અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં મૂર્તિ કેમ નથી? શ્રી વીસા યંત્ર, 51 શક્તિપીઠ અને આદ્યશક્તિનું એ સ્વરૂપ, જ્યાં આકારમાં સમાય છે સમગ્ર બ્રહ્માંડ

મંદિરના ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશતા જ ભક્તની આંખો સ્વાભાવિક રીતે પોતાના આરાધ્યને શોધે છે. ક્યાંક સિંહ પર સવાર માતા દુર્ગાના દર્શન થાય છે, ક્યાંક મહાકાળીની ઉગ્ર પ્રતિમા સામે ભક્ત નતમસ્તક થાય છે તો ક્યાંક માતા જગદંબાનું સૌમ્ય મુખારવિંદ ભક્તના અંતરમાં વાત્સલ્ય જગાડે છે. પરંતુ બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા શક્તિપીઠ આરાસુરી અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં આ પરિચિત દૃશ્ય જોવા મળતું નથી. અહીં માતાજીની પરંપરાગત માનવાકાર મૂર્તિ નથી. ઉપાસનાના કેન્દ્રમાં છે શ્રી વીસા યંત્ર. તેની પૂજા થાય છે, તેને માતાજીનું ઉપાસ્ય સ્વરૂપ માનીને ભક્તો શીશ ઝુકાવે છે અને તેની પવિત્રતા જાળવવા માટે તેના ફોટોગ્રાફ લેવા પર પ્રતિબંધ છે. શક્તિ ઉપાસનાની આ અનોખી પરંપરા અંબાજીને ભારતનાં વિશિષ્ટ તીર્થોમાં સ્થાન આપે છે.

અહીં એક એવો પ્રશ્ન જન્મે છે, જે આપણને મંદિરની વિશેષતાથી આગળ લઈ જઈને સનાતન ધર્મના ગહન આધ્યાત્મિક દર્શન સુધી પહોંચાડે છે. જગતજનની માતા અંબા, જેમને સમગ્ર સૃષ્ટિની આદ્યશક્તિ માનવામાં આવે છે, તેમની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર મૂર્તિને બદલે યંત્ર કેમ છે? શું યંત્ર માત્ર રેખાઓ, ખૂણાઓ અને અક્ષરોની રચના છે કે પછી તેની પાછળ દેવી સ્વરૂપને સમજવાની એવી પરંપરા છે, જેમાં આકાર માત્ર દેખાવ ન રહેતા ઉપાસનાનું માધ્યમ બની જાય છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર મેળવવા માટે સૌપ્રથમ એ પૌરાણિક કથા તરફ જવું પડે, જે અંબાજીના મહાત્મ્યને માતા સતીના દિવ્ય સ્વરૂપ સાથે જોડે છે.

માતા સતીના હૃદયથી ગબ્બર પર્વત સુધી

પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રી સતી ભગવાન શિવને પોતાના પતિ તરીકે વરે છે. દક્ષને શિવનું વૈરાગી સ્વરૂપ અને તેમની જીવનશૈલી સ્વીકાર્ય નહોતાં. એક વખત તેણે ભવ્ય યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. દેવતાઓ અને ઋષિઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યાં, પરંતુ પોતાની પુત્રી સતી અને જમાઈ ભગવાન શિવને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યાં નહીં. પિતાના ઘરે યજ્ઞ યોજાયો હોવાની જાણ થતાં સતી ત્યાં જવા ઇચ્છે છે. ભગવાન શિવ તેમને સમજાવે છે કે જ્યાં આમંત્રણ નથી અને જ્યાં પોતાના પ્રિયજનનું અપમાન થવાની સંભાવના છે ત્યાં જવું યોગ્ય નથી. છતાં સતી પિતાના યજ્ઞમાં પહોંચે છે. ત્યાં ભગવાન શિવ પ્રત્યેનો તિરસ્કાર જોઈને તેઓ વ્યથિત થાય છે અને યોગાગ્નિ દ્વારા દેહત્યાગ કરે છે.

સતીના દેહત્યાગના સમાચાર મળતા ભગવાન શિવનો શોક સમગ્ર સૃષ્ટિને ધ્રુજાવી દે છે. તેઓ સતીના દેહને ધારણ કરીને તાંડવ કરવા લાગે છે. આ તાંડવથી સૃષ્ટિનું સંતુલન જોખમાતા ભગવાન વિષ્ણુ સુદર્શન ચક્ર દ્વારા સતીના દેહના ભાગ કરે છે. જ્યાં-જ્યાં તેમના દેહના અંગો કે આભૂષણો પડ્યાં, ત્યાં શક્તિપીઠોની સ્થાપના થઈ. આ કથા માત્ર વિયોગ અને શોકની ગાથા નથી. તે શક્તિની ઉપાસનાને સમગ્ર ભારતીય ભૂગોળ સાથે જોડતી પવિત્ર પરંપરાનો આધાર છે. દેશના જુદા-જુદા પ્રદેશોમાં આવેલ શક્તિપીઠો એક જ આદ્યશક્તિનાં વિવિધ પવિત્ર કેન્દ્રો તરીકે પૂજાય છે.

અંબાજીની પરંપરા અનુસાર માતા સતીનું હૃદય ગબ્બર પર્વત પર પડ્યું હતું. અંબાજીથી નજીક આવેલો આ પર્વત માતાજીનું મૂળ સ્થાન માનવામાં આવે છે અને શક્તિ ઉપાસનામાં તેનું વિશેષ મહાત્મ્ય છે. અંબાજી મંદિરની સત્તાવાર માહિતી પણ ગબ્બર પર્વતને માતાજીના મૂળ સ્થાન તરીકે ઓળખાવે છે. હૃદયનો આ સંદર્ભ અંબાજીના મહાત્મ્યને એક વિશિષ્ટ આધ્યાત્મિક પરિમાણ આપે છે. ભારતીય પરંપરામાં હૃદય માત્ર શરીરનું અંગ નથી, પરંતુ ચેતના, ભાવ અને અંતરાત્માના કેન્દ્ર સાથે પણ જોડાયેલું છે. હૃદયમાં વસતી લાગણીની જેમ ભક્તના અંતરમાં પણ માતા અંબા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા વસે છે. ગબ્બર પર્વત સાથે જોડાયેલી સતીના હૃદયની પરંપરા અને અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં શ્રી વીસા યંત્રની ઉપાસના, બંને મળીને આ તીર્થની વિશિષ્ટ ધાર્મિક ઓળખ ઘડે છે.

પરંતુ આ કથામાંથી એક બીજો પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે. જો અંબાજી માતા સતીના પવિત્ર અંગ સાથે જોડાયેલું શક્તિપીઠ છે તો અહીં ઉપાસનાનું કેન્દ્ર પરંપરાગત મૂર્તિ કેમ નથી? આ પ્રશ્નનો જવાબ શાક્ત ઉપાસનામાં યંત્રના સ્થાનને સમજવાથી મળે છે.

મૂર્તિથી યંત્ર સુધી: ઉપાસનાનું એક વિશિષ્ટ સ્વરૂપ

સનાતન ધર્મમાં પરમ તત્વને કોઈ એક જ સ્વરૂપમાં સીમિત કરવામાં આવ્યું નથી. ભક્તિની પરંપરામાં દેવતાની મૂર્તિ, મંત્ર, ધ્યાન અને યંત્ર, આ બધાં ઉપાસનાનાં અલગ અલગ માધ્યમો છે. મૂર્તિ ભક્તને દેવતાના સાકાર સ્વરૂપનાં દર્શન કરાવે છે. મંત્ર ધ્વનિ અને પવિત્ર અક્ષરો દ્વારા દેવતાના સ્મરણ સાથે જોડે છે. યંત્રમાં વિશિષ્ટ રચના દ્વારા ઉપાસનાને એક નિર્ધારિત કેન્દ્ર મળે છે. શાક્ત ઉપાસનાની પરંપરામાં આ ત્રણેય માધ્યમોનું પોતપોતાનું સ્થાન છે. યંત્રને માત્ર જ્યોમેટ્રિક આકૃતિ તરીકે જોવાથી તેની ધાર્મિક ભૂમિકા સમજાતી નથી. તેના આકાર, રેખાઓ, ખૂણાઓ અને અક્ષરો ચોક્કસ ઉપાસના પરંપરાનો ભાગ હોય છે. મંત્ર અને યંત્રનો સંબંધ પણ અહીં મહત્વનો બને છે. મંત્રમાં પવિત્ર ધ્વનિ અને અક્ષરો દ્વારા ઉપાસના થાય છે જ્યારે યંત્રમાં રચના અને દૃશ્યાત્મક સ્વરૂપ ઉપાસનાનું માધ્યમ બને છે. સંબંધિત શાસ્ત્રીય પરંપરા અનુસાર યંત્રની સ્થાપના, પ્રતિષ્ઠા, મંત્રોચ્ચાર અને પૂજાવિધિ દ્વારા તેને દેવતાના ઉપાસ્ય સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.

આ દૃષ્ટિએ અંબાજીનું શ્રી વીસા યંત્ર માત્ર ગર્ભગૃહમાં રાખવામાં આવેલી કોઈ પવિત્ર વસ્તુ નથી. તે માતા અંબાની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર છે. અહીં ભક્ત માતાજીના માનવાકાર સ્વરૂપને બદલે યંત્રને નમન કરે છે. આ પરંપરા આપણને સમજાવે છે કે સનાતન ધર્મમાં દેવતાની ઉપાસના માટે માનવાકાર પ્રતિમા જ એકમાત્ર માધ્યમ નથી. દિવ્યતાની ઉપાસના વિવિધ સ્વરૂપોમાં થઈ શકે છે અને દરેક સ્વરૂપની પોતાની ધાર્મિક પરંપરા તથા આધ્યાત્મિક ભૂમિકા હોય છે.

આ વાતને ઉપનિષદોના વ્યાપક દર્શન સાથે જોડીને સમજીએ તો તેનો અર્થ વધુ ઊંડો બને છે. ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના પ્રથમ મંત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે-

‘ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।’

અર્થાત્, ‘આ સમગ્ર જગતમાં જે કંઈ છે, તે ઈશ્વરથી વ્યાપ્ત છે.’

આ મંત્ર સૃષ્ટિને જોવાની એવી દૃષ્ટિ આપે છે, જેમાં પરમ તત્વ કોઈ એક જ સ્થાન કે આકાર સુધી સીમિત નથી. શક્તિ ઉપાસનામાં પણ આ વ્યાપક દૃષ્ટિનું મહત્વ છે. માતા દુર્ગા, મહાકાળી, મહાલક્ષ્મી, મહાસરસ્વતી અને મા અંબા, આ બધાં સ્વરૂપો આદ્યશક્તિની ઉપાસનાની વિવિધ અભિવ્યક્તિઓ છે. યંત્ર ઉપાસના આ જ વિશાળ પરંપરામાં દેવીના સ્વરૂપને વ્યક્ત કરતો એક વિશિષ્ટ માર્ગ છે.

અહીં યંત્રને સાકાર અને નિરાકાર વચ્ચેનું કોઈ સાદું મધ્યસ્થ સ્વરૂપ માનવાની જરૂર નથી. યંત્ર પોતે એક ચોક્કસ રચના ધરાવે છે, પરંતુ તેની ધાર્મિક ભૂમિકા માત્ર એ રચનાથી નક્કી થતી નથી. ઉપાસના પરંપરામાં તેનો સંબંધ દેવતા, મંત્ર, પ્રતિષ્ઠા અને સાધના સાથે જોડાય છે. એટલે જ શ્રી વીસા યંત્રને સમજવા માટે તેના બાહ્ય આકાર કરતાં તેની ઉપાસનાની પરંપરા અને માતા અંબા સાથેના ધાર્મિક સંબંધને કેન્દ્રમાં રાખવો જરૂરી છે.

શ્રી વીસા યંત્ર અને 51 બીજાક્ષરોનું મહત્વ

શ્રી વીસા યંત્ર વિશેના ધાર્મિક વર્ણનોમાં 51 બીજાક્ષરોનો ઉલ્લેખ મળે છે. કેટલાક વર્ણનોમાં યંત્ર પર અંકિત આ અક્ષરોને 51 શક્તિપીઠોની પરંપરા સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. આ સંદર્ભ યંત્ર ઉપાસનાની ચર્ચાને વધુ ગહન બનાવે છે, કારણ કે અહીં અક્ષરોની રચના, શક્તિ ઉપાસના અને પવિત્ર ભૂગોળ વચ્ચેનો સંબંધ સામે આવે છે. ભારતીય મંત્રપરંપરામાં બીજાક્ષરોનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે. ‘બીજ’નો ભાવ મૂળ તત્વ કે બીજરૂપ શક્તિ સાથે જોડાયેલો છે. શક્ત ઉપાસનામાં ‘ऐं’, ‘ह्रीं’ અને ‘क्लीं’ જેવા બીજમંત્રો વિવિધ દેવી-ઉપાસના પરંપરાઓમાં જોવા મળે છે. આ અક્ષરોનું મહત્વ માત્ર ભાષાકીય અર્થથી સમજાતું નથી. તેમના ઉચ્ચાર, ઉપાસનામાં સ્થાન અને સંબંધિત સાધનાપરંપરા તેમને વિશિષ્ટ ધાર્મિક અર્થ આપે છે.

યંત્રમાં અંકિત અક્ષરો પણ આ જ વિશાળ મંત્રપરંપરાના સંદર્ભમાં સમજવા જેવા છે. યંત્રની રચના અને તેના અક્ષરો માત્ર શણગાર નથી. તે ચોક્કસ ઉપાસનાવિધિ સાથે જોડાયેલા હોય છે. આથી શ્રી વીસા યંત્રના 51 બીજાક્ષરોનો ઉલ્લેખ માત્ર સંખ્યાની માહિતી નથી, પરંતુ યંત્રની રચના અને શક્તિ ઉપાસનાની પરંપરા વચ્ચેના સંબંધ તરફ ધ્યાન દોરે છે.

51 શક્તિપીઠોની પરંપરા પણ આ સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ છે. માતા સતીના દેહના વિવિધ અંગો સાથે જોડાયેલાં આ પવિત્ર સ્થાનો સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં શક્તિ ઉપાસનાનાં કેન્દ્રો તરીકે ઓળખાય છે. અંબાજી આ પરંપરામાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ગબ્બર પર્વત સાથે જોડાયેલી માતા સતીના હૃદયની કથા અને અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં શ્રી વીસા યંત્રની ઉપાસના, બંને મળીને આ તીર્થને શક્તિ ઉપાસનાના વિશિષ્ટ કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. શ્રી વીસા યંત્રના 51 બીજાક્ષરો અને 51 શક્તિપીઠો વચ્ચેનો પરંપરાગત સંબંધ યંત્ર ઉપાસનાની ગહનતા તરફ ધ્યાન દોરે છે. એક તરફ પવિત્ર અક્ષરો દ્વારા ઉપાસનાનું સ્વરૂપ છે તો બીજી તરફ માતા સતીની કથા સાથે જોડાયેલાં પવિત્ર સ્થાનોની પરંપરા છે. આ બંને સંદર્ભો શક્તિ ઉપાસનાના વિશાળ ધાર્મિક વિશ્વનો ભાગ છે.

વીસા યંત્ર: અંકોમાં સમાયેલી આદ્યશક્તિની દિવ્ય રચના

વીસા યંત્રનું નામ જ તેની અંદર સમાયેલી ગાણિતિક વિશેષતા તરફ સંકેત કરે છે. દુર્ગા વીસા યંત્રની નવ ખાનાંવાળી રચનામાં અંકો એવી રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે કે દરેક આડી, ઊભી અને ત્રાંસી પંક્તિનો સરવાળો વીસ થાય છે. અહીં અંકો માત્ર ગણતરીનું સાધન નથી રહેતા, પરંતુ યંત્રની સુનિયોજિત રચનાનો ભાગ બને છે. ‘વીસા’ એટલે વીસ, અને આ સંખ્યાત્મક વિશેષતામાંથી યંત્રને તેનું નામ મળ્યું છે. તેની સાથે ‘વિશ્વ’નો ભાવ પણ જોડાય છે, જે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વ્યાપ્ત આદ્યશક્તિ તરફ ધ્યાન દોરે છે. એક નાનકડા યંત્રમાં અંકો, રેખાઓ અને પવિત્ર રચનાના માધ્યમથી શક્તિની ઉપાસના થવી એ સનાતન ધર્મની યંત્રવિદ્યાની વિશિષ્ટતા છે.

તંત્રશાસ્ત્રમાં યંત્રને દેવીની ઉપાસનાનું દિવ્ય માધ્યમ માનવામાં આવે છે. મંત્ર દેવીની સૂક્ષ્મ અભિવ્યક્તિ છે, જ્યારે યંત્ર તેમની ઉપાસનાને ચોક્કસ રચનામાં કેન્દ્રિત કરે છે. દુર્ગા વીસા યંત્ર ભય અને સંકટમાંથી રક્ષણ, કષ્ટોના નિવારણ, સમૃદ્ધિ અને સિદ્ધિની પ્રાપ્તિ માટેની ઉપાસના સાથે જોડાયેલું છે. દેવીમાહાત્મ્યમાં વર્ણવાયેલાં માતા દુર્ગાનાં પરાક્રમો અને ભક્તોની રક્ષા કરતું તેમનું સ્વરૂપ શક્તિ ઉપાસનાના આ જ ભાવને પ્રગટ કરે છે. યંત્રની ઉપાસનામાં ભક્ત માત્ર કોઈ આકૃતિ સામે નમન કરતો નથી, પરંતુ મંત્ર, શ્રદ્ધા અને સાધના દ્વારા આદ્યશક્તિ સાથે આધ્યાત્મિક અનુસંધાન સાધે છે.

અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં પૂજાતું ‘શ્રી વીસા યંત્ર’ આ ઉપાસનાને વિશિષ્ટ ઊંડાણ આપે છે. તેની સાથે જોડાયેલા 51 બીજાક્ષરો અને 51 શક્તિપીઠોનો સંદર્ભ આદ્યશક્તિના વિવિધ સ્વરૂપો તથા તેમની ઉપાસનાના વ્યાપક વિસ્તાર તરફ દોરી જાય છે. શ્રીયંત્રની ઉપાસનામાં પણ ભૌમિતિક રચનાને બ્રહ્માંડ અને શક્તિના તત્વ સાથે જોડવામાં આવે છે. યંત્રની રેખાઓ અને આકારો અહીં માત્ર દૃશ્યમાન રચના નથી રહેતાં, પરંતુ ધ્યાન અને ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બને છે. અંબાજીમાં ભક્ત માતાજીની પરંપરાગત મૂર્તિને બદલે શ્રી વીસા યંત્ર સામે શીશ ઝુકાવે છે. આ દૃશ્ય સનાતન ધર્મના એ ગહન દર્શનને પ્રગટ કરે છે કે આદ્યશક્તિની ઉપાસના માત્ર માનવાકાર પ્રતિમા પૂરતી સીમિત નથી. અંકો, મંત્રો અને યંત્રની પવિત્ર રચના પણ ભક્તને જગદંબાના ચરણો સુધી લઈ જતું માધ્યમ બની શકે છે.

આંખે પાટા બાંધીને પૂજા: શ્રદ્ધા અને અનુશાસનની પરંપરા

અંબાજીના શ્રી વીસા યંત્ર સાથે જોડાયેલી બીજી વિશિષ્ટ પરંપરા છે આંખે પાટા બાંધીને પૂજા કરવાની. સામાન્ય રીતે ભક્તિનો અનુભવ દર્શન સાથે જોડાયેલો હોય છે. ભક્ત ગર્ભગૃહમાં જઈને પોતાના આરાધ્યનું મુખારવિંદ જુએ છે, ચરણોમાં નમન કરે છે અને તે સ્વરૂપને અંતરમાં ધારણ કરે છે. પરંતુ અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં શ્રી વીસા યંત્રની ઉપાસના સાથે દર્શન અને પૂજાની વિશિષ્ટ પરંપરા જોડાયેલી છે. યંત્રને ખુલ્લી આંખે જોવાની મનાઈ છે અને તેની તસવીર લેવાની પણ પરવાનગી નથી.આ પરંપરા વિશેની લોકમાન્યતાઓમાં યંત્રના દિવ્ય તેજ અને તેની શક્તિનો ઉલ્લેખ થાય છે. પરંતુ તેની આધ્યાત્મિક ગહનતા સમજવા માટે તેને માત્ર ભૌતિક ઊર્જાના વિચાર સુધી સીમિત રાખવાની જરૂર નથી. સનાતન ધર્મની ઉપાસના પરંપરામાં નિયમ અને મર્યાદાનું મહત્વ છે. દરેક પવિત્ર સ્થાનની પોતાની વિધિ હોય છે, દરેક ઉપાસનામાં અનુશાસન હોય છે અને ભક્તિનો માર્ગ ઘણી વાર પોતાની ઇચ્છાને પરંપરાના નિયમને આધીન રાખવાથી શરૂ થાય છે.

આંખે પાટા બાંધીને પૂજા કરવાની પરંપરાને આ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો તેમાં બાહ્ય દર્શન કરતાં ઉપાસનાના નિયમને પ્રાધાન્ય આપવાનો ભાવ દેખાય છે. ભક્તિ માત્ર પોતાની આંખોથી દેવી-દેવતાઓનું સ્વરૂપ જોઈ લેવાનું નામ નથી. તે શ્રદ્ધા, સમર્પણ અને ઉપાસનાની પરંપરાને સ્વીકારવાનું નામ પણ છે. અહીં ઉપાસનાનું કેન્દ્ર યંત્ર છે, પરંતુ તેની પૂજા કરવાની રીત પણ એટલી જ વિશિષ્ટ છે. આ પરંપરા આપણને એક ઊંડો વિચાર આપે છે. માનવી ઘણી વાર જે જોઈ શકે છે તેને જ વધુ વાસ્તવિક માને છે. પરંતુ સનાતન ધર્મની સાધનાપરંપરામાં આંતરિક અનુભૂતિ, મંત્રજપ, ધ્યાન અને શ્રદ્ધાનું પોતાનું મહત્વ છે. બાહ્ય દર્શન આધ્યાત્મિકતાનો એક માર્ગ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર માર્ગ નથી. શ્રી વીસા યંત્રની ઉપાસના આ વાતને એક અનોખા ધાર્મિક સ્વરૂપે સામે લાવે છે.

અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં ભક્ત માતાજીને પરંપરાગત માનવાકાર પ્રતિમામાં જોતો નથી, પરંતુ શ્રી વીસા યંત્રને માતાજીના ઉપાસ્ય સ્વરૂપ તરીકે નમન કરે છે. આ પરંપરામાં યંત્રનું મહત્વ તેની દૃશ્યમાન રચનાથી આગળ વધીને ભક્તિ અને ઉપાસનાના કેન્દ્ર સુધી પહોંચે છે. અહીં દર્શનનો અર્થ માત્ર આંખોથી જોવું નથી, પરંતુ શ્રદ્ધાથી ઉપાસ્ય સ્વરૂપને સ્વીકારવો પણ છે.

આકારમાં સમાયેલું બ્રહ્માંડ

અંબાજીના શ્રી વીસા યંત્રની વિશિષ્ટતા આપણને ફરી એ મૂળ પ્રશ્ન તરફ લઈ જાય છે કે જ્યારે સનાતન ધર્મમાં પરમ તત્વને નિરાકાર પણ માનવામાં આવે છે અને સાકાર સ્વરૂપે પણ ઉપાસવામાં આવે છે, ત્યારે યંત્ર ઉપાસનાનું સ્થાન શું છે? આનો જવાબ સનાતન ધર્મના વ્યાપક દર્શનમાં રહેલો છે. નિરાકારનો અર્થ એવો નથી કે પરમ તત્વનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી. તેનો ભાવ એ છે કે પરમ તત્વને કોઈ એક સીમિત આકારમાં સંપૂર્ણપણે બાંધી શકાય નહીં. સાકાર ઉપાસનામાં એ જ પરમ તત્વ ભક્ત માટે ચોક્કસ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આ સ્વરૂપ ભક્તિ, ધ્યાન અને ઉપાસનાનો આધાર બને છે. આ બંને દૃષ્ટિઓ એકબીજાની વિરોધી હોવી જરૂરી નથી. સનાતન પરંપરામાં એક જ પરમ તત્વને વિવિધ ઉપાસના માર્ગો દ્વારા સમજવાનો અવકાશ છે.

યંત્ર ઉપાસના આ જ વ્યાપક પરંપરામાં સ્થાન ધરાવે છે. યંત્રની રચના ઉપાસનાને આધાર આપે છે, મંત્ર દેવતાના સ્મરણનું માધ્યમ બને છે અને દેવતાની ઉપાસના સમગ્ર સાધનાનું કેન્દ્ર રહે છે. અહીં આકારનું મહત્વ છે, પરંતુ આકાર જ અંતિમ સીમા નથી. યંત્રનો ધાર્મિક અર્થ તેની રચના, મંત્ર, પ્રતિષ્ઠા અને ઉપાસના પરંપરાના સંબંધમાંથી પ્રગટ થાય છે. આ દૃષ્ટિએ અંબાજીના શ્રી વીસા યંત્રની પરંપરા એક વિશિષ્ટ આધ્યાત્મિક સમજ આપે છે. માતાજીના ઉપાસ્ય સ્વરૂપ માટે પરંપરાગત માનવાકાર પ્રતિમા અનિવાર્ય નથી. અહીં યંત્રને જ મુખ્ય ઉપાસ્ય સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. આ પરંપરા કહે છે કે સનાતન ધર્મમાં દેવતાની ઉપાસના વિવિધ માધ્યમો દ્વારા થઈ શકે છે અને દરેક માધ્યમની પોતાની વિશિષ્ટ ધાર્મિક પરંપરા હોય છે.

‘આકારમાં સમાય છે સમગ્ર બ્રહ્માંડ’ એ વિચારનો અર્થ પણ આ જ વ્યાપક દર્શનમાં સમજાય છે. તેનો તાત્વિક ભાવ એ છે કે સનાતન ધર્મમાં ચોક્કસ આકાર, મંત્ર અને ઉપાસનાપરંપરા દ્વારા પરમ તત્વનું ધ્યાન કરી શકાય છે. યંત્ર આ ઉપાસનાનો એક વિશિષ્ટ માર્ગ છે, જેમાં રચના માત્ર બાહ્ય આકાર ન રહેતા આધ્યાત્મિક ચિંતનનું માધ્યમ બને છે. અંબાજીનું શ્રી વીસા યંત્ર આ જ પરંપરાની અનોખી અભિવ્યક્તિ છે. માતા સતીના હૃદય સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક માન્યતા, ગબ્બર પર્વતનું મૂળ સ્થાન તરીકેનું મહાત્મ્ય, 51 શક્તિપીઠોની પરંપરા અને ગર્ભગૃહમાં યંત્રની વિશિષ્ટ ઉપાસના, આ બધાં પાસાં અંબાજીના ધાર્મિક સ્વરૂપને વધુ ઊંડું બનાવે છે.

માતા અંબાના ચરણોમાં શીશ ઝુકાવતો ભક્ત કદાચ આ તમામ તાત્વિક પ્રશ્નોના જવાબ લઈને મંદિરની બહાર ન નીકળે. તેની પ્રાર્થના કદાચ એટલી જ સરળ હોય કે માતા તેના પરિવાર પર કૃપા રાખે, તેને ધર્મના માર્ગે ચાલવાની શક્તિ આપે અને જીવનના સંઘર્ષોમાં રક્ષણ આપે. પરંતુ આ સરળ ભક્તિની પાછળ સનાતન ધર્મની એક વિશાળ પરંપરા ઊભી છે, જે દેવતાનાં વિવિધ સ્વરૂપોને સ્વીકારે છે અને ઉપાસનાના અનેક માર્ગોને સ્થાન આપે છે.

અંબાજીના ગર્ભગૃહમાં શ્રી વીસા યંત્રની પૂજા માત્ર એક અનોખી મંદિરપરંપરા નથી. તે શક્તિ ઉપાસનાના એવા માર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં યંત્ર દેવતાની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બને છે. અહીં ભક્તિનું સ્વરૂપ મૂર્તિથી જુદું છે, પરંતુ તેનો આશય એ જ આદ્યશક્તિ સાથેનો આધ્યાત્મિક સંબંધ છે. શ્રી વીસા યંત્રનું મહાત્મ્ય આ જ વિશાળ સનાતન દૃષ્ટિમાં પ્રગટ થાય છે, જ્યાં દિવ્યતાની ઉપાસના માટે એક જ આકાર કે એક જ માર્ગની મર્યાદા નથી.