લઈને અઢારે વર્ણ સુધી: પલ્લી બને છે સહિયારી સેવાનું પ્રતીક

રૂપાલની પલ્લીનું એક એવું પણ પાસું છે, જે તેની ધાર્મિક ભવ્યતા જેટલું જ મહત્વનું છે. પલ્લી બનાવવા માટે ગામના વિવિધ સમાજો પોતાની પરંપરાગત જવાબદારીઓ નિભાવે છે. અહીં અલગ-અલગ સમુદાય લોકોની સેવા મળીને જ પલ્લીને અંતિમ સ્વરૂપ આપે છે. આ સહિયારી વ્યવસ્થા સામાજિક સમરસતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર પલ્લી માટે ખીજડાનું લાકડું શોધી લાવવાનું કામ વાલ્મીકિ સમાજના લોકો કરે છે. આ કામ પલ્લીના નિર્માણનો પાયો છે, કારણ કે લાકડું જ તેના માળખાનો આધાર બને છે. ત્યારબાદ વાળંદ સમાજના લોકો વરખડાના સોટા લાવી પલ્લીને બાંધવામાં સહયોગ આપે છે. કુંભાર-પ્રજાપતિ સમાજના લોકો પાંચ માટલાં ગોઠવવાની કામગીરીમાં જોડાય છે, જ્યારે પીંજારા સમાજના લોકો કપાસ પૂરે છે. પંચાલ સમાજના લોકો લાકડાના ખીલા તૈયાર કરે છે અને માળી સમાજના લોકો ફૂલહારથી પલ્લીને શણગારે છે.

આ ઉપરાંત બ્રાહ્મણ, વણિક, પટેલ, વણકર, ચાવડા અને અન્ય સમાજોના લોકો પણ પલ્લી સાથે જોડાયેલી વિવિધ પરંપરાગત અને ધાર્મિક કામગીરીમાં સહભાગી બને છે. દરેકની ભૂમિકા અલગ છે, પરંતુ દરેકની સેવાનું મહત્વ ખૂબ વિશેષ છે. આમ, પલ્લીનો દરેક ભાગ કોઈને કોઈની મહેનત સાથે જોડાયેલો છે.

એટલે જ રૂપાલની પલ્લીનો ઉલ્લેખ થાય ત્યારે માત્ર ઘીનો અભિષેક કે પૌરાણિક કથા જ યાદ રાખવા જેવી નથી. પલ્લી બનાવવા માટે વાલ્મીકિ સમાજના લોકો લાકડું લાવે અને અન્ય સમાજો પોતાની સેવા આપે, આ વ્યવસ્થા બતાવે છે કે એક પરંપરાને જીવંત રાખવા માટે આખા સમાજની ભાગીદારી કેટલી મહત્વની છે. અહીં સૌની ભૂમિકા અલગ હોવા છતાં અંતિમ હેતુ એક જ છે કે મા વરદાયિનીની પલ્લી પરંપરા મુજબ તૈયાર થાય અને મહોત્સવ શ્રદ્ધાપૂર્વક સંપન્ન થાય.

આજે રૂપાલની પલ્લી ગુજરાતની બહાર પણ જાણીતી બની છે. ઘીનો અભિષેક, મધ્યરાત્રિએ નીકળતી યાત્રા અને તેમાં ઉમટતા ભક્તોનાં દૃશ્યો લોકોને આકર્ષે છે. પરંતુ આ ઉત્સવને સમજવા માટે માત્ર તેની ભવ્યતા જોવી પૂરતી નથી. તેની પાછળની લોકકથાઓ, ખીજડાના લાકડાની પલ્લી બનાવવાની પરંપરા અને વિવિધ સમાજોની સહિયારી સેવા પણ એટલી જ મહત્વની છે.

પાંડવોએ સ્વર્ણ પલ્લી બનાવી હોવાની માન્યતાથી લઈને રાજા સિદ્ધરાજના સમય સાથે જોડાતી કથા સુધી, રૂપાલની પલ્લીનો લોકઇતિહાસ ઘણો વિસ્તરેલો છે. આથી મા વરદાયિનીની પલ્લી માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવ નથી. તે રૂપાલની સામૂહિક ઓળખ છે, લોકઆસ્થાનો જીવંત વારસો છે અને વિવિધ સમાજોની સહિયારી સેવાનું પ્રતીક છે.

પેઢીઓ બદલાય, સમય બદલાય અને જીવનશૈલી બદલાય, છતાં જ્યારે આસો સુદ નોમની રાત્રે પલ્લી નીકળે છે ત્યારે આખું ગામ ફરી એકવાર પોતાની પરંપરા સાથે જોડાઈ જાય છે. આ જ જોડાણ રૂપાલની પલ્લીને વિશિષ્ટ બનાવે છે અને તેને ઉત્સવ નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક વારસો બનાવે છે.