વર્ષ 2018માં ઉર્દૂ અખબાર ‘ઇન્કિલાબ’માં એક અહેવાલ પ્રકાશિત થયો હતો, જેના કારણે દેશના રાજકારણમાં ભારે હોબાળો થયો હતો. આ અહેવાલમાં રાહુલ ગાંધીના એક નિવેદનને ટાંકીને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ‘કોંગ્રેસ મુસ્લિમોની પાર્ટી છે’. તે સમયે કોંગ્રેસ પક્ષે સત્તાવાર રીતે આ નિવેદનને નકારી કાઢવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ પક્ષના જ તત્કાલીન લઘુમતી મોરચાના અધ્યક્ષે આ નિવેદનની પુષ્ટિ કરીને પક્ષને મુશ્કેલીમાં મૂકી દીધો હતો. આ વિવાદાસ્પદ ઘટનાને આજે આઠ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય વીતી ચૂક્યો છે.
વર્તમાન સમયની વાત કરીએ તો 4 મે 2026ના રોજ જાહેર થયેલાં વિવિધ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીનાં પરિણામોએ કોંગ્રેસના સ્વરૂપને છતું કરી દીધું છે. વર્ષ 2018ના એ જૂના દાવા પાછળ કેટલી વાસ્તવિકતા હતી તે વાતને જો થોડીવાર માટે બાજુ પર રાખીએ તોપણ પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામના ચૂંટણીનાં પરિણામો કોંગ્રેસની વર્તમાન વિચારધારા સ્પષ્ટ કરી રહ્યાં છે. આ બંને રાજ્યોમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ભવ્ય વિજય મેળવ્યો છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં મુખ્ય અથડામણ સત્તાધારી તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) અને ભાજપ વચ્ચે હતી, જેના કારણે કોંગ્રેસનું પ્રદર્શન સાવ તળિયે બેસી જવું લગભગ નિશ્ચિત માનવામાં આવતું હતું અને પરિણામોમાં એવું જ જોવા મળ્યું. બીજી તરફ આસામમાં મુખ્યમંત્રી હિમંતા બિસ્વા સરમાના નેતૃત્વમાં ભાજપના આક્રમક ચૂંટણી પ્રચાર અને વ્યુહરચનાએ રાજ્યમાં પક્ષની જીતની હેટ્રિક બહુ સરળતાથી સુનિશ્ચિત કરી દીધી હતી.
આ બંને રાજ્યોમાં મળીને કોંગ્રેસને માત્ર 21 જ બેઠકો મળી. આસામમાં 19 બેઠકો અને પશ્ચિમ બંગાળમાં તો કોંગ્રેસના ખાતામાં માંડ 2 બેઠકો આવી છે. આ પરિણામોની સમીક્ષા કરતા જે રસપ્રદ અને મહત્વપૂર્ણ પાસાં સામે આવ્યાં છે, તે રાજકીય વિશ્લેષકોને આઠ વર્ષ જૂના એ ઉર્દૂ અખબારના અહેવાલ અને રાહુલ ગાંધીના નિવેદનની યાદ અપાવી રહ્યાં છે.
આસામ અને પશ્ચિમ બંગાળના તાજેતરના ચૂંટણી પરિણામોની વિગતવાર સમીક્ષા કરવામાં આવે તો કોંગ્રેસ પક્ષના વિજેતા ઉમેદવારોના સમીકરણો અરીસો બતાવી રહ્યા છે. આસામમાં કોંગ્રેસે જે 19 બેઠકો પર વિજય મેળવ્યો છે, તેમાંથી માત્ર એક જ બેઠક ‘નોબોઇચા’ (Naoboicha) પર વિજેતા બનેલા જોય પ્રકાશ દાસ સમગ્ર રાજ્યમાં કોંગ્રેસના એકમાત્ર હિંદુ ધારાસભ્ય છે. જ્યારે બાકીના તમામ 18 વિજેતા ધારાસભ્યો મુસ્લિમ સમુદાયમાંથી આવે છે.
આવું જ કશુંક પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ જોવા મળ્યું છે. પશ્ચિમ બંગાળની આ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ પક્ષ માત્ર 2 બેઠકો પર જ વિજય મેળવી શક્યો છે અને આ બંને બેઠકો પર પણ લઘુમતી ઉમેદવારો જ વિજેતા બન્યા છે. બંગાળની ‘ફરક્કા’ બેઠક પરથી કોંગ્રેસના મોતાબ શેખ અને ‘રાનીનગર’ બેઠક પરથી ઝુલ્ફીકાર અલીએ જીત મેળવી છે, જે દર્શાવે છે કે કોંગ્રેસની વૉટબેન્ક હવે મુસ્લિમો પૂરતી જ સીમિત છે.
બીજી તરફ દક્ષિણ ભારતના કેરળમાં કોંગ્રેસ પક્ષ ‘ઇન્ડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ’ (IUML) સાથે ગઠબંધન કરીને સરકાર બનાવવા જઈ રહ્યો છે. આ એ જ IUML પક્ષ છે જેની કટ્ટરપંથી વિચારધારા જગજાહેર છે. જોકે, કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી અગાઉ આ પક્ષને ‘સેક્યુલર’ પણ ગણાવી ચૂક્યા છે, જેના કારણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે વિવાદ સર્જાયો હતો.
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો ભલે IUML એવો દાવો કરે કે તેની સ્થાપના સ્વતંત્રતા પછી વર્ષ 1948માં થઈ હતી, પરંતુ વાસ્તવિકતામાં તેને અખંડ ભારતમાં કાર્યરત ‘ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ’ની (AIML) જ એક શાખા માનવામાં આવે છે. ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ એ જ રાજકીય પક્ષ હતો જેની સ્થાપના પાકિસ્તાનના સ્થાપક મહોમ્મદ અલી ઝીણાએ કરી હતી. ભારતના ભાગલા પાછળ પણ આ સંગઠનની મુખ્ય ભૂમિકા હતી.
વર્ષ 1947માં દેશના વિભાજન બાદ મૂળ મુસ્લિમ લીગનું સ્થાન પાકિસ્તાનમાં ‘મુસ્લિમ લીગ’ અને ભારતમાં ‘ઇન્ડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ’એ લીધું હતું. એવું માનવામાં આવે છે કે આ પક્ષની રચનાનો હેતુ જૂની મુસ્લિમ લીગની વિચારધારાને ભારતીય રાજકારણમાં જીવંત રાખવાનો હતો. આ બાબતનું મોટું ઉદાહરણ એ છે કે IUMLના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ મોહમ્મદ ઇસ્માઇલ પોતે દેશના ભાગલાના આંદોલનમાં સક્રિય હતા અને પાકિસ્તાનની માંગના પ્રખર સમર્થક હતા.
આસામ અને પશ્ચિમ બંગાળ બંને એવા સરહદી રાજ્યો છે જે લાંબા સમયથી ગેરકાયદેસર વસ્તી અને ડેમોગ્રાફી ચેન્જના ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે આ જમીની વાસ્તવિકતાઓ અને ભૌગોલિક ચિંતાઓથી જાણકાર હોવા છતાં કોંગ્રેસ માત્ર મુસ્લિમ વૉટબેન્કના ધ્રુવીકરણ અને રાજકીય લાભ ખાતર આ સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર મૌન સેવી રાખે છે, જે તેની સત્તા મેળવવાની રાજનીતિનો એક ભાગ છે.
વર્ષ 2018માં રાહુલ ગાંધીએ કોંગ્રેસને મુસ્લિમોની પાર્ટી ગણાવી હતી કે નહીં તે વિવાદથી પર રહીએ તો પણ વર્તમાન સમયના ચૂંટણીના આંકડા પક્ષની આ ઓળખ છતી કરી રહ્યા છે. હાલમાં આ બંને રાજ્યોમાં કોંગ્રેસના ચૂંટાયેલા કુલ ધારાસભ્યોમાંથી અંદાજે 95% ધારાસભ્યો મુસ્લિમ સમુદાયના છે. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે આગામી સમયમાં કોંગ્રેસની આ વૉટબેન્ક આધારિત રાજનીતિ કઈ દિશામાં જશે તે ભવિષ્યના રાજકારણમાં જોવું રહ્યું.
આ આર્ટીકલ મૂળ હિન્દીમાં લખાયેલો છે, મૂળ આર્ટીકલ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.
