5 જૂન, વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસના અવસરે દિલ્હીના એક ઇન્ડિયન ઓઇલ પેટ્રોલ પંપ પર એક એવી પહેલ કરવામાં આવી, જેને ભારતની ઊર્જા નીતિના આગામી મોટા તબક્કા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંઘ પુરીએ દેશના પ્રથમ E85 ફ્યુલનું લૉન્ચિંગ કર્યું. પ્રથમ નજરે આ ઘટના માત્ર નવા પ્રકારના ઇંધણના બજારમાં પ્રવેશ જેવી લાગી શકે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેની પાછળ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, ખેડૂતોની આવક, ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં ઘટાડો અને પર્યાવરણ સંબંધિત મોટા લક્ષ્યો જોડાયેલા છે.
સૌથી વધુ ચર્ચા તેની કિંમતને લઈને થઈ રહી છે. દિલ્હીમાં E85ની કિંમત સામાન્ય પેટ્રોલ કરતાં લગભગ ₹20 ઓછી રાખવામાં આવી છે. સ્વાભાવિક છે કે આ સાંભળતા જ ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન ઉદ્ભવે કે જો આ ઇંધણ સસ્તું છે તો શું તે પોતાની કાર કે બાઇકમાં ભરાવી શકાય? પરંતુ તેનો જવાબ એટલો સરળ નથી. E85 માત્ર ચોક્કસ પ્રકારનાં વાહનો માટે જ બનાવવામાં આવ્યું છે અને આ જ કારણ છે કે તેની ચર્ચા માત્ર ઇંધણ તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતના ભવિષ્યના પરિવહન મોડેલ તરીકે પણ થઈ રહી છે.
સૌ પ્રથમ સમજીએ કે ઇથેનોલ શું છે?
E85ને સમજવા માટે પહેલાં ઇથેનોલને સમજવું જરૂરી છે. ઇથેનોલ એક પ્રકારનું આલ્કોહોલ આધારિત બાયોફ્યુલ છે, જે મુખ્યત્વે શેરડી, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ પાકોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. ભારતમાં મોટાભાગનું ઇથેનોલ શેરડીમાંથી મળતા મોલાસિસ અને શેરડીના રસમાંથી તૈયાર થાય છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની જેમ તે જમીનની અંદરથી મળતું ખનિજ ઇંધણ નથી, પરંતુ ખેતી આધારિત ઇંધણ છે.
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સરકારે ઇથેનોલના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનું મુખ્ય કારણ પણ આ જ છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટું પ્રમાણ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. તેનાથી વિદેશી ચલણનો મોટો ખર્ચ થાય છે. જો પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું પ્રમાણ વધે તો આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય અને તેની સાથે દેશના ખેડૂતોને પણ ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે એક મોટું બજાર મળી શકે.
E85 શું છે અને E20થી કેટલું અલગ છે?
ભારતમાં હાલમાં જે પેટ્રોલનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે તેને E20 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ છે કે તેમાં લગભગ 20 ટકા ઇથેનોલ અને 80 ટકા પેટ્રોલ હોય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરકાર દ્વારા ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ વધારવાના પ્રયાસોના પરિણામે E20 હવે દેશભરમાં ધીમે-ધીમે સામાન્ય બનતું જઈ રહ્યું છે.
E85 આ મોડેલને વધુ આગળ લઈ જાય છે. તેમાં આશરે 80થી 85 ટકા ઇથેનોલ અને માત્ર 15થી 20 ટકા જેટલું પેટ્રોલ હોય છે. એટલે કે E20ની સરખામણીએ તેમાં ઇથેનોલનું પ્રમાણ ચાર ગણાથી પણ વધુ હોય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો E20માં હજુ પણ પેટ્રોલ મુખ્ય ઇંધણ રહે છે, જ્યારે E85માં ઇથેનોલ મુખ્ય ઇંધણ બની જાય છે.
સરકારની દૃષ્ટિએ આ માત્ર એક નવું ઇંધણ નથી, પરંતુ પેટ્રોલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ છે. જેટલું વધુ ઇથેનોલ વપરાશે, એટલી ઓછી માત્રામાં આયાતી ક્રૂડ ઓઇલની જરૂર પડશે.
પેટ્રોલ કરતાં ₹20 સસ્તું કેમ?
દિલ્હીમાં E85ની કિંમત લગભગ ₹82 પ્રતિ લિટર રાખવામાં આવી છે, જે સામાન્ય પેટ્રોલ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ઇથેનોલનું ઉત્પાદન દેશની અંદર થાય છે. ક્રૂડ ઓઇલની જેમ તેને હજારો કિલોમીટર દૂરથી આયાત કરવાની જરૂર પડતી નથી.
સરકાર અને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓનું માનવું છે કે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત ઇંધણના ફાયદા સીધા ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા જોઈએ. તેથી E85ને ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યું છે. જોકે તેની સાથે એક મહત્વની બાબત પણ જોડાયેલી છે. ઇથેનોલની ઊર્જા ઘનતા પેટ્રોલ કરતાં ઓછી હોય છે. પરિણામે વાહનને સમાન અંતર કાપવા માટે વધુ ઇંધણની જરૂર પડી શકે છે. એટલે કે કિંમત ઓછી હોવા છતાં માઇલેજમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
શું દરેક વાહનમાં E85 વાપરી શકાય?
અહીં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો આવે છે. E85 દરેક વાહન માટે બનાવવામાં આવ્યું નથી. આજે રસ્તા પર દોડતી મોટાભાગની પેટ્રોલ કાર અને બાઇક E85 માટે યોગ્ય નથી. ભલે તે E20-સંગત હોય, છતાં તેનો અર્થ એ નથી કે તે E85 પર પણ ચાલી શકે.
E85 માટે ખાસ પ્રકારના ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનોની જરૂર પડે છે. ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહન એટલે એવું વાહન, જે પેટ્રોલ અને ઊંચા ઇથેનોલ મિશ્રણ બંને પર સરળતાથી ચાલી શકે. આવા વાહનોમાં એન્જિન, ફ્યુલ પંપ, ઇન્જેક્ટર, ફ્યુલ લાઇન અને સેન્સર સહિત અનેક ઘટકોને ખાસ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે, જેથી તેઓ ઇથેનોલના અલગ ગુણધર્મોને સંભાળી શકે.
જો સામાન્ય પેટ્રોલ વાહનમાં E85 ભરવામાં આવે તો ફ્યુલ સિસ્ટમના ભાગોમાં કાટ લાગી શકે, રબરના ઘટકોને નુકસાન થઈ શકે, એન્જિનની કામગીરી પર અસર પડી શકે અને લાંબાગાળે ખર્ચાળ સર્વિસની જરૂર પડી શકે. આ કારણસર સરકાર અને ઓઇલ કંપનીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે E85 માત્ર ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનો માટે જ છે.
લૉન્ચિંગ દરમિયાન કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંઘ પુરીએ ખાસ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે E85 માત્ર ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનો માટે જ છે અને સામાન્ય પેટ્રોલ વાહનોમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં. તેમણે એ પણ કહ્યું હતું કે દેશમાં E20 પેટ્રોલના અમલીકરણ બાદ અત્યાર સુધી ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગના કારણે એન્જિનને નુકસાન થયું હોય અથવા વાહન બંધ પડી ગયું હોય તેવો એક પણ સત્તાવાર કેસ સામે આવ્યો નથી.
કયા વાહનો E85 માટે તૈયાર છે?
ભારતમાં ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ટેક્નોલોજી હજુ શરૂઆતના તબક્કામાં છે, પરંતુ અનેક કંપનીઓએ આ ક્ષેત્રમાં પગલાં ભરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. મારુતિ સુઝુકીએ વેગનઆર ફ્લેક્સ ફ્યુલ મોડેલ રજૂ કર્યું છે, જેને ભારતની પ્રથમ મોટાપાયે બજાર માટેની ફ્લેક્સ-ફ્યુલ પેસેન્જર કાર તરીકે જોવામાં આવે છે. આ વાહન E85 સુધીના મિશ્રણ પર ચાલી શકે છે. ટોયોટાએ પણ ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ઇનોવા મોડેલનું પ્રદર્શન કર્યું હતું.
ટૂ-વ્હીલર ક્ષેત્રમાં હીરો મોટોકોર્પે સ્પ્લેન્ડર પ્લસ ફ્લેક્સ ફ્યુલ અને એચએફ ડિલક્સ ફ્લેક્સ ફ્યુલ જેવા મોડેલો રજૂ કર્યા છે. આગામી સમયમાં મારુતિ ફ્રોન્ક્સ ફ્લેક્સ ફ્યુલ સહિત અનેક નવા મોડેલો બજારમાં આવવાની અપેક્ષા છે. સરકાર અને વાહન ઉત્પાદકોનું માનવું છે કે જેમ જેમ E85નું નેટવર્ક વિસ્તરશે તેમ તેમ ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનોની માંગ પણ વધશે.
હરદીપ સિંઘ પુરીના જણાવ્યા અનુસાર E20-સંગત વાહનોમાં ઇથેનોલના ઉપયોગને લઈને ઘણી ગેરસમજો ફેલાયેલી છે. તેમના કહેવા મુજબ આવાં વાહનોમાં શહેરના ટ્રાફિકમાં ઘણી વખત વધુ સારી એક્સિલરેશન અને સ્મૂધ ડ્રાઇવિંગ અનુભવ પણ જોવા મળે છે. તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે મંજૂર ઇથેનોલ મિશ્રણવાળા ઇંધણના ઉપયોગથી વાહનના ઇન્શ્યોરન્સ કવર પર કોઈ અસર થતી નથી.
ભારત આ દિશામાં કેમ આગળ વધી રહ્યું છે?
E85 પાછળ માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી. તેની પાછળ એક વ્યાપક આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક વિચાર છે.
2014માં ભારતમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું સરેરાશ બ્લેન્ડિંગ માત્ર 1.53 ટકા હતું. આજે તે 20 ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર આ પરિવર્તન મૂળ લક્ષ્ય કરતાં પાંચ વર્ષ વહેલું હાંસલ કરવામાં આવ્યું છે. તેના કારણે ₹1.84 લાખ કરોડથી વધુનું વિદેશી ચલણ બચ્યું છે અને આશરે 302 લાખ મેટ્રિક ટન જેટલી ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનું સ્થાન સ્થાનિક ઇથેનોલે લીધું છે.
હવે સરકાર આ સફળતાને આગળ વધારીને 2030-31 સુધી દેશમાં કુલ ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગનું પ્રમાણ લગભગ 26 ટકા સુધી પહોંચાડવા માંગે છે. E85 આ જ વ્યૂહરચનાનો આગામી તબક્કો માનવામાં આવે છે.
ખેડૂતોને શું ફાયદો થશે?
ઇથેનોલ નીતિનો સૌથી મોટો લાભાર્થી ભારતીય ખેડૂત બની શકે છે. જો દેશમાં નવા વેચાતા ટુ-વ્હીલર અને ફોર-વ્હીલર વાહનોમાંથી 50 ટકા વાહનો ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ટેક્નોલોજી અપનાવે તો દર વર્ષે 312 કરોડ લિટરથી વધુ ઇથેનોલની વધારાની માંગ ઊભી થઈ શકે છે. સરકારના અંદાજ મુજબ તેનાથી આશરે ₹12,403 કરોડ સીધા ખેડૂતો સુધી પહોંચી શકે છે.
સરકારના અંદાજ મુજબ આ પરિવર્તનથી દર વર્ષે આશરે 66.4 લાખ મેટ્રિક ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જનમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે. વધુમાં શેરડી અને અન્ય કૃષિ પાકો માટેનું બજાર વિસ્તરશે, જેના કારણે ગ્રામિણ અર્થતંત્રને પણ વેગ મળી શકે છે. આ કારણસર E85ને માત્ર ઊર્જા નીતિ નહીં, પરંતુ કૃષિ અને ગ્રામ વિકાસની નીતિ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
પર્યાવરણ માટે કેટલું ફાયદાકારક?
E85 ઇંધણ પરંપરાગત પેટ્રોલની સરખામણીએ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરી શકે છે. સરકારના આંકડાઓ અનુસાર ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનો E85 પર ચાલે ત્યારે સમગ્ર જીવનચક્ર દરમિયાન કાર્બન ઉત્સર્જનમાં આશરે 61 ટકા સુધીનો ઘટાડો શક્ય બને છે.
ઇથેનોલનો રિસર્ચ ઑક્ટેન નંબર પણ ઊંચો હોવાથી તે વધુ કાર્યક્ષમ દહન માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. પરિણામે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં એન્જિનનું પ્રદર્શન વધુ સારું થઈ શકે છે અને હાનિકારક ઉત્સર્જનમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે.
સરકારનું કહેવું છે કે E85 માત્ર કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા પૂરતું જ મર્યાદિત નથી. ઊંચા ઇથેનોલ મિશ્રણના કારણે તેના દહન દરમિયાન પાર્ટિક્યુલેટ મેટરનું ઉત્સર્જન પણ અત્યંત ઓછું રહે છે, જે શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ઉપરાંત ઇથેનોલનો રિસર્ચ ઑક્ટેન નંબર (RON) આશરે 108 હોવાનું માનવામાં આવે છે, જે પેટ્રોલ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. તેના કારણે એન્જિનમાં વધુ કાર્યક્ષમ દહન અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં વધુ સારું પ્રદર્શન પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
શું E85 ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો વિકલ્પ છે?
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને ભવિષ્યના પરિવહન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. પરંતુ ભારત હવે એક સાથે અનેક વિકલ્પો પર કામ કરી રહ્યું છે. E85 અને ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ટેક્નોલોજી પણ એ જ વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે.
સરકારનું માનવું છે કે ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનોને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સરખામણીએ કેટલાક વ્યવહારુ ફાયદા છે. તેમની શરૂઆતની કિંમત ઓછી હોય શકે છે, તેઓ હાલના ફ્યુલ સ્ટેશન નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને તેમની ઊર્જા માટે આયાતી બેટરી મિનરલ્સ પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નથી. આ કારણસર ઘણા નિષ્ણાતો E85ને EV પ્રતિસ્પર્ધી નહીં, પરંતુ ભારતની બહુવિધ ઊર્જા વ્યૂહરચનાના એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે જુએ છે.
બ્રાઝિલથી પ્રેરણા અને ભારતનો રોડમૅપ
વિશ્વમાં જો કોઈ દેશ ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ટેક્નોલોજીનું સૌથી સફળ ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે તો તે બ્રાઝિલ છે. ત્યાં હળવા વાહનોના કુલ કાફલામાંથી 80 ટકાથી વધુ વાહનો ફ્લેક્સ-ફ્યુલ ટેક્નોલોજી પર ચાલે છે. ગ્રાહકો સરળતાથી પેટ્રોલ અને ઇથેનોલ વચ્ચે પસંદગી કરી શકે છે.
ભારત પણ હવે એ જ દિશામાં આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. હાલ E85નું વિતરણ 48 પેટ્રોલ પંપથી શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. સરકારનો લક્ષ્ય ડિસેમ્બર 2026 સુધી આ સંખ્યા વધારીને લગભગ 500 અને ડિસેમ્બર 2027 સુધી આશરે 5,000 પંપ સુધી પહોંચાડવાનો છે. 85 માટે અલગ ડિસ્પેન્સિંગ સિસ્ટમ અને સમર્પિત પંપની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે, જેથી સામાન્ય વાહનોમાં ભૂલથી આ ઇંધણ ભરાઈ ન જાય અને તેનો ઉપયોગ માત્ર ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનો સુધી જ મર્યાદિત રહે.
અલબત્ત, હાલની સ્થિતિમાં મોટાભાગના ભારતીય વાહનચાલકો માટે E20 જ મુખ્ય ઇંધણ રહેશે. પરંતુ E85નું લૉન્ચિંગ એ સંકેત આપે છે કે ભારત હવે માત્ર પેટ્રોલમાં થોડું ઇથેનોલ ભેળવવાના તબક્કામાં નથી, પરંતુ ઇથેનોલને મુખ્ય ઇંધણ તરીકે સ્થાપિત કરવાની દિશામાં પણ આગળ વધી રહ્યું છે. આવનારા વર્ષોમાં ફ્લેક્સ-ફ્યુલ વાહનો અને E85 પંપનું નેટવર્ક કેટલું ઝડપથી વિસ્તરે છે, તેના પર આ પ્રયોગની સફળતા નિર્ભર રહેશે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે દિલ્હીમાં થયેલું આ લૉન્ચિંગ માત્ર નવા ઇંધણની શરૂઆત નથી, પરંતુ ભારતના ઊર્જા ભવિષ્યના એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત છે.
