ઇતિહાસમાં પહેલી વખત રાજ્યસભામાં પણ ‘કોંગ્રેસમુક્ત ગુજરાત’, શક્તિસિંહ ગોહિલનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થતાં જ બદલાઈ જશે આખું ચિત્ર

ભારતના ચૂંટણી પંચે રાજ્યસભાની 24 બેઠકો માટે 18 જૂને ચૂંટણી જાહેર કરી છે. તેમાં ગુજરાતની 4 બેઠકો પણ સામેલ છે. ગુજરાતમાંથી હાલ રાજ્યસભામાં જતી આ ચાર બેઠકોમાંથી 3 બેઠકો ભાજપ પાસે છે, જ્યારે એક બેઠક કોંગ્રેસ પાસે છે અને તે બેઠક પર હાલ શક્તિસિંહ ગોહિલ રાજ્યસભા સાંસદ તરીકે કાર્યરત છે. પરંતુ હવે જે રાજકીય અને વિધાનસભાકીય ગણિત સામે આવી રહ્યું છે તે જોતા એવું લગભગ નિશ્ચિત છે કે આગામી ચૂંટણી બાદ ગુજરાતમાંથી કોંગ્રેસનું રાજ્યસભામાંથી સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ સમાપ્ત થઈ જશે.

સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં પહેલી વખત એવી સ્થિતિ સર્જાશે કે ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસનો એકપણ સાંસદ નહીં હોય. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી વિધાનસભા, લોકસભા અને સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીઓમાં સતત પાછળ ધકેલાઈ રહેલી કોંગ્રેસ માટે આ માત્ર વધુ એક ચૂંટણીની હાર નહીં, પરંતુ તેના રાજકીય પ્રભાવના લગભગ સંપૂર્ણ સંકોચનનું પ્રતીક બની શકે છે.

ગુજરાતની 4 બેઠકો પર કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ ચૂંટણી?

ગુજરાતમાંથી જે ચાર બેઠકો માટે ચૂંટણી થવાની છે, તેમાં ભાજપના નરહરિ અમીન, રમિલા બારા અને રામ મોકરીયાની ટર્મ પૂર્ણ થઈ રહી છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ તરફથી શક્તિસિંહ ગોહિલની ટર્મ પણ સમાપ્ત થઈ રહી છે. અત્યાર સુધી કોંગ્રેસ પાસે ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં માત્ર એક જ પ્રતિનિધિ રહ્યો છે અને હવે તે બેઠક બચાવવી પણ પક્ષ માટે અશક્ય બની ગઈ છે.

રાજ્યસભાની ચૂંટણી સીધી જનતા દ્વારા નહીં પરંતુ ધારાસભ્યો દ્વારા થાય છે. એટલે અહીં સૌથી મહત્વનું હોય છે વિધાનસભાનું સંખ્યાબળ. અને આ જ સ્થળે કોંગ્રેસનું આખું ગણિત તૂટી પડતું દેખાય છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં હાલ ભાજપ પાસે 160થી વધુ ધારાસભ્યો છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ પાસે માત્ર 12 ધારાસભ્યો બચ્યા છે. AAP પાસે 5, સમાજવાદી પાર્ટી પાસે 1 અને 2 અપક્ષ ધારાસભ્યો છે. કુલ મળીને વિપક્ષી આંકડો એવો નથી કે જે રાજ્યસભાની એક બેઠક માટે પણ સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિ ઊભી કરી શકે.

શું છે ગણિત?

રાજ્યસભાની ચૂંટણીનું ગણિત સમજીએ તો આખી પરિસ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. ગુજરાતમાં હાલની સંખ્યાને આધારે એક રાજ્યસભા બેઠક જીતવા માટે આશરે 37 મત જરૂરી બને છે. ભાજપ પાસે એકલાહાથે 160થી વધુ મત છે, એટલે ચારેય બેઠકો જીતાડે એટલું મજબૂત સંખ્યાબળ તેની પાસે છે.

બીજી તરફ કોંગ્રેસ પાસે માત્ર 12 ધારાસભ્યો છે. જો કોંગ્રેસ અને AAP સાથે આવે, SPનું સમર્થન મળે અને બંને અપક્ષ પણ સાથ આપે તો પણ કુલ આંકડો માત્ર 20 સુધી પહોંચે છે. એટલે કે વિપક્ષ એક બેઠક માટે જરૂરી આંકડાના અડધા સુધી પણ પહોંચી શકતો નથી. આ જ કારણ છે કે રાજકીય વર્તુળોમાં સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે કે ચારેય બેઠકો ભાજપના ખાતામાં જશે.

આ પરિસ્થિતિ માત્ર ચૂંટણી ગણિત નથી બતાવતી, પરંતુ એ પણ દર્શાવે છે કે ગુજરાતમાં કોંગ્રેસ હવે કેટલી સીમિત રાજકીય શક્તિ બની ગઈ છે. એક સમયનો મુખ્ય વિપક્ષ હવે એવી સ્થિતિમાં છે જ્યાં પરોક્ષ ચૂંટણીમાં પણ તેની પાસે લડત આપવાનું સંખ્યાબળ નથી.

અહમદ પટેલથી લઈને આજની સ્થિતિ સુધી કોંગ્રેસ

ગુજરાતના રાજકારણને નજીકથી જોનારાઓ માટે હાલની પરિસ્થિતિ વધુ મહત્વપૂર્ણ એટલા માટે પણ છે કારણ કે થોડાં વર્ષો પહેલાં સુધી રાજ્યસભાની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ ભાજપ સામે જોરદાર ટક્કર આપતી હતી. 2017ની રાજ્યસભા ચૂંટણી તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. તે સમયે અહમદ પટેલની બેઠક બચાવવા કોંગ્રેસે પોતાની સંપૂર્ણ રાજકીય શક્તિ લગાવી દીધી હતી. ધારાસભ્યોને રિસોર્ટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, ક્રોસ-વોટિંગ અટકાવવા માટે સતત દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી અને આખી ચૂંટણી દેશવ્યાપી ચર્ચાનો વિષય બની હતી.

તે સમયે કોંગ્રેસ પાસે એટલું સંખ્યાબળ હતું કે ભાજપ સામે સીધી લડત આપી શકે. પરંતુ ત્યારબાદની રાજકીય ઘટનાઓએ ગુજરાતમાં કોંગ્રેસને સતત નબળી બનાવતી ગઈ. ધારાસભ્યોનાં રાજીનામાં, પક્ષપલટા, સંગઠનની નબળાઈ અને ચૂંટણી પરાજયો વચ્ચે પક્ષનું આધારભૂત માળખું જ ખસી ગયું.

2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 70થી વધુ બેઠકો જીતી હતી. તે સમયે ભાજપને ગંભીર પડકાર મળ્યો હતો. પરંતુ માત્ર પાંચ વર્ષ બાદ 2022ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ 17 બેઠકો સુધી સીમિત થઈ ગઈ. ત્યારબાદ પણ પક્ષમાંથી ધારાસભ્યો બહાર જતા રહ્યા અને હાલ પક્ષ 12 ધારાસભ્યો સુધી આવી પહોંચ્યો છે.

વિધાનસભાથી સ્થાનિક સ્વરાજ સુધી કોંગ્રેસનું ખરાબ પ્રદર્શન

ગુજરાતમાં કોંગ્રેસનું સંકોચન માત્ર વિધાનસભા પૂરતું મર્યાદિત નથી. સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીઓમાં પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભાજપે કોંગ્રેસને ભારે પાછળ ધકેલી છે. મહાનગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને નગરપાલિકાઓમાં કોંગ્રેસની સ્થિતિ સતત નબળી પડી છે.

એક સમય એવો હતો જ્યારે ગ્રામ્ય ગુજરાતમાં કોંગ્રેસની મજબૂત પકડ માનવામાં આવતી હતી. સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં પક્ષ ભાજપ માટે પડકાર ઊભો કરતો હતો. પરંતુ હવે તે આધારક્ષેત્રોમાં પણ ભાજપે પોતાની રાજકીય પકડ મજબૂત બનાવી છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ સંગઠનાત્મક રીતે વધુ નબળી બનતી ગઈ.

AAPના પ્રવેશ બાદ વિરોધી મતવિસ્તારનું વિભાજન પણ કોંગ્રેસ માટે નુકસાનકારક બન્યું. જોકે હાલ AAP પાસે પણ માત્ર 5 ધારાસભ્યો છે અને તે કોંગ્રેસને રાજ્યસભામાં કોઈ વાસ્તવિક મદદ પહોંચાડી શકે તેવી સ્થિતિમાં પણ નથી. ઉપરથી તેમના ડખા ચાલે છે એ અલગ.

રાજ્યસભામાં પણ સંપૂર્ણ ભાજપમય ગુજરાત?

આગામી ચૂંટણીમાં ચારેય બેઠકો ભાજપ જીતશે જ એ નક્કી છે અને રાજ્યસભામાં ગુજરાતની તમામ બેઠકો ભાજપ પાસે જ જશે. લોકસભામાં પહેલેથી જ ભાજપનું પ્રભુત્વ છે અને વિધાનસભામાં પણ પક્ષ પાસે વિશાળ બહુમતી છે. હવે રાજ્યસભામાં પણ સંપૂર્ણ પ્રતિનિધિત્વ ભાજપ પાસે જતું હોય તો તે ગુજરાતમાં પક્ષના લાંબાગાળાના રાજકીય પ્રભુત્વનું વધુ એક પ્રતીક માનવામાં આવશે.

આ સ્થિતિ ભાજપ માટે માત્ર રાજકીય જીત નહીં, પરંતુ છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ગુજરાતમાં ઊભી કરેલી સંગઠનાત્મક અને ચૂંટણીયુક્ત મજબૂતીનું પરિણામ પણ ગણાશે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ માટે આ ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની શકે છે કારણ કે હવે પ્રશ્ન માત્ર સત્તા ગુમાવવાનો નથી રહ્યો, પરંતુ રાજકીય અસ્તિત્વ જાળવવાનો બની ગયો છે.

શક્તિસિંહ ગોહિલ બાદ શું બાકી રહેશે?

શક્તિસિંહ ગોહિલ હાલમાં ગુજરાતમાંથી કોંગ્રેસના એકમાત્ર રાજ્યસભા સાંસદ છે. તેમની ટર્મ પૂર્ણ થયા બાદ કોંગ્રેસ ફરી બેઠક જીતવામાં નિષ્ફળ જશે, એટલે સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં પહેલી વખત ગુજરાતમાંથી રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસનું પ્રતિનિધિત્વ શૂન્ય થઈ જશે.

ગુજરાતની રાજનીતિમાં આ માત્ર એક આંકડો નહીં, પરંતુ એક મોટા રાજકીય પરિવર્તનનું પ્રતીક હશે. કારણ કે એક સમયની મુખ્ય રાજકીય શક્તિ આજે એવી સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ છે કે રાજ્યસભાની એક બેઠક માટે જરૂરી સંખ્યાબળનો અડધો આંકડો પણ તેની પાસે નથી અને આ જ હકીકત આગામી ચૂંટણીને સામાન્ય પ્રક્રિયા કરતાં ઘણી વધુ ઐતિહાસિક બનાવી રહી છે.