તાજેતરમાં ગુજરાત સરકારે એક એવો વહીવટી નિર્ણય લીધો છે, જે પહેલી નજરે સામાન્ય પોલીસ વિભાગના પુનર્ગઠન જેવો લાગે છે, પરંતુ તેની પાછળ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સરહદી વ્યવસ્થાપન અને વ્યૂહાત્મક દેખરેખ સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વના પાસાં છૂપાયેલા છે. રાજ્ય સરકારે પાકિસ્તાન સાથેની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદને આવરી લેતા પોલીસ માળખામાં ફેરફાર કરીને નવી બનાસકાંઠા પોલીસ રેન્જની રચના કરી છે. આ નિર્ણય સાથે હવે ગુજરાતની પાકિસ્તાન સરહદની દેખરેખ એકના બદલે બે અલગ પોલીસ રેન્જ અને બે ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ (IG) સ્તરના અધિકારીઓ વચ્ચે વહેંચાઈ જશે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક સુરક્ષા પડકારોમાંથી પસાર થયા છે, સરહદી વિસ્તારોમાં ડ્રગ્સ તસ્કરી અને ઘૂસણખોરીના જોખમો સતત ચર્ચામાં રહ્યા છે અને ઑપરેશન સિંદૂર બાદ સરહદી વિસ્તારોમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો પણ જોવા મળ્યા છે. તેથી આ નિર્ણયને માત્ર વહીવટી ફેરફાર તરીકે નહીં, પરંતુ સરહદી સુરક્ષાને વધુ અસરકારક બનાવવાના મોટા પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
શું નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે?
4 જૂન, 2026ના રોજ ગુજરાત સરકારે નવી બનાસકાંઠા પોલીસ રેન્જની રચનાની જાહેરાત કરી હતી. અત્યાર સુધી પાકિસ્તાન સરહદ સાથે જોડાયેલા કચ્છ, પાટણ અને બનાસકાંઠા સહિતના વિસ્તારો બોર્ડર રેન્જ હેઠળ આવતા હતા. 1995માં રચાયેલી આ બોર્ડર રેન્જને લગભગ ત્રણ દાયકાથી ગુજરાતની સમગ્ર પાકિસ્તાન સરહદની દેખરેખની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ બનાસકાંઠા, પાટણ અને વાવ-થરાદ જિલ્લાઓને અલગ કરીને નવી બનાસકાંઠા રેન્જ બનાવવામાં આવી છે, જેનું મુખ્ય મથક પાલનપુરમાં રહેશે. બીજી તરફ કચ્છ પૂર્વ, કચ્છ પશ્ચિમ અને મોરબી જિલ્લાઓ બોર્ડર રેન્જ હેઠળ જ રહેશે. પરિણામે, અત્યાર સુધી જે જવાબદારી એક જ રેન્જ અને એક જ IG પર હતી, તે હવે બે અલગ અધિકારીઓ વચ્ચે વહેંચાઈ જશે.
આ સાથે બનાસકાંઠા રેન્જ ગુજરાતની 10મી પોલીસ રેન્જ બની છે. અગાઉ અમદાવાદ, વડોદરા, ગાંધીનગર, સુરત, રાજકોટ, જૂનાગઢ, ભાવનગર, દાહોદ-પંચમહાલ અને બોર્ડર રેન્જ કાર્યરત હતી. નવી બનાસકાંઠા રેન્જ ઉમેરાતા રાજ્યના પોલીસ વહીવટી માળખામાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ એકમનો ઉમેરો થયો છે.
ગુજરાતની બોર્ડર રેન્જનો ઇતિહાસ શું છે?
આ નિર્ણયને સમજવા માટે થોડું પાછળ જવું પડે. 20 મે, 1995ના રોજ રાજકોટ રેન્જનું વિભાજન કરીને બોર્ડર રેન્જની રચના કરવામાં આવી હતી. આ રેન્જ હેઠળ કચ્છ પૂર્વ, કચ્છ પશ્ચિમ, પાટણ અને બનાસકાંઠા જિલ્લાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે હેતુ સ્પષ્ટ હતો કે પાકિસ્તાન સાથે જોડાયેલા વિશાળ સરહદી વિસ્તાર માટે વિશેષ પોલીસ માળખું ઉભું કરવું.
ગુજરાતની પાકિસ્તાન સાથેની સરહદ માત્ર સામાન્ય જમીની સરહદ નથી. રાજ્ય પાસે અંદાજે 406.87 કિલોમીટર લાંબી જમીની સરહદ અને લગભગ 238 કિલોમીટર જેટલી દરિયાઈ સરહદ છે. બંનેને મળીને આ વિસ્તાર લગભગ 645 કિલોમીટર જેટલી લાંબી સરહદી પટ્ટી બનાવે છે. કચ્છ જેવા વિશાળ જિલ્લાથી લઈને ઉત્તર ગુજરાતના સરહદી ક્ષેત્રો સુધીનો આ વિસ્તાર ભૌગોલિક રીતે પણ અત્યંત પડકારજનક છે.
છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં આ સમગ્ર વિસ્તારની દેખરેખ એક જ રેન્જ દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. પરંતુ સમય જતાં સરહદી વિસ્તારોમાં સુરક્ષા સંબંધિત પડકારો વધ્યા, નવા જિલ્લાઓ બન્યા અને સરહદની નજીક ઔદ્યોગિક તથા ઊર્જા સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સ પણ વધ્યા. પરિણામે જૂના માળખા પર વધતો ભાર અનુભવાતો હતો.
ઑપરેશન સિંદૂર બાદ શું બદલાયું?
મે 2025માં થયેલા ઑપરેશન સિંદૂર અને ત્યારબાદ ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે ઊભા થયેલા તણાવે સમગ્ર પશ્ચિમ સરહદના મહત્વને ફરી એકવાર કેન્દ્રસ્થાને લાવી દીધું હતું. જોકે ગુજરાત સરકારે સત્તાવાર રીતે આ નિર્ણયને સીધો ઑપરેશન સિંદૂર સાથે જોડ્યો નથી, પરંતુ તેની સમયરેખા પર નજર કરીએ તો કેટલાક મહત્વના ફેરફારો નજરે પડે છે.
ઑક્ટોબર 2025માં બનાસકાંઠામાંથી વાવ-થરાદને અલગ કરીને નવો જિલ્લો બનાવવામાં આવ્યો હતો. સરકારનું કહેવું હતું કે વિશાળ વિસ્તાર ધરાવતા બનાસકાંઠાના વહીવટને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે આ નિર્ણય જરૂરી હતો. નવા જિલ્લાની રચના બાદ પોલીસ અને વહીવટી માળખામાં પણ ફેરફારની જરૂરિયાત ઉભી થઈ.
તે સમયે કોંગ્રેસે પણ આ નિર્ણયની ટીકા કરી હતી. બનાસકાંઠા ઉત્તર ગુજરાતમાં કોંગ્રેસના પરંપરાગત મજબૂત વિસ્તારોમાંથી એક માનવામાં આવે છે અને વિરોધ પક્ષે આ પુનર્ગઠન પાછળ રાજકીય કારણો હોવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. જોકે સરકાર તરફથી તેને સંપૂર્ણપણે વહીવટી અને વિકાસલક્ષી નિર્ણય તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
ગુજરાત પોલીસના વડા ડૉ. કે. એલ. એન. રાવના જણાવ્યા અનુસાર છેલ્લા લગભગ છ મહિનાથી આ પુનર્ગઠનની યોજના પર કામ ચાલી રહ્યું હતું. માર્ચ 2026માં જ પરીક્ષિતા રાઠોડને નવી બનાસકાંઠા રેન્જના પ્રથમ IG તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં હતાં, જે દર્શાવે છે કે સરકાર આ નવી રેન્જની રચના માટે પહેલેથી જ તૈયારીઓ કરી રહી હતી.
માત્ર પોલીસનું પુનર્ગઠન નથી, સુરક્ષાની નવી વ્યૂહરચના છે
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થઈ શકે કે માત્ર એક નવી રેન્જ બનાવી દેવાથી શું મોટો ફેરફાર આવી જશે? જવાબ છે- હા. સરહદી વિસ્તારોમાં પોલીસની ભૂમિકા સામાન્ય કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. અહીં પોલીસને અનેક પ્રકારના વિશેષ પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. પાકિસ્તાન સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોમાં ઘૂસણખોરી રોકવી, ડ્રગ્સ તસ્કરી સામે કાર્યવાહી કરવી, સરહદી ગામોમાં કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવી, સરહદ નજીક વસતા લોકો અને શ્રમિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી તથા વિવિધ સુરક્ષા એજન્સીઓ સાથે સંકલન જાળવવું, આ બધું પોલીસની જવાબદારીનો ભાગ છે.
BSF, કોસ્ટ ગાર્ડ અને એરફોર્સ સાથે સંકલન વધુ સરળ બનશે
ખાસ કરીને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાતના દરિયાકાંઠા અને સરહદી વિસ્તારોમાંથી ડ્રગ્સ જપ્ત થવાની અનેક મોટી ઘટનાઓ સામે આવી છે. પાકિસ્તાન તરફથી ડ્રગ્સ અને અન્ય ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે ગુજરાતના દરિયાકાંઠાનો ઉપયોગ થતો હોવાના આરોપો પણ વારંવાર ચર્ચામાં આવ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં વધુ વિશિષ્ટ અને કેન્દ્રિત દેખરેખની જરૂરિયાત અનુભવાતી હતી.
સરહદી વિસ્તારોની સુરક્ષા માત્ર રાજ્ય પોલીસની જવાબદારી નથી. અહીં બોર્ડર સિક્યોરિટી ફોર્સ (BSF), ઇન્ડિયન કોસ્ટ ગાર્ડ (ICG) અને ઇન્ડિયન એરફોર્સ (IAF) જેવી એજન્સીઓ પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે. આ તમામ એજન્સીઓ વચ્ચે સતત માહિતીની આપ-લે અને સંકલન જરૂરી હોય છે.
અત્યાર સુધી સમગ્ર સરહદી વિસ્તારની દેખરેખ એક જ IG સંભાળતા હતા. હવે બે અલગ અધિકારીઓ પોતપોતાની જવાબદારીના વિસ્તાર પર વધુ ધ્યાન આપી શકશે. પરિણામે સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ઝડપી નિર્ણય લેવાશે અને વિવિધ એજન્સીઓ વચ્ચેનું સંકલન પણ વધુ અસરકારક બનશે.
ડૉ. કે. એલ. એન. રાવે પણ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે અગાઉ બોર્ડર રેન્જના IG માટે સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદની દેખરેખ એક વિશાળ જવાબદારી હતી. નવી વ્યવસ્થા બાદ બનાસકાંઠા, પાટણ અને વાવ-થરાદ માટે અલગ IG રહેશે, જ્યારે બોર્ડર રેન્જના IG હવે મુખ્યત્વે કચ્છ વિસ્તાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકશે. આથી બંને અધિકારીઓ પોતાના વિસ્તારોમાં ઊભા થતા સુરક્ષા પડકારોનો વધુ વિશેષીકૃત રીતે સામનો કરી શકશે.
સરહદ પર બદલાતી વાસ્તવિકતાઓ પણ એક કારણ
ગુજરાતની પાકિસ્તાન સરહદ આજે માત્ર સૈન્ય અને સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી જ મહત્વની નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદની નજીક સોલાર પાર્ક, ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ અને વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ વધારો થયો છે. હજારો શ્રમિકો આવા વિસ્તારોમાં કામ કરે છે. તેમની સુરક્ષા, ઓળખ ચકાસણી અને અવરજવર પર નજર રાખવી પણ પોલીસ માટે મહત્વનું કામ બની ગયું છે.
બીજી તરફ સરહદી વિસ્તારોમાં આંતરિક સ્થળાંતર અને બહારથી આવતા લોકોની હિલચાલ પર પણ નજર રાખવી પડે છે. આવા સંજોગોમાં વધુ વિશિષ્ટ પોલીસ માળખું ઉભું કરવું સરકાર માટે જરૂરી બન્યું હતું. આ ઉપરાંત ઑપરેશન સિંદૂર સમયે પણ આ વિસ્તાર સંવેદનશીલ જણાયો હતો અને તે સમયની સ્થિતિને ધ્યાને રાખીને સુરક્ષા મજબૂત કરવાની જરૂર પણ જણાઈ હતી.
તાજેતરમાં કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે પણ સરહદી સુરક્ષા અંગે કડક અભિગમ અપનાવવાનો સંદેશ આપ્યો હતો. મે 2026ના અંતમાં રાજસ્થાનના પ્રવાસ દરમિયાન તેમણે સરહદથી 15 કિલોમીટરની અંદરના વિસ્તારોમાં ગેરકાયદેસર બાંધકામો સામે ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ની નીતિ અપનાવવા અને આવા બાંધકામોને દૂર કરવા નિર્દેશ આપ્યા હતા. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જોવામાં આવે તો ગુજરાતમાં સરહદી પોલીસ માળખાનું પુનર્ગઠન પણ વ્યાપક સુરક્ષા મજબૂતીકરણ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
મોરબીને બોર્ડર રેન્જમાં કેમ સામેલ કરવામાં આવ્યું?
નવી વ્યવસ્થાનું એક રસપ્રદ પાસું એ પણ છે કે મોરબી જિલ્લાને બોર્ડર રેન્જ હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો છે. મોરબી સીધી રીતે પાકિસ્તાન સાથે જમીની કે દરિયાઈ સરહદ ધરાવતો નથી. તેમ છતાં તે કચ્છ અને ઉપર સૌરાષ્ટ્રને જોડતા વ્યૂહાત્મક વિસ્તારમાં આવેલો છે અને લિટલ રણ ઑફ કચ્છ તરફના પ્રવેશદ્વાર તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
આથી સરકાર દ્વારા મોરબીને બોર્ડર રેન્જમાં સામેલ કરવાનો નિર્ણય માત્ર ભૌગોલિક નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક વિચારસરણીનો ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
નિર્ણયનું મહત્વ શું છે?
ગુજરાત સરકારનો આ નિર્ણય માત્ર એક નવી પોલીસ રેન્જ બનાવવાનો નથી. તે દર્શાવે છે કે સરહદી સુરક્ષાને હવે વધુ વિશિષ્ટ અને કેન્દ્રિત અભિગમથી જોવામાં આવી રહી છે. પાકિસ્તાન સાથેની લાંબી સરહદ, વધતા સુરક્ષા પડકારો, ડ્રગ્સ તસ્કરી સામેની લડાઈ, સરહદ નજીક વધતી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને વિવિધ સુરક્ષા એજન્સીઓ વચ્ચેના સંકલનને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્યએ પોતાનું પોલીસ માળખું ફરી ગોઠવ્યું છે.
ઑપરેશન સિંદૂર બાદ દેશભરમાં સરહદી વિસ્તારોની સુરક્ષા અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી. આવી સ્થિતિમાં ગુજરાતનું આ પગલું એ સંકેત આપે છે કે ભવિષ્યના પડકારોને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ સક્ષમ અને કાર્યક્ષમ બનાવવા માંગે છે. પહેલી નજરે વહીવટી લાગતો આ નિર્ણય વાસ્તવમાં ગુજરાતની પાકિસ્તાન સરહદ માટે લાંબાગાળાની સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો મહત્વનો ભાગ બની શકે છે.
