સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ જેટલો જ ગહન પ્રશ્ન તેની જાળવણીનો પણ છે. કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વમાં આવવું એક ઘટના છે, પરંતુ તેના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવું, તેને વિકસવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ આપવી અને તેની અંદર રહેલી સંભાવનાઓને પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડવી એ એક અલગ પ્રક્રિયા છે. બીજમાંથી અંકુર ફૂટે છે, પરંતુ એ અંકુરને વૃક્ષ બનવા માટે માટી, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ અને પોષણની જરૂર પડે છે. ગર્ભમાં જીવનું સર્જન થાય છે, પરંતુ એ જીવના વિકાસ માટે માતાનું શરીર પોતાની અંદર એક આખું વિશ્વ રચી આપે છે. બ્રહ્માંડમાં તારાઓ જન્મે છે, ગ્રહો રચાય છે અને જીવન માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ વિકસે છે, પરંતુ આ સમગ્ર અસ્તિત્વની પાછળ રહેલા ધારણ અને પોષણના સિદ્ધાંતને સમજવાનો પ્રયત્ન પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. શું સર્જનનું તત્વ માત્ર કંઈક નવું ઉત્પન્ન કરવામાં જ સમાયેલું છે કે પછી સર્જાયેલી વસ્તુને અસ્તિત્વમાં ટકાવી રાખતી શક્તિ પણ એટલી જ મૂળભૂત છે?
નવરાત્રિમાં પૂજાતાં માતા સ્કંદમાતા આ પ્રશ્નના કેન્દ્રમાં આપણને લઈ જાય છે. તેમના સ્વરૂપમાં એક હાથમાં પુત્ર કાર્તિકેય છે, અન્ય હાથોમાં કમળ છે અને તેઓ સિંહ પર બિરાજમાન છે. આ સ્વરૂપમાં માતૃત્વની કોમળતા છે, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી શક્તિ માત્ર સ્નેહ કે મમતા સુધી સીમિત નથી. ખોળામાં રહેલા સ્કંદને જોવામાં આવે તો માતા પોતાના પુત્રને ધારણ કરે છે, પરંતુ સ્કંદના જીવનપ્રસંગને સમજવામાં આવે તો આ જ પુત્ર દેવસેનાના સેનાપતિ તરીકે અધર્મી શક્તિ સામેના સંઘર્ષનું નેતૃત્વ કરે છે. જે શક્તિના ખોળામાં વીરનો ઉછેર થાય છે તે પોતે પણ યુદ્ધમાં વિજય અપાવનારી આદ્યશક્તિ છે. અહીં માતૃત્વ અને શક્તિ એકબીજાથી વિરુદ્ધ નહીં, પરંતુ એકબીજાના પૂરક સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે.
માતા સ્કંદમાતાના આ સ્વરૂપમાં સનાતન દર્શનનું એક ગહન તત્વ છુપાયેલું છે. માતૃત્વ એટલે માત્ર કોઈને જન્મ આપવો નહીં, પરંતુ તેના અસ્તિત્વને ધારણ કરવું, તેનું પોષણ કરવું અને તેને પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવવું. આ વિચારને માત્ર પારિવારિક સંબંધ સુધી મર્યાદિત રાખીએ તો તેના વિશાળ અર્થથી વંચિત રહી જઈએ. ભારતીય દર્શનમાં માતૃત્વનું તત્વ વ્યક્તિથી લઈને સમગ્ર સૃષ્ટિ સુધી વિસ્તરે છે. માતા સ્કંદમાતા આ જ વ્યાપક તત્વની ઉપાસના કરાવે છે.
ખોળામાં સ્કંદ, સ્વરૂપમાં આદ્યશક્તિ
માતા સ્કંદમાતાને સમજવા માટે પ્રથમ તેમના પુત્ર સ્કંદના પ્રાગટ્ય અને તેમની સાથે જોડાયેલી પુરાણકથાને સમજવી જરૂરી છે. સ્કંદ ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના પુત્ર છે. તેઓ કાર્તિકેય, કુમાર અને સુબ્રહ્મણ્ય જેવાં નામોથી પણ ઓળખાય છે. વિવિધ પુરાણો અને ધાર્મિક પરંપરાઓમાં તેમના પ્રાગટ્યના પ્રસંગની વિગતોમાં ભિન્નતા જોવા મળે છે, પરંતુ તેમનું દૈવી સ્વરૂપ, દેવસેનાના સેનાપતિ તરીકેની ભૂમિકા અને તારકાસુરના વધ સાથેનો સંબંધ તેમની કથાના મુખ્ય અંગો છે. તારકાસુરે તપસ્યા કરીને એવું વરદાન મેળવ્યું હતું કે તેનો વધ ભગવાન શિવના પુત્ર દ્વારા જ થઈ શકે. વરદાનના બળે તે દેવતાઓને પરેશાન કરવા લાગ્યો અને દેવલોકમાં તેનું વર્ચસ્વ વધવા લાગ્યું. દેવતાઓ સામે પ્રશ્ન હતો કે તારકાસુરનો અંત કેવી રીતે આવે. તેના સંહાર માટે ભગવાન શિવના પુત્રનું પ્રાગટ્ય આવશ્યક હતું. સ્કંદના પ્રાગટ્ય સાથે આ દૈવી હેતુને પૂર્ણ કરનારી શક્તિ પ્રગટ થઈ. આગળ જતાં સ્કંદ દેવસેનાના સેનાપતિ બન્યા અને તારકાસુરનો વધ કર્યો.
આ કથામાં સ્કંદનું પ્રાગટ્ય માત્ર એક દૈવી બાળકના જન્મની ઘટના નથી. તે દેવતાઓની આશા, ધર્મની રક્ષા અને દૈવી શક્તિના પ્રગટીકરણ સાથે જોડાયેલું છે. પરંતુ માતા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપની વિશિષ્ટ બાબત એ છે કે આટલા મહાન કાર્ય માટે પ્રગટ થયેલા સ્કંદને તેઓ પોતાના ખોળામાં ધારણ કરે છે. તેમના હાથમાં રહેલો પુત્ર એક તરફ માતાના સ્નેહનું પ્રતીક છે તો બીજી તરફ તે દૈવી હેતુની પૂર્ણતા માટે પ્રગટ થયેલી શક્તિ છે.
અહીં માતૃત્વનું એવું સ્વરૂપ દેખાય છે જેમાં બાળકની નાનકડી કાયા તેની ભવિષ્યની મહાન સંભાવનાને મર્યાદિત કરતી નથી. બાળક અત્યારે માતાના ખોળામાં છે, પરંતુ તેના જીવનમાં આગળ આવનારી જવાબદારીઓનો માર્ગ પણ એ જ માતૃત્વના પોષણ સાથે તૈયાર થઈ રહ્યો છે. માતા તેને ધારણ કરે છે, પરંતુ તેનું અસ્તિત્વ માત્ર પોતાના સુધી સીમિત રાખતી નથી. તેનામાં રહેલી શક્તિ વિકસે અને પોતાના નિર્ધારિત કાર્યને પૂર્ણ કરી શકે તે માટેનું આધારસ્થાન બને છે. માતા સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ આ જ તત્વને દૃશ્યમાન કરે છે. તેમની ગોદમાં રહેલો સ્કંદ નિર્બળતાનું પ્રતીક નથી. તે એવી શક્તિનું સ્વરૂપ છે જે યોગ્ય સમયે પ્રગટ થઈને વિશાળ જવાબદારી નિભાવવા સક્ષમ બનશે. માતાનું ધારણ કરવું તેને બાંધી રાખતું નથી, પરંતુ તેની શક્તિના વિકાસ માટે આધાર પૂરું પાડે છે.
સૃષ્ટિ જન્મે છે, પરંતુ જીવે કોના આધારે?
સનાતન દર્શન સર્જનના પ્રશ્નને માત્ર શરૂઆતની ઘટના તરીકે જોતું નથી. તે પૂછે છે કે સૃષ્ટિ ક્યાંથી પ્રગટ થાય છે, કયા આધારથી જીવંત રહે છે અને અંતે કયા તત્વમાં વિલીન થાય છે. આ ત્રણેય પ્રશ્નો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવા માટે તૈત્તિરીય ઉપનિષદના ભૃગુવલ્લીમાં આપવામાં આવેલું બ્રહ્મનું લક્ષણ અત્યંત મહત્ત્વનું છે.
ઉપનિષદમાં વરુણ પોતાના પુત્ર ભૃગુને બ્રહ્મની જિજ્ઞાસા કરાવતા કહે છે-
‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते।
येन जातानि जीवन्ति।
यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति।
तद्विजिज्ञासस्व। तद्ब्रह्मेति॥’
અર્થાત્, ‘જે તત્વમાંથી આ સમગ્ર ભૂતસૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી ઉત્પન્ન થયેલાં પ્રાણીઓ જીવન ધારણ કરે છે અને અંતે જેમાં પ્રવેશ પામે છે, તેને જાણવાની જિજ્ઞાસા કર. એ જ બ્રહ્મ છે.’
આ મંત્રમાં સર્જન, જીવન અને વિલીન થવું એક જ તત્વના ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલાં પાસાં તરીકે સામે આવે છે. કોઈ વસ્તુનું સર્જન થઈ જાય એટલે તેની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ જતી નથી. અસ્તિત્વમાં આવ્યા પછી તેને ટકી રહેવા માટે જે આધારની જરૂર પડે છે, તે પણ એટલો જ મૂળભૂત છે. ઉપનિષદની દૃષ્ટિએ બ્રહ્મને સમજવા માટે માત્ર ઉત્પત્તિનું કારણ જાણવું પૂરતું નથી, પરંતુ સમગ્ર અસ્તિત્વ જેનાથી જીવન પામે છે તે આધારને પણ ઓળખવો જરૂરી છે.
આ જ વિચારને માતા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપ સાથે જોડીને જોઈએ તો માતૃત્વનો અર્થ વધુ વિસ્તૃત બને છે. માતા બાળકને જન્મ આપે છે, પરંતુ તેના જીવનની શરૂઆતથી જ તેના વિકાસ માટે સતત આધાર પણ પૂરો પાડે છે. બાળક પોતાની જરૂરિયાતો વ્યક્ત કરી શકે તે પહેલાં પણ માતા તેના શરીરના સંકેતો સમજે છે. તે પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર બને તે પહેલાં માતાનું શરીર, સમય, ધ્યાન અને સ્નેહ તેના વિકાસનો આધાર બને છે.
આ સંબંધમાંથી માતૃત્વનું એક વ્યાપક તત્વ પ્રગટ થાય છે. સર્જન અને પોષણને અલગ પાડી શકાય નહીં. જે શક્તિ કોઈ અસ્તિત્વને પ્રગટ કરે છે, તે અસ્તિત્વના વિકાસ માટે આધારરૂપ બને ત્યારે જ તેની સંભાવનાઓને પૂર્ણતા તરફ લઈ જવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે. ઉપનિષદ બ્રહ્મને સમગ્ર સૃષ્ટિના જન્મ, જીવન અને અંતિમ ગતિના આધાર તરીકે ઓળખાવે છે. શક્તિની ઉપાસનામાં આ જ વ્યાપક આધારને માતાના સ્વરૂપમાં અનુભવવાનો માર્ગ મળે છે. માતા સ્કંદમાતા એટલે માત્ર સ્કંદની માતા તરીકે ઓળખાતું સ્વરૂપ નહીં, પરંતુ માતૃત્વના એ દિવ્ય તત્વનું સ્મરણ પણ છે જેમાં ધારણ કરવું, પોષણ કરવું અને વિકાસને શક્ય બનાવવો એકબીજાથી અલગ નથી.
‘યા દેવી સર્વભૂતેષુ માતૃરૂપેણ સંસ્થિતા’
દેવીમાહાત્મ્યમાં દેવીનાં વિવિધ સ્વરૂપોની સ્તુતિ કરતા એક પ્રસિદ્ધ મંત્ર આવે છે-
‘या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥‘
અર્થાત્, ‘જે દેવી સમગ્ર ભૂતમાત્રમાં માતૃરૂપે સ્થિત છે, તે દેવીને વારંવાર નમસ્કાર.’ આ સ્તુતિ દેવીને માત્ર કોઈ એક સ્થાન, એક સ્વરૂપ કે એક સંબંધ સુધી સીમિત રાખતી નથી. તે સમગ્ર જીવસૃષ્ટિમાં માતૃત્વના તત્વની ઉપસ્થિતિને વંદન કરે છે.
આ મંત્રને માતા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપ સાથે જોડીએ ત્યારે એક મહત્વપૂર્ણ વાત સમજાય છે. માતૃત્વનો અર્થ માત્ર પોતાના બાળક પ્રત્યેનો સ્નેહ નથી. માતૃત્વ એ જીવના અસ્તિત્વને સ્વીકારવાની, તેના વિકાસને પોષવાની અને તેની અંદર રહેલી સંભાવનાને વિકસવા માટે સ્થાન આપવાની શક્તિ પણ છે. દેવીને સર્વભૂતોમાં માતૃરૂપે સ્થિત કહેનારી સ્તુતિ આ તત્વને સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ સુધી વિસ્તારે છે.
પ્રકૃતિમાં પણ આ આધારનું મહત્વ સ્પષ્ટ દેખાય છે. બીજ અંકુરિત થાય છે ત્યારે તેની અંદર રહેલી સંભાવના પ્રગટ થવા લાગે છે, પરંતુ વૃદ્ધિ માટે તેને યોગ્ય જમીન, પાણી, હવા અને પ્રકાશની જરૂર પડે છે. નાનકડું પક્ષી ઈંડાંમાંથી બહાર આવે ત્યારે તરત જ સ્વતંત્ર જીવન જીવી શકતું નથી. અનેક જીવજાતિઓમાં માતા કે માતાપિતાની સંભાળ સંતાનના જીવન ટકાવી રાખવા માટે નિર્ણાયક હોય છે. માનવશિશુમાં આ નિર્ભરતા વિશેષ લાંબા સમય સુધી રહે છે. જીવનની શરૂઆતમાં મળતું પોષણ અને સુરક્ષા તેના શારીરિક વિકાસની સાથે તેની આસપાસની દુનિયા સાથેના સંબંધોને પણ આકાર આપે છે.
અહીં માતૃત્વને માત્ર લાગણી તરીકે સમજવાને બદલે જીવનને વિકસવા માટે જરૂરી આધાર તરીકે જોવું જોઈએ. સ્નેહ આ આધારનો એક ભાગ છે, પરંતુ તેની સાથે સંભાળ, જવાબદારી, ધીરજ અને સમય પણ જોડાયેલાં છે. માતા પોતાના સંતાનને ધારણ કરે છે, પરંતુ તેના વિકાસ માટે તેને જગ્યા પણ આપે છે. બાળક મોટું થાય તેમ તેની જરૂરિયાતો બદલાય છે. જે સમયે તેને ખોળાની જરૂર હોય છે, તે સમયે માતાનો ખોળો તેનું વિશ્વ હોય છે. આગળ જતાં તેને પોતાની ક્ષમતા અજમાવવા માટે સ્વતંત્રતા અને પડકારોનો સામનો કરવાની તક જોઈએ છે. માતૃત્વનું પોષક સ્વરૂપ આ પરિવર્તનને ઓળખે છે.
માતા સ્કંદમાતાના ખોળામાં રહેલા કાર્તિકેયનું સ્વરૂપ આ જ વિચારને એક અનોખી રીતે રજૂ કરે છે. માતા પોતાના પુત્રને ધારણ કરે છે, પરંતુ તેના દૈવી કાર્યને પોતાના ખોળામાં જ સીમિત રાખતી નથી. સ્કંદ આગળ જતાં દેવસેનાના સેનાપતિ બને છે. માતૃત્વની શક્તિ અહીં સંતાનને પોતાના પર નિર્ભર રાખવામાં નહીં, પરંતુ તેને પોતાના કાર્ય માટે સક્ષમ બનવા માટેનો આધાર આપવામાં પ્રગટ થાય છે.
માતૃત્વની શક્તિ અને ચેતનાના વિકાસનો સંબંધ
માનવજીવનમાં માતૃત્વની ભૂમિકા સમજવા માટે આધુનિક વિજ્ઞાન પણ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત રજૂ કરે છે. ગર્ભાવસ્થામાં ભ્રૂણનો વિકાસ માતાના શરીર સાથેની જટિલ જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પર આધારિત હોય છે. જન્મ પછી પણ બાળકનું મગજ, નર્વસ સિસ્ટમ અને આસપાસની દુનિયા સાથેના સંબંધો સતત વિકસતા રહે છે. આ સમયગાળામાં પોષણ, સુરક્ષા, સંભાળ અને પ્રતિભાવશીલ સંબંધો બાળકના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
જન્મ પછીનું શિશુ પોતાની જરૂરિયાતો માટે બીજા પર નિર્ભર હોય છે. તેને ભૂખ લાગે ત્યારે તે પોતે ખોરાક મેળવી શકતું નથી. તેને અસ્વસ્થતા થાય ત્યારે તે પોતાની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરીને ઉપાય શોધી શકતું નથી. તેની સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિ તેના સંકેતોને ઓળખે છે, તેને ખોરાક આપે છે, શાંત કરે છે અને સુરક્ષાનો અનુભવ કરાવે છે. આ પરસ્પર ક્રિયાઓ બાળકના શારીરિક અને ભાવનાત્મક વિકાસમાં ફાળો આપે છે. સંભાળના આ અનુભવો ધીમે-ધીમે બાળકને પોતાના શરીર, આસપાસના લોકો અને વિશ્વ સાથેનો સંબંધ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.
અહીં માતૃત્વને માત્ર જન્મ આપવાની ઘટના તરીકે જોવું અધૂરું છે. જન્મ પછીનું પોષણ પણ જીવનના વિકાસની પ્રક્રિયાનો અનિવાર્ય ભાગ છે. બાળકની અંદર રહેલી ક્ષમતાઓને પ્રગટ થવા માટે એક અનુકૂળ વાતાવરણ જોઈએ છે. આ વાતાવરણમાં માતાનો સ્નેહ અને સંભાળ ઘણી વાર મુખ્ય સ્થાન ધરાવે છે, જોકે બાળકના વિકાસમાં પિતા, પરિવાર અને અન્ય સંભાળ રાખનાર વ્યક્તિઓની ભૂમિકા પણ મહત્વની હોય છે. માતા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપમાં રહેલો વિચાર આ માનવીય અનુભવને એક વિશાળ તત્વજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્ય આપે છે. તેમની ગોદમાં રહેલો સ્કંદ પોતાની દૈવી શક્તિ સાથે જન્મેલો હોવા છતાં માતૃત્વના સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે. શક્તિનું પ્રાગટ્ય અને શક્તિનું પોષણ અહીં પરસ્પર વિરોધી નથી. કોઈ વ્યક્તિમાં અસાધારણ ક્ષમતા હોય તો પણ તેના વિકાસ માટે યોગ્ય આધાર, તાલીમ, સંભાળ અને માર્ગદર્શન જરૂરી બની શકે છે.
આ જ વાત સમાજના વિકાસમાં પણ લાગુ પડે છે. પ્રતિભાશાળી બાળકને શિક્ષણ અને પ્રોત્સાહન મળે, કોઈ યુવાનને પોતાની ક્ષમતા વિકસાવવા માટે તક મળે અથવા કોઈ સમુદાયને પ્રગતિ કરવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ મળે ત્યારે તેની અંદર રહેલી સંભાવનાઓ વધુ સારી રીતે પ્રગટ થઈ શકે છે. અહીં માતૃત્વનો અર્થ જૈવિક સંબંધની બહાર વિસ્તરીને પોષણ અને વિકાસના સિદ્ધાંત સુધી પહોંચે છે. આધુનિક વિજ્ઞાન માનવવિકાસની જૈવિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓને પોતાના અભ્યાસની પદ્ધતિઓથી સમજાવે છે. સનાતન દર્શન આ જ માનવીય અનુભવને વિશાળ અસ્તિત્વ, શક્તિ અને ચેતનાના પ્રશ્નો સાથે જોડીને જુએ છે. અહીં મહત્વનું એ છે કે માતૃત્વનો અનુભવ આપણને જીવનની એક મૂળભૂત હકીકત તરફ દોરી જાય છે. અસ્તિત્વની શરૂઆત જેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે, તેના વિકાસ માટે મળતો આધાર પણ એટલો જ જરૂરી છે.
માતાના ખોળામાં રહેલો યોદ્ધા અને સિંહ પર બિરાજતી શક્તિ
માતા સ્કંદમાતાનાં ચિત્રમાં બે દૃશ્યો એકસાથે દેખાય છે. એક તરફ માતાના ખોળામાં બાળક સ્કંદ છે. બીજી તરફ માતા સિંહ પર બિરાજમાન છે. એક તરફ મમતા છે, બીજી તરફ પરાક્રમ. એક તરફ કોમળતા છે, બીજી તરફ પ્રચંડ શક્તિ. આ બંને બાબતોને અલગ કરીને જોવાને બદલે એક જ સ્વરૂપમાં સમજીએ ત્યારે માતા સ્કંદમાતાનું વિશિષ્ટ તત્વ પ્રગટ થાય છે. માતૃત્વને ઘણી વાર માત્ર કોમળ લાગણીઓ સાથે જોડવામાં આવે છે. પરંતુ સંતાનનું રક્ષણ કરવું, તેના માટે મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવા, તેના વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવું અને જરૂર પડે ત્યારે તેની સુરક્ષા માટે દૃઢતાથી ઊભા રહેવું પણ માતૃત્વનો જ ભાગ છે. સ્નેહનો અર્થ દરેક પરિસ્થિતિમાં માત્ર નરમાઈ જ નથી. ક્યારેક સંતાનને યોગ્ય માર્ગ પર રાખવા માટે શિસ્તની જરૂર પડે છે તો ક્યારેક તેને આગળ વધવા દેવા માટે પોતાના ભયને બાજુ પર મૂકવાની જરૂર પડે છે.
માતા સ્કંદમાતાનું સિંહવાહિની સ્વરૂપ આ દૃષ્ટિને વધુ ઊંડી બનાવે છે. સિંહ શક્તિ, પરાક્રમ અને નિર્ભયતાનું પ્રતીક છે. માતા પોતાના ખોળામાં બાળકને ધારણ કરે છે અને સાથે સિંહ પર બિરાજે છે. અહીં રક્ષણ આપતી શક્તિ અને પ્રેમથી ધારણ કરતું માતૃત્વ એક જ દિવ્ય સ્વરૂપમાં સમાય છે. આ સ્વરૂપ એવું નથી કહેતું કે માતૃત્વ અને શક્તિ બે અલગ ક્ષેત્રો છે. તે દર્શાવે છે કે પોષણ આપનારી શક્તિમાં પણ દૃઢતા અને પરાક્રમ રહેલા છે. સ્કંદ પોતે આગળ જતાં દેવસેનાના સેનાપતિ બને છે. તેમના જીવનપ્રસંગમાં શૌર્ય અને ધર્મરક્ષાનું મહત્વ છે. માતા સ્કંદમાતાના ખોળામાં રહેલા સ્કંદને જોતા આ બંને પાસાં વચ્ચેનો સંબંધ સમજાય છે. જે શક્તિ બાળકને ધારણ કરે છે, તે જ તેને પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચવા માટેનો આધાર આપે છે. માતૃત્વનો પરમ અર્થ સંતાનને હંમેશાં પોતાની પાસે રાખવો નથી, પરંતુ તેને પોતાના સ્વરૂપ અને શક્તિનો વિકાસ કરવા માટે સક્ષમ બનાવવો પણ છે.
આ વિચાર આધ્યાત્મિક જીવન માટે પણ અર્થસભર છે. સાધકને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે માત્ર પ્રેરણા પૂરતી નથી. તેને સાધના, શિસ્ત, ધીરજ અને આંતરિક આધારની જરૂર પડે છે. જ્ઞાનનું બીજ મનમાં વાવવું એક બાબત છે, પરંતુ તે જ્ઞાનને જીવનમાં વિકસવા દેવું બીજી બાબત છે. આધ્યાત્મિક માર્ગ પર પણ પોષણ અને અનુશાસન બંનેની જરૂર પડે છે. માતા સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ આ બંને તત્વોની એકતા તરફ ધ્યાન દોરે છે.
માતૃત્વથી સૃષ્ટિના પોષણ સુધી
માતા સ્કંદમાતાના સ્વરૂપને માત્ર માતા અને સંતાનના સંબંધમાં સમજવાથી તેની વ્યાપકતા સામે આવતી નથી. સનાતન પરંપરામાં દેવીને જગદંબા, વિશ્વમાતા અને આદ્યશક્તિ તરીકે પણ વંદન કરવામાં આવે છે. આ સંબોધનોમાં માતૃત્વનો અર્થ સમગ્ર સૃષ્ટિને આવરી લે છે. જે શક્તિ જીવનને જન્મ આપે છે, તે જ જીવનના વિકાસ અને અસ્તિત્વને ધારણ કરનારી શક્તિ તરીકે પણ પૂજાય છે. સૃષ્ટિમાં જીવનનું અસ્તિત્વ પરસ્પર નિર્ભરતાની અનેક પ્રક્રિયાઓ પર ટકેલું છે. વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સૂર્યપ્રકાશની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક બનાવે છે. પ્રાણીઓ ખોરાક માટે વનસ્પતિઓ અથવા અન્ય પ્રાણીઓ પર આધાર રાખે છે. પાણીનું ચક્ર, વાતાવરણ, માટી અને જીવસૃષ્ટિ વચ્ચેની પરસ્પર ક્રિયાઓ પૃથ્વી પર જીવન માટે જરૂરી પરિસ્થિતિઓ જાળવવામાં ભાગ ભજવે છે. જીવન કોઈ એકલદોકલ પ્રક્રિયા દ્વારા ટકી રહેતું નથી. અનેક ઘટકો વચ્ચેના સંબંધો તેને શક્ય બનાવે છે.
સનાતન દર્શન આ સમગ્ર અસ્તિત્વને માત્ર અલગ-અલગ પદાર્થોના સમૂહ તરીકે નહીં, પરંતુ એક વિશાળ પરસ્પર જોડાયેલા અસ્તિત્વ તરીકે જોવાની દિશા આપે છે. તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં બ્રહ્મને સમગ્ર ભૂતસૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, જીવન અને અંતિમ ગતિના આધાર તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે. દેવીમાહાત્મ્યમાં દેવીને સર્વભૂતોમાં માતૃરૂપે સ્થિત કહીને વંદન કરવામાં આવ્યું છે. આ બંને સંદર્ભોને સાથે વાંચીએ ત્યારે સર્જન અને પોષણ વચ્ચેનો સંબંધ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. અસ્તિત્વને પ્રગટ કરનાર તત્વ અને અસ્તિત્વને ધારણ કરનાર આધારની જિજ્ઞાસા આધ્યાત્મિક ચિંતનના કેન્દ્રમાં આવે છે.
માતા સ્કંદમાતા આ વ્યાપક વિચારને એક એવું સ્વરૂપ આપે છે જે ભક્તના હૃદય સુધી સીધું પહોંચે છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડના આધાર વિશેનો વિચાર અત્યંત વિશાળ અને અમૂર્ત હોય શકે છે, પરંતુ માતાના ખોળામાં રહેલા બાળકનું દૃશ્ય તેને અનુભવની નજીક લાવે છે. બાળક માતા પર આધારિત છે. તેના વિકાસ માટે માતા પોષણ અને સુરક્ષાનું સ્થાન બને છે. આ સંબંધમાંથી માનવીને એ સમજવાની તક મળે છે કે ધારણ કરવું અને પોષણ આપવું પણ શક્તિનું જ સ્વરૂપ છે. આ દૃષ્ટિમાં માતૃત્વ નબળાઈનું પ્રતીક નથી. તે જીવનને વિકસવા માટેનો આધાર પૂરું પાડતી શક્તિ છે. માતા પોતાના ખોળામાં બાળકને ધારણ કરે છે, પરંતુ તે જ ખોળામાંથી ભવિષ્યનો યોદ્ધા, જ્ઞાની કે સમાજને દિશા આપનાર વ્યક્તિ પણ વિકસી શકે છે. માતૃત્વની મહાનતા માત્ર સંતાનને પોતાના અસ્તિત્વનો ભાગ માનીને તેની સંભાળ રાખવામાં નથી, પરંતુ તેની અંદર રહેલી શક્તિને ઓળખીને તેને વિકસવા દેવામાં પણ છે.
માતા સ્કંદમાતાની ઉપાસનાનું ગહન તત્વ
નવરાત્રિમાં માતા સ્કંદમાતાની ઉપાસના કરતી વખતે ભક્ત તેમના ખોળામાં રહેલા કાર્તિકેયને જુએ છે, તેમના કમળને જુએ છે અને સિંહવાહિની સ્વરૂપનું સ્મરણ કરે છે. પરંતુ આ સ્વરૂપના અર્થ સુધી પહોંચીએ ત્યારે ઉપાસનાનો અનુભવ વધુ વ્યાપક બને છે. માતા સ્કંદમાતા આપણને માતૃત્વના એવા સ્વરૂપનું દર્શન કરાવે છે જેમાં સ્નેહ અને શક્તિ, પોષણ અને પરાક્રમ, ધારણ કરવું અને વિકાસ માટે અવકાશ આપવો એકબીજાના વિરોધી નથી. તેમના સ્વરૂપમાં રહેલો સ્કંદ આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈ પણ મહાન કાર્ય માટે શક્તિનું પ્રાગટ્ય જરૂરી છે, પરંતુ એ શક્તિને વિકસવા માટે આધાર પણ જોઈએ છે. માતાની ગોદમાં રહેલો પુત્ર આગળ જતાં દેવસેનાનો સેનાપતિ બને છે. આ દૃશ્ય માતૃત્વને માત્ર બાળકના વર્તમાન સાથે નહીં, પરંતુ તેની અંદર રહેલી સંભાવનાઓના ભવિષ્ય સાથે પણ જોડે છે.
તૈત્તિરીય ઉપનિષદનું બ્રહ્મવિષયક ચિંતન સમગ્ર સૃષ્ટિના જન્મ, જીવન અને અંતિમ ગતિના આધારને જાણવાની જિજ્ઞાસા જગાડે છે. દેવીમાહાત્મ્ય સર્વભૂતોમાં માતૃરૂપે સ્થિત દેવીને વંદન કરે છે. માતા સ્કંદમાતાનું સ્વરૂપ આ વ્યાપક તત્વને ભક્તિ અને દૃશ્યરૂપ દ્વારા અનુભવવાની તક આપે છે. અહીં માતૃત્વ માત્ર એક લાગણી નથી, પરંતુ જીવનને ધારણ કરનારી અને તેની સંભાવનાઓને વિકસવા માટે આધાર આપનારી શક્તિનું પ્રતીક છે.
માતા સ્કંદમાતાની ઉપાસનામાંથી પ્રગટ થતો મુખ્ય વિચાર એ છે કે શક્તિનું એક સ્વરૂપ સંહાર કે વિજયમાં દેખાય છે તો બીજું સ્વરૂપ પોષણ અને સંવર્ધનમાં પ્રગટ થાય છે. બંનેમાં દૈવી શક્તિ જ કાર્યરત છે. જે માતા પોતાના ખોળામાં સ્કંદને ધારણ કરે છે, તે જ આદ્યશક્તિ સમગ્ર સૃષ્ટિના પોષણના તત્વની યાદ અપાવે છે. તેમનું સ્વરૂપ સમજાવે છે કે સર્જનને પૂર્ણતા તરફ લઈ જવા માટે માત્ર પ્રાગટ્ય પૂરતું નથી. તેને ધારણ કરનાર, પોષણ આપનાર અને પોતાની સંભાવનાઓ સુધી પહોંચવા દેતી શક્તિ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
નવરાત્રિના પાંચમા દિવસે માતા સ્કંદમાતાની આરાધના એટલે આદ્યશક્તિના એ સ્વરૂપને વંદન, જેમાં માતૃત્વની મમતા અને સિંહવાહિનીનું પરાક્રમ એકસાથે પ્રગટ થાય છે. તેમના ખોળામાં રહેલો સ્કંદ માત્ર એક દૈવી પુત્ર નથી, પરંતુ એ સત્યનું પ્રતીક પણ છે કે મહાન શક્તિના વિકાસ પાછળ તેને ધારણ કરનાર આધારનું મહત્વ કદી ઓછું થતું નથી. સનાતન દર્શનમાં માતૃત્વની મહિમા આ જ વ્યાપકતામાં રહેલી છે. તે જીવનને જન્મ આપતી શક્તિ છે, જીવનને પોષતી શક્તિ છે અને જીવનમાં રહેલી સંભાવનાઓને પોતાના ધ્યેય સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવતી શક્તિ પણ છે.
