સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક સંસ્થા UNESCOએ તક્ષશિલા સ્થિત વિશ્વ ધરોહર સ્થળો પર કરવામાં આવેલા સંરક્ષણ કાર્યોને લઈને પાકિસ્તાનને કડક ચેતવણી આપી છે. UNESCOનું કહેવું છે કે મોહરા મોરાડુ અને સિર્કપ જેવા ઐતિહાસિક સ્થળો પર કરવામાં આવેલા ફેરફારોથી તેમની મૂળ ઐતિહાસિક ઓળખ અને પ્રામાણિકતા પર અસર પડી છે.
સંસ્થાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો આ પ્રકારના હસ્તક્ષેપો બંધ નહીં કરવામાં આવે અને જરૂરી સુધારાત્મક પગલાં નહીં લેવામાં આવે તો તક્ષશિલાને ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ ઇન ડેન્જર’ (World Heritage in Danger) યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવી શકે છે.
કેવી રીતે શરૂ થયો વિવાદ?
આ વિવાદ માર્ચ 2026માં સામે આવ્યો હતો, જ્યારે એક પ્રવાસીએ તક્ષશિલાના ઐતિહાસિક સ્થળો પર ચાલી રહેલા બાંધકામના ફોટા અને માહિતી પાકિસ્તાનમાં UNESCOના પ્રતિનિધિને મોકલી હતી. તસવીરોમાં પ્રાચીન દીવાલોની જગ્યાએ નવા ચણતર અને આધુનિક બાંધકામ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાનું જોવા મળ્યું હતું.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર વિશ્વ ધરોહર સ્થળો પર સિમેન્ટ અને અન્ય આધુનિક બાંધકામ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવો UNESCOના સંરક્ષણ ધોરણો વિરુદ્ધ છે. ત્યારબાદ UNESCO, પાકિસ્તાનના પુરાતત્વ વિભાગ અને સંસ્કૃતિ મંત્રાલયની સંયુક્ત ટીમે સ્થળનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું તેમજ વિગતવાર અહેવાલ, જૂની અને નવી તસવીરો તથા હેરિટેજ ઇમ્પેક્ટ એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ માગ્યો હતો.
પાકિસ્તાનનો બચાવ અને આગળનો પડકાર
પંજાબ પુરાતત્વ વિભાગના મહાનિર્દેશક મલિક ઝહીર અબ્બાસે આ આરોપોને નકારી કાઢતાં જણાવ્યું હતું કે આ પુનઃનિર્માણ નહીં પરંતુ સંરક્ષણનું કામ છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર આ પગલાંનો હેતુ નબળા પડી ગયેલા અવશેષોને સુરક્ષિત રાખવાનો અને આગળ થનારા નુકસાનને અટકાવવાનો છે.
જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પ્રકારના ફેરફારોથી ઐતિહાસિક સ્થળોની મૌલિકતા અને પ્રામાણિકતાને નુકસાન પહોંચી શકે છે.
આ વિવાદ પાકિસ્તાન માટે એટલા માટે પણ મહત્વનો માનવામાં આવે છે કે તે વર્ષ 1997થી અન્ય 24 સ્થળોને UNESCOની વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદીમાં સામેલ કરાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તક્ષશિલાને ભારતીય ઉપખંડની સૌથી પ્રાચીન શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક ધરોહરોમાંની એક માનવામાં આવે છે, જેનો ઉલ્લેખ રામાયણ, મહાભારત અને અન્ય પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પણ મળે છે.
