પહલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલા બાદ ભારતે માત્ર સુરક્ષા અને આતંકવાદ વિરોધી કાર્યવાહી સુધી જ પોતાનો પ્રતિસાદ મર્યાદિત રાખ્યો નથી, પરંતુ વર્ષોથી અટકેલા અને સંવેદનશીલ મનાતા અનેક વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર પણ હવે વધુ સ્પષ્ટ અને આક્રમક અભિગમ અપનાવવાનો સંકેત આપ્યો છે. તેમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલો મુદ્દો સિંધુ જળ સંધિનો રહ્યો. હુમલા બાદ ભારતે જાહેર કર્યું કે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવામાં આવશે, એટલે કે હવે ભારત પોતાના હક્કનું પાણી અને પશ્ચિમ નદીઓના ઉપયોગ અંગે અગાઉ જેવી સંકોચભરી નીતિ રાખશે નહીં. આ જાહેરાત બાદ હવે ચિનાબ નદી સાથે જોડાયેલા બે મોટા પ્રોજેક્ટ્સ પર શરૂ થયેલું કામ એ દિશામાં અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું અને સ્પષ્ટ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
આ બંને પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર હાઇડ્રોપાવર અથવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર ડેવલપમેન્ટ સુધી મર્યાદિત નથી. તેઓ ભારતની બદલાતી વોટર સ્ટ્રેટેજી, પશ્ચિમ નદીઓના વધુ આક્રમક ઉપયોગ અને પોતાના હક્કનાં પાણીના મહત્તમ ઉપયોગ તરફ વધતા અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. દાયકાઓ સુધી ભારતની અંદર જ નિષ્ણાતો અને નીતિનિર્માતાઓ આ દલીલ કરતા રહ્યા હતા કે ચિનાબ, ઝેલમ અને ઇન્ડસ જેવી પશ્ચિમ નદીઓનું ઘણું પાણી પૂરતા સ્ટોરેજ, ડાઇવર્ઝન અને હાઇડ્રો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવે સીધું પાકિસ્તાનમાં વહેંચાઈ જાય છે. હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે ભારત આ સ્થિતિ બદલવા માટે લાંબાગાળાની વ્યૂહરચના પર કામ શરૂ કરી ચૂક્યું છે.
ચિનાબ-બિયાસ લિંક પ્રોજેક્ટ શું છે અને તેનું શું મહત્વ છે?
આ બંનેમાં સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ-સ્પીતી વિસ્તારમાં બનાવનારો ચિનાબ-બિયાસ લિંક ટનલ પ્રોજેક્ટ છે, જેની કિંમત અંદાજે ₹2,352 કરોડ છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ચિનાબની ઉપનદી ચંદ્રા પરથી વધારાનું પાણી બિયાસ નદી તરફ વાળવા માટે લગભગ 8.7 કિલોમીટર લાંબી ટનલ બનાવવાની યોજના છે. સાથે જ એક 19 મીટર ઊંચો બેરેજ પણ બનાવાશે. પ્રોજેક્ટનું સ્થાન પણ ખૂબ મહત્વનું છે, કારણ કે તે અટલ ટનલ નજીક અને વ્યૂહાત્મક હિમાલયન વિસ્તારમાં આવેલું છે, જ્યાં ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપથી રોડ, ટનલ અને એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવી રહ્યું છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે જે પાણી અત્યાર સુધી સીધું નીચે તરફ વહેંચાઈને પાકિસ્તાન તરફ જતું હતું, તેના એક ભાગનો ઉપયોગ ભારત પોતાની બીજી રિવર સિસ્ટમમાં કરી શકે. આ ઇન્ટર-બેસિન ડાઇવર્ઝન પ્રોજેક્ટ છે, એટલે કે એક નદીના બેસિનમાંથી પાણી બીજી બેસિન તરફ વાળવાની યોજના. આ જ કારણ છે કે આ પ્રોજેક્ટને માત્ર એન્જિનિયરિંગ પ્રોજેક્ટ નહીં, પરંતુ સ્ટ્રેટેજિક વોટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર જનરેશન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. હિમાલયની નદીઓને ભારતના સૌથી મોટા રિન્યુએબલ એનર્જી એસેટ્સમાંથી એક માનવામાં આવે છે અને થર્મલ પાવર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો વચ્ચે આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ્સનું મહત્વ ઘણું વધી રહ્યું છે. પરંતુ એનર્જી અને ડેવલપમેન્ટ ઉપરાંત આ પ્રોજેક્ટનો ભૂરાજકીય એંગલ પણ એટલો જ મહત્વનો છે, કારણ કે ચિનાબ એ જ નદી છે જેના પાણી પર પાકિસ્તાનની મોટી નિર્ભરતા છે.
સલાલ ડેમ પર શું થઈ રહ્યું છે અને તે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
બીજો પ્રોજેક્ટ જમ્મુ-કાશ્મીરના સલાલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલો છે, જેની કિંમત અંદાજે ₹268 કરોડ છે. અહીં ડાઇવર્ઝન-કમ-સેડિમેન્ટ બાયપાસ ટનલ બનાવવામાં આવી રહી છે. પ્રથમ નજરે આ માત્ર ટેક્નિકલ પ્રોજેક્ટ લાગે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેનું સ્ટ્રેટેજિક અને હિસ્ટોરિકલ મહત્વ ઘણું મોટું છે.
ચિનાબ નદી હિમાલયમાંથી ભારે માત્રામાં કાપ અને સેડિમેન્ટ લઈને આવે છે. દાયકાઓથી આ કાપ સલાલ ડેમમાં જમા થતી રહી હતી, જેના કારણે રિઝર્વોયર કેપેસિટી ઘટતી ગઈ, ટર્બાઇન્સની કાર્યક્ષમતા પર અસર પડી અને પાણીના પ્રવાહનું મેનેજમેન્ટ મુશ્કેલ બનતું ગયું. હવે બાયપાસ ટનલ દ્વારા રિઝર્વોયરમાંથી સેડિમેન્ટ બહાર કાઢવાની અને પાણીના પ્રવાહને વધુ સારી રીતે નિયંત્રિત કરવાની વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવશે.
પરંતુ આ પ્રોજેક્ટનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું તેના હિસ્ટોરિકલ કોન્ટેક્સ્ટમાં છુપાયેલું છે. સલાલ ડેમ બનાવતી વખતે લો-લેવલ સ્લુઇસિસ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જે સેડિમેન્ટવાળું પાણી બહાર કાઢવા માટે જરૂરી હતા. પરંતુ બાદમાં સિંધુ જળ સંધિ સંબંધિત ચર્ચાઓ અને પાકિસ્તાનની ચિંતાઓ વચ્ચે આ સ્લુઇસિસ કોન્ક્રીટથી બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. વર્ષોથી ભારતમાં આ બાબતને લઈને દલીલ થતી રહી હતી કે આ કારણે ડેમની સેડિમેન્ટ મેનેજમેન્ટ કેપેબિલિટી પર ગંભીર અસર પડી હતી. હવે બાયપાસ ટનલ બનાવીને ભારત એક રીતે દાયકાઓ જૂની ઑપરેશનલ લિમિટેશન્સ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
પહલગામ હુમલા બાદ બદલાઈ ભારતની વોટર પોલિસી
આ બંને પ્રોજેક્ટ્સનું ટાઇમિંગ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. પહલગામ હુમલા બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિને ‘ઇન અબેયન્સ’ (સ્થગિત સ્થિતિમાં) રાખવાની જાહેરાત કરી હતી અને ત્યારબાદ સલાલ ડેમનું ડીસિલ્ટેશન વર્ક ચર્ચામાં આવ્યું. હવે ચિનાબ-બિયાસ લિંક પ્રોજેક્ટ અને સલાલ બાયપાસ ટનલ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ પર ઝડપથી કામ શરૂ થવું એ માત્ર સંયોગ નથી માનવામાં આવતું.
વર્ષો સુધી ભારત પશ્ચિમ નદીઓના મામલે ટ્રીટી-બાઉન્ડ અને અત્યંત કૉશિયસ અભિગમ અપનાવતું રહ્યું હતું. ભારત પાસે પોતાના હક્ક હેઠળ અનેક પ્રકારના હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક અને નોન-કન્ઝમ્પ્ટિવ ઉપયોગોની મંજૂરી હોવા છતાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્રિએશન અને એગ્રેસિવ યુટિલાઇઝેશન તરફ ખૂબ મર્યાદિત ગતિએ આગળ વધવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે ભારત ‘પાણી વેડફાઈને જવા દેવાની’ જૂની સ્થિતિમાંથી બહાર આવી ગયું છે.
ખાસ કરીને ચિનાબ-બિયાસ લિંક પ્રોજેક્ટ જેવા ઇન્ટર-બેસિન ડાઇવર્ઝન પ્રોજેક્ટ્સ એ સંકેત આપે છે કે ભારત હવે પોતાના હક્કના પાણીનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા માટે લાંબાગાળાની ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટ્રેટેજી પર કામ કરી રહ્યું છે. આનો અર્થ માત્ર પાકિસ્તાન તરફ જતો પાણીનો પ્રવાહ ઘટાડવો નથી, પરંતુ પોતાના એગ્રીકલ્ચર, હાઇડ્રોપાવર અને વોટર સિક્યુરિટી નીડ્સ માટે ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો વધુ વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ કરવો પણ છે.
આ બંને પ્રોજેક્ટ્સને એકસાથે જોવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત હવે પશ્ચિમ નદીઓને માત્ર ટ્રીટી ઇશ્યુ તરીકે નહીં, પરંતુ નેશનલ સિક્યુરિટી, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રિઝિલિયન્સ, હાઇડ્રોપાવર જનરેશન અને સ્ટ્રેટેજિક લેવરેજના વ્યાપક માળખામાં જોઈ રહ્યું છે. ઉપર તરફ ચીન હિમાલયન નદીઓ પર મોટા ડેમ્સ બનાવી રહ્યું છે, નીચે તરફ પાકિસ્તાન ઇન્ડસ સિસ્ટમ પર ભારે નિર્ભર છે અને વચ્ચે ભારત હવે પોતાનું વોટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઓપ્ટિમાઇઝ કરવા આગળ વધી રહ્યું છે.
આ કારણે જ ચિનાબ પર શરૂ થયેલા આ બંને પ્રોજેક્ટ્સને માત્ર ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ્સ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા નથી. તેઓ ભારતની બદલાતી સ્ટ્રેટેજિક થિંકિંગ અને પોસ્ટ-પહલગામ પોલિસી શિફ્ટના સૌથી મોટા સંકેતોમાંના એક માનવામાં આવી રહ્યા છે. 1960 પછી પહેલીવાર એવું લાગી રહ્યું છે કે ભારત પશ્ચિમ નદીઓ અંગે વધુ આક્રમક, આત્મવિશ્વાસપૂર્ણ અને લાંબાગાળાની વોટર સ્ટ્રેટેજી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
