આ વર્ષે ચોમાસાએ ગુજરાતમાં જે દૃશ્યો સર્જ્યાં છે તે કદાચ આવનારી પેઢીઓ પણ યાદ રાખશે. નદીઓ બે કાંઠે વહેવાં લાગી, શહેરો પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયાં, ગામડાંઓમાં મહિનાઓ જેટલો વરસાદ ગણતરીના કલાકોમાં વરસી ગયો અને અનેક સ્થળોએ દાયકાઓ જૂના વરસાદના રેકોર્ડ તૂટી ગયા. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ બધું એવા વર્ષે બન્યું જ્યારે વર્ષના શરૂઆતના મહિનાઓથી જ એક શબ્દ સતત ચર્ચામાં હતો– અલ નીનો. હવામાનશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા હતા કે પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિકસતી અલ નીનોની સ્થિતિ ભારતના ચોમાસાને નબળું પાડી શકે છે, વરસાદ ઓછો રહી શકે છે અને કૃષિ પર અસર પડી શકે છે. પરંતુ પ્રકૃતિએ જાણે બીજી જ વાર્તા લખી. ગુજરાતમાં વરસાદે તમામ અંદાજોને પાછળ છોડી દીધા.
આવા સમયે એક બીજો શબ્દ પણ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો હતો– નવતપા. આપણા પૂર્વજો સદીઓથી કહેતા આવ્યા છે કે ‘નવતપા તપે તો વર્ષા ઝપે’. શું આ માત્ર લોકમાન્યતા હતી? કે પછી તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક તર્ક પણ છુપાયેલો છે? શું ખરેખર અલ નીનો સામે નવતપાની ‘જીત’ થઈ કે પછી આ બંનેને એકબીજાના વિરોધી તરીકે જોવું જ ખોટું છે? આ સવાલોના જવાબ શોધવા માટે માત્ર પંચાંગ કે માત્ર આધુનિક હવામાન વિજ્ઞાન પૂરતું નથી. બંનેને સાથે સમજવાની જરૂર છે.
નવતપા: માત્ર ધાર્મિક માન્યતા નહીં, સદીઓના અવલોકનનું પરિણામ
ભારતીય કૃષિ સંસ્કૃતિમાં નવતપાનું વિશેષ સ્થાન છે. દર વર્ષે જ્યારે સૂર્ય રોહિણી નક્ષત્રમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે લગભગ નવ દિવસનો સમયગાળો નવતપા તરીકે ઓળખાય છે. દેશના મોટાભાગમાં આ દિવસોમાં સૌથી વધુ ગરમી અનુભવાય છે. ખેડૂતો માટે આ દિવસો માત્ર ઉનાળાની અસહ્ય ગરમી નહોતા, પરંતુ આવનારા ચોમાસાનો સંકેત પણ હતા.
સદીઓ પહેલાં ન તો ઉપગ્રહો હતા, ન રડાર હતા અને ન સુપર કમ્પ્યુટરો. છતાં ભારતીય ઋષિઓ, ખગોળશાસ્ત્રીઓ અને ખેડૂતો વર્ષો સુધી પ્રકૃતિનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરતા રહ્યા. તેમણે જોયું કે જ્યારે નવતપા દરમિયાન ધરતી પૂરતી તપે છે ત્યારે સામાન્ય રીતે ચોમાસું સારું રહે છે. આ જ અવલોકનમાંથી ‘નવતપા તપે તો વર્ષા ઝપે’ જેવી લોકોક્તિ જન્મી.
ઘણા લોકો આને માત્ર ધાર્મિક માન્યતા માનીને આગળ વધી જાય છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું આ અવલોકન પાછળ પ્રકૃતિનો કોઈ નિયમ પણ કામ કરે છે?
નવતપા પાછળનું વિજ્ઞાન શું કહે છે?
આધુનિક હવામાન વિજ્ઞાન કહે છે કે ચોમાસું એટલે માત્ર વાદળોનું આગમન નહીં, પરંતુ આ ઊર્જાની એક વિશાળ પ્રણાલી છે. ગરમી જેટલી વધુ હશે, જમીન અને સમુદ્રમાંથી બાષ્પીભવન એટલું જ વધુ થશે. વધુ બાષ્પીભવન એટલે વાતાવરણમાં વધુ જળવાષ્પ અને વધુ જળવાષ્પ એટલે વરસાદી પ્રણાલીઓને વધુ ઇંધણ.
ભારતીય ઉપખંડમાં ઉનાળાની તીવ્ર ગરમી માત્ર લોકોને પરેશાન કરવા માટે નથી આવતી. આ ગરમી જમીનને ઝડપથી ગરમ કરે છે. બીજી તરફ સમુદ્ર પ્રમાણમાં ધીમે ગરમ થાય છે. જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચે ઊભો થતો આ તાપમાનનો તફાવત જ દક્ષિણ-પશ્ચિમ મોનસૂનના મૂળભૂત એન્જિન તરીકે કામ કરે છે.
એટલે નવતપા દરમિયાન પડતી કાળઝાળ ગરમીને આપણા પૂર્વજોએ ચોમાસા સાથે જોડી હતી. તેમણે કદાચ ‘બાષ્પીભવન’, ‘વાયુદબાણ’ કે ‘મોનસૂન સર્ક્યુલેશન’ જેવા વૈજ્ઞાનિક શબ્દો વાપર્યા ન હતા, પરંતુ તેમણે પરિણામોનું લાંબાગાળાનું અવલોકન જરૂર કર્યું હતું.
અલબત્ત, તેનો અર્થ એવો નથી કે નવતપા સારો જાય એટલે દર વર્ષે ભારે વરસાદ જ પડે. વરસાદ અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે. પરંતુ ગરમી અને ચોમાસા વચ્ચેનો સંબંધ વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ સ્વીકારાયેલો છે.
આખી દુનિયા અલ નીનોને લઈને ચિંતિત કેમ હતી?
અલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરમાં સર્જાતી એક વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલી છે. જ્યારે પૂર્વ અને મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગરના સપાટીનું પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થઈ જાય છે ત્યારે વૈશ્વિક પવનપ્રણાલીઓ અને વરસાદના પેટર્નમાં ફેરફાર થવા લાગે છે. ભારત સહિત દુનિયાના અનેક વિસ્તારોમાં તેની અસર જોવા મળે છે.
ભારત માટે અલ નીનો સામાન્ય રીતે ચિંતાનું કારણ બને છે, કારણ કે ઇતિહાસમાં અલ નીનો વર્ષોમાં ચોમાસું નબળું રહ્યું છે. કૃષિ ઉત્પાદન પર અસર પડી છે અને વરસાદમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. આ કારણસર આ વર્ષે પણ શરૂઆતથી જ એવી ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે અલ નીનો ગુજરાત સહિત દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદ ઘટાડી શકે છે.
પરંતુ અહીં એક અગત્યની વાત સમજવી જરૂરી છે. અલ નીનો કોઈ સ્વિચ નથી કે તેને ચાલુ કરો એટલે વરસાદ બંધ થઈ જાય. તે માત્ર એક પ્રભાવક પરિબળ છે. વરસાદનું અંતિમ ચિત્ર અનેક હવામાન પ્રણાલીઓ મળીને દોરે છે.
ગુજરાતમાં આખરે એવું શું બન્યું કે વરસાદે બધા અંદાજ બદલી નાખ્યા?
ગુજરાતમાં થયેલા રેકોર્ડબ્રેક વરસાદ પાછળ સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવી લો-પ્રેશર સિસ્ટમે. સામાન્ય રીતે આવી સિસ્ટમો એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ આગળ વધતી રહે છે. પરંતુ આ વખતે હવામાનશાસ્ત્રીઓના જણાવ્યા અનુસાર મધ્ય ટ્રોપોસ્ફિયરમાં સ્ટિયરિંગ વિન્ડ્સ નબળી પડતાં લો-પ્રેશર સિસ્ટમ લાંબા સમય સુધી લગભગ એક જ વિસ્તારમાં અટકી રહી. પરિણામે એક જ વિસ્તારમાં વારંવાર વરસાદી વાદળો બનતાં રહ્યાં.
આ દરમિયાન મોનસૂન ટ્રફ પણ ગુજરાત તરફ સક્રિય હતી. અરબી સમુદ્રમાંથી સતત ભેજ ખેંચાઈ રહ્યો હતો. ભેજની સપ્લાય બંધ થઈ જવાને બદલે સતત ચાલુ રહી. એટલે વરસાદી વાદળોને જાણે અવિરત ઇંધણ મળતું રહ્યું.
હવામાનશાસ્ત્રમાં એક રસપ્રદ શબ્દ છે ‘ક્લાઉડ ટ્રેનિંગ‘. જેમ એક પછી એક ડબ્બા લઈને ટ્રેન એક જ પાટા પરથી પસાર થાય છે, તેમ એક પછી એક વરસાદી વાદળો એ જ વિસ્તાર પરથી પસાર થતાં રહે. પરિણામે થોડા કલાકોમાં જ અસાધારણ વરસાદ વરસી જાય. ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં આ જ સ્થિતિ સર્જાઈ.
આ ઉપરાંત અરબી સમુદ્રનું ઊંચું તાપમાન, સતત મળતો ભેજ, સ્થાનિક પવનપ્રણાલીઓ અને અન્ય હવામાન પરિબળોએ પણ વરસાદની તીવ્રતા વધારી. હવામાન પરિવર્તનના કારણે પણ આજે વાતાવરણમાં વધુ ભેજ સમાઈ શકે છે, જેના કારણે અતિવૃષ્ટિની ઘટનાઓ વધુ તીવ્ર બની રહી હોવાનું અનેક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સૂચવે છે.
એટલે ગુજરાતમાં પડેલો ઐતિહાસિક વરસાદ કોઈ એક કારણથી પડ્યો નહોતો. તે અનેક હવામાન પ્રણાલીઓ એકસાથે સક્રિય થવાનું પરિણામ હતો.
તો પછી નવતપા અને અલ નીનો વચ્ચેનો સંબંધ કેવી રીતે સમજવો?
આ વર્ષે બનેલી ઘટના એક રસપ્રદ પાઠ શીખવે છે. અલ નીનો અને નવતપા એકબીજાના વિરોધી નથી. એક વૈશ્વિક સમુદ્રી-વાતાવરણીય પ્રણાલી છે, જ્યારે બીજું ભારતીય ઋતુચક્રના લાંબા અવલોકનો પરથી વિકસેલું પરંપરાગત જ્ઞાન છે.
આધુનિક વિજ્ઞાન વરસાદનું વિશ્લેષણ ઉપગ્રહો, મોડેલો અને ડેટાના આધારે કરે છે. ભારતીય પરંપરાએ એ જ પ્રકૃતિને સદીઓ સુધી નિહાળી તેના નિયમોને લોકજ્ઞાનમાં રૂપાંતરિત કર્યા. બંનેની ભાષા અલગ છે, પરંતુ બંને પ્રકૃતિને જ સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ગુજરાતમાં આ વર્ષે પડેલો વરસાદ એ નથી કહેતો કે અલ નીનોની વાત નકર ફાંકા હતા અને એ પણ નથી કહેતો કે નવતપા જ વરસાદ લાવી શકે. પરંતુ આ ઘટના એટલું જરૂર યાદ અપાવે છે કે પ્રકૃતિ એક જ નિયમથી ચાલતી નથી. અનેક પરિબળો સાથે મળીને અંતિમ પરિણામ આપે છે.
શું આપણા પૂર્વજોના અવલોકનને ફરી વાંચવાનો સમય આવી ગયો છે?
વર્ષો સુધી ભારતીય પરંપરામાં રહેલા અનેક ઋતુસંકેતોને માત્ર અંધશ્રદ્ધા અથવા લોકકથા કહીને અવગણવામાં આવ્યા. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો પણ પરંપરાગત પર્યાવરણીય જ્ઞાનનું (Traditional Ecological Knowledge) મહત્ત્વ સ્વીકારી રહ્યા છે. કારણ કે સદીઓ સુધી સતત થયેલા અવલોકનો ઘણી વખત સ્થાનિક પ્રકૃતિ વિશે એવી સમજ આપે છે, જે આધુનિક વિજ્ઞાનને પણ ઉપયોગી બની શકે.
ગુજરાતમાં પડેલો આ ઐતિહાસિક વરસાદ કદાચ એક જ વાત કહે છે કે પ્રકૃતિને સમજવા માટે માત્ર ઉપગ્રહો પૂરતા નથી અને માત્ર લોકમાન્યતાઓ પણ પૂરતી નથી. બંને વચ્ચે સંવાદ જરૂરી છે. અલ નીનો આપણને વૈશ્વિક હવામાનનું ગણિત સમજાવે છે જ્યારે નવતપા આપણને યાદ અપાવે છે કે ભારતીય સંસ્કૃતિએ પણ પ્રકૃતિને હજારો વર્ષ સુધી ખૂબ ધ્યાનથી વાંચી છે. કદાચ ભવિષ્યનું સાચું જ્ઞાન આ બંનેના સંગમમાં જ છુપાયેલું છે.
