થોડા સમય પહેલાં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને ‘ડેડ ઇકોનોમી’ કહી રહ્યા હતા! રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા બદલ ભારતને ટેરિફની ધમકીઓ આપવામાં આવતી હતી. અમેરિકાને ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો ક્યાંથી પૂરી કરે એમાં પણ પોતાની શરતો મનાવવી હતી. આજે એ જ અમેરિકાના વિદેશમંત્રી માર્કો રુબિયો ભારતને ‘રિફાઇનિંગ સુપરપાવર’ ગણાવી રહ્યા છે અને ગુજરાતના જામનગરમાં આવેલી રિલાયન્સની રિફાઇનરીની મુલાકાતે આવી પહોંચ્યા છે. હવે તેમને ભારત પાસેથી વેનેઝુએલાનું વધુ તેલ રિફાઇન કરાવવું છે.
વૉશિંગ્ટનનું આ બદલાયેલું વલણ સમજવા માટે એક સીધો સવાલ પૂછવો પડે. જે અમેરિકા ભારતની ઊર્જા નીતિ પર દબાણ લાવવા માંગતુ હતું, તેને અચાનક ભારતીય રિફાઇનરીઓની આટલી જરૂર કેમ પડી? આનો જવાબ વેનેઝુએલાના તેલમાં, ઈરાન સામેના યુદ્ધમાં અને મધ્ય-પૂર્વની રિફાઇનિંગ વ્યવસ્થા પર થયેલા હુમલાઓમાં છુપાયેલો છે.
અમેરિકાએ વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોને પકડીને ત્યાંના વિશાળ તેલભંડારો પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવાનો રસ્તો ખોલ્યો. પછી ઈરાન સામે યુદ્ધ છેડ્યું. અમેરિકાની આ કાર્યવાહી પાછળ તેલના ભાવ ઊંચા રાખીને વેનેઝુએલાના તેલમાંથી વધુ કમાણી કરવાનો હેતુ હતો. પરંતુ ઈરાને વળતા પ્રહારો કરીને મધ્ય-પૂર્વના ઊર્જા માળખાને જ નિશાન બનાવ્યું. રિફાઇનરીઓને થયેલા નુકસાનથી તેલના વેપારની મુશ્કેલી માત્ર પુરવઠા સુધી સીમિત રહી નહીં. હવે સવાલ એ હતો કે વેનેઝુએલાના ભારે ક્રૂડને પ્રોસેસ કરીને બજારમાં વેચી શકાય એવું ઈંધણ ક્યાં તૈયાર કરવું.
આ જ સંજોગોમાં ગુજરાતનું જામનગર અમેરિકાની ઊર્જા વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં આવી ગયું. અમેરિકાને વેનેઝુએલાનું તેલ વેચવું છે, પરંતુ એ તેલને પ્રોસેસ કરવા માટે અત્યાધુનિક રિફાઇનરીઓ પણ જોઈએ. મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધે ઊર્જા માળખાને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે ત્યારે ભારતની વિશાળ રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અમેરિકાના હિતો માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે. હવે જે દેશ ભારતને દબાણમાં મૂકવા માગતો હતો, તે જ દેશ ભારતની ઔદ્યોગિક શક્તિના દરવાજે ઊભો છે.
વેનેઝુએલાનું તેલ અને અમેરિકાની કમાણીની યોજના
વેનેઝુએલા પાસે વિશ્વના સૌથી મોટા તેલભંડારો છે. વર્ષોથી આ ભંડારો વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો રહ્યા છે. રાજકીય સંઘર્ષ, આર્થિક કટોકટી અને પ્રતિબંધોને કારણે દેશનું તેલ ઉત્પાદન તેની સંભવિત ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું રહ્યું છે. અમેરિકાએ માદુરોને પકડ્યા પછી વેનેઝુએલાના તેલ ઉત્પાદન અને વેચાણ પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
અમેરિકા માટે વેનેઝુએલાનું તેલ માત્ર ઊર્જાનો સ્રોત નથી. એ એક એવો આર્થિક સ્રોત છે, જેના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર પ્રભાવ મેળવીને મોટી આવક ઊભી કરી શકાય છે. પરંતુ તેલમાંથી કેટલો નફો મળે એ માત્ર જથ્થા પર આધારિત નથી. બજારમાં તેલની કિંમત પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભાવ ઊંચા હોય તો વેચાતા તેલમાંથી વધુ આવક મેળવી શકાય છે. અહીં ઈરાન સામેના યુદ્ધની કડી જોડાય છે. મધ્ય-પૂર્વ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંનો એક છે. આ વિસ્તારમાં યુદ્ધ ફેલાય, તેલના પુરવઠા માટેના દરિયાઈ માર્ગો જોખમમાં મુકાય અને ઉત્પાદન તથા નિકાસની વ્યવસ્થા ખોરવાય તો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ વધી શકે છે. આવા સંજોગોમાં વેનેઝુએલાના તેલ પર પ્રભાવ ધરાવનારને ઊંચા ભાવનો લાભ મળે છે.
અમેરિકાએ વેનેઝુએલામાં હસ્તક્ષેપ કરીને ત્યાંના તેલ પર પ્રભાવ વધાર્યો અને પછી ઈરાન પર હુમલો કર્યો. આ ઘટનાક્રમને તેલના ભાવ અને વેનેઝુએલાના તેલમાંથી થનારી કમાણી સાથે જોડીને જોઈએ તો અમેરિકાના આર્થિક હિતો સ્પષ્ટ દેખાય છે. એક તરફ તેલના મોટા ભંડાર પર પ્રભાવ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ અને બીજી તરફ એવા પ્રદેશમાં યુદ્ધ, જેના કારણે વૈશ્વિક તેલબજારમાં અસ્થિરતા ઊભી થાય. આ માત્ર લશ્કરી રાજકારણ નથી. તેલના વેપારમાંથી લાભ મેળવવાની અમેરિકાની મહત્વાકાંક્ષા પણ તેની પાછળ છે. પરંતુ અમેરિકા જે સંજોગોમાંથી નફો મેળવવા માગતું હતું, તે જ સંજોગોએ તેની સામે નવી મુશ્કેલી ઊભી કરી.
ઈરાનના હુમલા અને મધ્ય-પૂર્વની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને થયેલું નુકસાન
તેલનું સંકટ એટલે માત્ર કાચા તેલની અછત નહીં. ક્રૂડ ઓઇલને પેટ્રોલ, ડીઝલ, વિમાનના ઈંધણ અને અન્ય ઉત્પાદનોમાં ફેરવવા માટે રિફાઇનરીઓ જરૂરી છે. જો તેલના ભંડાર સુરક્ષિત હોય, પરંતુ તેને પ્રોસેસ કરતી સુવિધાઓ પર હુમલા થાય તોપણ બજારમાં ઈંધણનો પુરવઠો ખોરવાઈ શકે છે. ઈરાને અમેરિકાના હુમલાના જવાબમાં મધ્ય-પૂર્વના ઊર્જા માળખા પર પ્રહારો કર્યા. રિફાઇનરીઓ અને ઊર્જા સુવિધાઓને થયેલા નુકસાનથી આ સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું. તેલના પુરવઠા અંગેની ચિંતા સાથે હવે રિફાઇનિંગ ક્ષમતાનો પ્રશ્ન પણ ઊભો થયો. જે પ્રદેશ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાની મહત્વપૂર્ણ કડી છે, ત્યાં જ તેલને પ્રોસેસ કરવાની વ્યવસ્થા જોખમમાં મુકાઈ.
અમેરિકાની યોજનામાં આ મોટો વિરોધાભાસ હતો. વેનેઝુએલાના તેલ પર પ્રભાવ મેળવીને તેમાંથી વધુ આવક મેળવવાની તક ઊભી થઈ હતી, પરંતુ ઈરાનના પ્રતિકારે મધ્ય-પૂર્વના ઊર્જા માળખાને નુકસાન પહોંચાડતાં તૈયાર ઈંધણના ઉત્પાદન અને પુરવઠા પર પણ અસર પડી. હવે માત્ર તેલના ભંડારો પર પ્રભાવ રાખવાથી કામ ચાલવાનું નહોતું. એ તેલને મોટા પ્રમાણમાં પ્રોસેસ કરી શકે તેવી રિફાઇનરીઓ પણ જોઈએ. આ જ કારણથી જામનગરનું મહત્વ વધી ગયું. મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધે રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય ત્યારે ભારતની અત્યાધુનિક રિફાઇનરીઓ વૈશ્વિક બજાર માટે વધુ ઉપયોગી બની શકે છે. વેનેઝુએલાનું તેલ વેચીને નફો મેળવવાની અમેરિકાની યોજના હવે ભારતીય રિફાઇનિંગ ક્ષમતા સાથે જોડાઈ છે.
વેનેઝુએલાનું ભારે ક્રૂડ અને જામનગરની વિશેષતા
વેનેઝુએલાનું તેલ દરેક રિફાઇનરીમાં સરળતાથી પ્રોસેસ કરી શકાય એવું નથી. તેના મોટા હિસ્સામાં ભારે અને અતિભારે ક્રૂડનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ પણ ઊંચું હોય છે. આ પ્રકારના ક્રૂડને પ્રોસેસ કરવા માટે ખાસ ટેકનિકલ ક્ષમતા અને જટિલ રિફાઇનિંગ વ્યવસ્થાની જરૂર પડે છે. વિશ્વની બધી રિફાઇનરીઓ આ કામ સમાન કાર્યક્ષમતાથી કરી શકતી નથી. જામનગરમાં આવેલી રિલાયન્સની રિફાઇનરી આ બાબતમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. તેની બે રિફાઇનરીઓની સંયુક્ત ક્ષમતા પ્રતિદિન આશરે 14 લાખ બેરલ ક્રૂડ પ્રોસેસ કરવાની છે. તે વિવિધ પ્રકારના ક્રૂડને પ્રોસેસ કરી શકે છે અને વેનેઝુએલાના ભારે ક્રૂડને સંભાળવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
જામનગરનું મહત્વ માત્ર તેના વિશાળ કદમાં નથી. તે કયા પ્રકારનું ક્રૂડ પ્રોસેસ કરી શકે છે અને તેમાંથી કેટલા મોટાપાયે તૈયાર ઈંધણ બનાવી શકે છે, એ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. રિલાયન્સ અગાઉથી વેનેઝુએલાનું ક્રૂડ પ્રોસેસ કરતી રહી છે. એટલે અમેરિકાને આ કામ માટે કોઈ અજાણ્યા ભાગીદારને શોધવાની જરૂર નથી. ભારત પાસે પહેલેથી જ એવી ઔદ્યોગિક સુવિધા છે, જે તેની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
મધ્ય-પૂર્વમાં ઊર્જા માળખા પર થયેલા હુમલાઓને કારણે રિફાઇનિંગ ક્ષમતાનું મહત્વ વધી ગયું હોય ત્યારે જામનગર જેવી રિફાઇનરીનું વ્યૂહાત્મક મૂલ્ય પણ વધે છે. અમેરિકાને વેનેઝુએલાના તેલનું ઉત્પાદન વધારવું છે, તેને વેચવું છે અને તેમાંથી આર્થિક લાભ મેળવવો છે. આ પ્રક્રિયામાં જામનગર માત્ર એક ખરીદદાર કે સામાન્ય રિફાઇનરી નથી. તે અમેરિકાની ઊર્જા યોજનામાં મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક ભાગીદાર બની શકે છે.
માર્કો રુબિયો જામનગર કેમ આવ્યા?
અમેરિકાના વિદેશમંત્રી માર્કો રુબિયોની જામનગર મુલાકાતને આ સમગ્ર ઘટનાક્રમથી અલગ રાખી શકાય નહીં. રુબિયોએ ભારતને ‘રિફાઇનિંગ સુપરપાવર’ ગણાવ્યું છે. તેમણે રિલાયન્સને વધુ વેનેઝુએલાનું ક્રૂડ રિફાઇન કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાની વાત કરી છે અને વેનેઝુએલામાં તેલ ઉત્પાદનની સંભાવનાઓ અંગે પણ ચર્ચા કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે. આ મુલાકાતનો સમય પોતે ઘણું કહી જાય છે. વેનેઝુએલાના તેલ પર અમેરિકાનો પ્રભાવ વધ્યો છે. ઈરાન સામેના યુદ્ધે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા વધારી છે. મધ્ય-પૂર્વની ઊર્જા સુવિધાઓને નુકસાન પહોંચતાં રિફાઇનિંગ ક્ષમતાનું મહત્વ વધી ગયું છે.
અને હવે અમેરિકાના વિદેશમંત્રી ભારતની સૌથી મોટી રિફાઇનિંગ વ્યવસ્થાઓમાંની એકની મુલાકાતે આવ્યા છે, જેથી વેનેઝુએલાનું વધુ તેલ પ્રોસેસ કરાવી શકાય. રુબિયો માત્ર રિલાયન્સની ક્ષમતા જોવા નથી આવ્યા. અમેરિકા ઇચ્છે છે કે વેનેઝુએલાનું વધતું ઉત્પાદન બજારમાં ઉતરે અને તેને પ્રોસેસ કરવા માટે જામનગર જેવી રિફાઇનરીનો ઉપયોગ થાય. અમેરિકાની નજરે ભારતની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા હવે વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાની એક મહત્વપૂર્ણ કડી છે.
આ ઘટનામાં સૌથી મોટો વિરોધાભાસ એ છે કે ભારતની આ ઔદ્યોગિક તાકાત પહેલાંથી હતી. રિલાયન્સની રિફાઇનરી વર્ષોના રોકાણ, ટેકનિકલ કુશળતા અને આયોજનથી ઊભી થઈ છે. હવે અમેરિકાની જરૂરિયાત બદલાતા એ જ ક્ષમતા માટે ભારતના વખાણ થઈ રહ્યા છે. જે દેશને ટ્રમ્પે ‘ડેડ ઇકોનોમી’ કહ્યો હતો, તેની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાને આજે અમેરિકાના વિદેશમંત્રી ‘સુપરપાવર’ ગણાવી રહ્યા છે.
રશિયન તેલ વખતે ધમકી, પોતાના હિત વખતે છૂટછાટ
અમેરિકાની આ બેવડી નીતિ ભારત માટે નવી નથી. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી ભારતે રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદ્યું. પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને કારણે રશિયન તેલ ડિસ્કાઉન્ટ પર મળતું હતું. ભારતે પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે આ તકનો ઉપયોગ કર્યો અને રિફાઇન કરેલા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ પણ ચાલુ રાખી. પરંતુ વૉશિંગ્ટનને ભારતની આ ખરીદી સામે વાંધો હતો. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે રશિયન તેલ ખરીદવા બદલ ભારત પર ટેરિફ લાદવાની ધમકીઓ આપી. અમેરિકાની દલીલ હતી કે રશિયાને તેલમાંથી મળતી આવક તેના યુદ્ધને મદદરૂપ થાય છે. ભારત પર દબાણ લાવવામાં આવ્યું કે તે પોતાની ખરીદીની નીતિ બદલે.
પરંતુ જ્યારે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સંકટ ઊભું થયું અને અમેરિકાને પોતાના હિત માટે રશિયન ઈંધણની જરૂર પડી, ત્યારે વૉશિંગ્ટને પોતાનું વલણ નરમ કર્યું. ટ્રમ્પે રશિયન તેલના મોટા ખરીદદારો સામે સંભવિત પ્રતિબંધો અંગે છૂટછાટ આપી. અમેરિકા રશિયન ડીઝલની ખરીદી માટે પણ વ્યવસ્થા કરી રહ્યું હતું, જેથી ઊર્જાના ભાવને અંકુશમાં રાખી શકાય.
ભારત રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદે ત્યારે એ નિર્ણય સામે દબાણ ઊભું કરવામાં આવે, પરંતુ અમેરિકાને પોતાના બજાર માટે રશિયન ઈંધણની જરૂર પડે ત્યારે એ જ ખરીદી યોગ્ય બની જાય. ભારતને પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાનો અધિકાર છે. અમેરિકાના હિતો માટે નિયમોમાં છૂટછાટ આપી શકાય તો ભારતના હિતો માટે પણ એ જ વ્યવહારુ અભિગમ કેમ ન હોવો જોઈએ? વેનેઝુએલાના તેલ માટે ભારતની રિફાઇનિંગ ક્ષમતાની જરૂરિયાત આ જ વિરોધાભાસને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. અમેરિકાને પોતાના હિત માટે ભારત જોઈએ છે, પરંતુ ભારત પોતાની રીતે ઊર્જા ખરીદી કરે ત્યારે એ જ અમેરિકા દબાણ લાવે છે.
‘ડેડ ઇકોનોમી’થી ‘રિફાઇનિંગ સુપરપાવર’ સુધી
અમેરિકાની નીતિનો સાર અહીં દેખાય છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને ‘ડેડ ઇકોનોમી’ કહેવામાં આવી, રશિયન તેલ ખરીદવા બદલ ટેરિફની ધમકીઓ અપાઈ અને હવે વેનેઝુએલાનું તેલ પ્રોસેસ કરવા માટે ભારતની ક્ષમતાના વખાણ થઈ રહ્યા છે. ભારતની ઔદ્યોગિક તાકાતમાં કોઈ રાતોરાત પરિવર્તન આવ્યું નથી. બદલાયું છે અમેરિકાને ભારત પાસેથી શું જોઈએ છે તે.
વેનેઝુએલાના તેલ પર પ્રભાવ મેળવવાથી અમેરિકાને વેચાણ અને આવકની તક મળી. ઈરાન સામેના યુદ્ધે તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક પુરવઠા અંગે અનિશ્ચિતતા વધારી. ઈરાનના વળતા હુમલાઓએ મધ્ય-પૂર્વના ઊર્જા માળખાને નુકસાન પહોંચાડતા રિફાઇનિંગ ક્ષમતા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની. હવે અમેરિકાને વેનેઝુએલાના ભારે ક્રૂડને પ્રોસેસ કરવા માટે ભારતની જરૂર છે અને માર્કો રુબિયો જામનગર આવી પહોંચ્યા છે.
આ આખી ઘટનામાં જામનગર માત્ર ગુજરાતનું ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર બનીને નથી ઊભરતું. તે અમેરિકાની વૈશ્વિક ઊર્જા યોજનામાં ભારતની વાસ્તવિક તાકાતનું પ્રતીક બની ગયું છે. અમેરિકા પાસે સૈન્ય શક્તિ છે, પ્રતિબંધો લાદવાની ક્ષમતા છે અને બીજા દેશોના તેલ પર પ્રભાવ સ્થાપિત કરવાની મહત્વાકાંક્ષા છે. પરંતુ તેલને મોટાપાયે પ્રોસેસ કરીને વિશ્વના બજારમાં પહોંચાડવા માટે તેને ભારત જેવી ઔદ્યોગિક શક્તિની જરૂર પડે છે.
જે અમેરિકા ભારતને પોતાની શરતો માનવા દબાણ કરતું હતું, તે જ અમેરિકા આજે ભારતની રિફાઇનરી પાસે વેનેઝુએલાના તેલ માટે સહકાર માગી રહ્યું છે. વૈશ્વિક રાજકારણમાં હિતો બદલાય ત્યારે ભાષા પણ બદલાય છે. ગઈકાલે ‘ડેડ ઇકોનોમી’ ગણાતું ભારત આજે ‘રિફાઇનિંગ સુપરપાવર’ છે, કારણ કે અમેરિકાને તેની જરૂર છે અને આ બદલાવ પાછળની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે અમેરિકાએ પોતાના હિત માટે શરૂ કરેલા ઊર્જા ખેલમાં અંતે જામનગર જેવી ભારતીય ઔદ્યોગિક ક્ષમતા અનિવાર્ય બનીને સામે આવી છે.
