કોઈ જૂના ઘરમાં પ્રવેશતાં ક્યારેક એવી વસ્તુ હાથમાં આવી જાય છે જેને જોઈને આપણે થોડી ક્ષણ માટે અટકી જઈએ છીએ. જૂની તસવીર હોય, દાદાના હાથનું લખાણ હોય, લાકડાની પેટીમાં સાચવી રાખેલી કોઈ વસ્તુ હોય કે રસોડામાં આજે પણ એ જ રીતે બનતી કોઈ વાનગી. વસ્તુ નાની હોય છે, પરંતુ તેની પાછળની વાર્તા ઘણી મોટી હોય છે. જે વ્યક્તિએ એ વસ્તુ વાપરી હતી તે કદાચ હવે દુનિયામાં નથી, એ સમય પણ પસાર થઈ ગયો છે, છતાં કોઈ રીતે તેનો અંશ આજે પણ ઘરમાં હાજર છે. પરિવાર ઘણી વાર આવી જ નાની-નાની વસ્તુઓમાં પોતાનો ભૂતકાળ સાચવી રાખે છે. માણસો બદલાય છે, ઘરો બદલાય છે, શહેરો બદલાય છે, પરંતુ પેઢીઓ વચ્ચે કંઈક એવું હોય છે જે સતત આગળ વધતું રહે છે.
આપણે સામાન્ય રીતે પરિવારને સાથે રહેતા લોકોના સમૂહ તરીકે જોઈએ છીએ. માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન, દાદા-દાદી, કાકા-કાકી અને તેમની આસપાસ ઊભું થતું એક ઘર. પરંતુ ભારતીય પરંપરામાં ‘કુટુંબ’ અને ‘વંશ’નો વિચાર આ દૃશ્ય કરતાં ઘણો મોટો છે. એક ઘરમાં રહેતી વર્તમાન પેઢીની પાછળ અનેક પેઢીઓ હોય છે અને તેમની આગળ આવનારી પેઢીઓ પણ હોય છે. એટલે પરિવાર એક સમયે અટકેલી રચના નથી, તે સમયની અંદર આગળ વધતી પરંપરા છે. જે લોકો આજે ઘરમાં છે તેઓ ગઈકાલે નહોતા અને આવતીકાલે નહીં હોય, છતાં તેમની પાસેથી મળેલું કંઈક તેમના પછીના લોકોમાં જીવતું રહે છે. પિતૃપક્ષની પંચમી આ સતતતાને જોવાની એક સુંદર તક આપે છે.
પિતૃપરંપરાને સમજવા માટે ‘વંશ’ શબ્દ અહીં મહત્વનો બની જાય છે. વંશ માત્ર રક્તસંબંધની ગણતરી નથી. વંશમાં નામ આવે છે, પેઢીઓ આવે છે, કુટુંબની સ્મૃતિ આવે છે, સંસ્કાર આવે છે અને એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચતી જીવનપદ્ધતિ આવે છે. કોઈ પરિવારની એક જ પેઢી પોતાના તહેવારોની રીત બનાવતી નથી, કોઈ એક વ્યક્તિ પોતાના ઘરની ભાષા ઊભી કરતી નથી, કોઈ એક માણસ પોતાના કુટુંબની આખી ધાર્મિક પરંપરા રચતો નથી. આ બધું ધીમે-ધીમે પેઢીઓમાંથી પસાર થાય છે. તેથી માણસ જ્યારે પોતાના પરિવારની વાત કરે છે ત્યારે તે ખરેખર પોતાની પાછળ ઊભેલા લાંબા સમયની વાત કરતો હોય છે.
પરિવાર, જ્યાં સ્મૃતિ જીવતી રહે છે
માણસની યાદશક્તિ વિચિત્ર છે. કેટલીક વાતો વર્ષો પછી પણ યાદ રહે છે અને કેટલીક વાતો થોડા દિવસોમાં ભૂલાઈ જાય છે. પરંતુ પરિવાર પોતાની રીતે સ્મૃતિ સાચવે છે. કોઈ વડીલ દર વર્ષે ચોક્કસ દિવસે એક જ રીતની પૂજા કરતા હોય, કોઈ દાદી ઘરમાં કોઈ ખાસ પ્રસંગે એક ચોક્કસ વાનગી બનાવતી હોય, કોઈ પિતા પોતાના પિતાની કોઈ વાત વારંવાર કહેતા હોય, આ બધું પરિવારની સામૂહિક સ્મૃતિ બની જાય છે. ઘણી વખત નવી પેઢીને એ પરંપરાની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ તેની ખબર પણ નથી હોતી, છતાં તે તેને આગળ ધપાવતી રહે છે.
આ જ જગ્યાએ પિતૃપરંપરા કોઈ દૂરના ભૂતકાળની વસ્તુ રહી જતી નથી. તે વર્તમાન ઘરમાં જ દેખાય છે. ઘરના દેવસ્થાનમાં રહેલી મૂર્તિ કદાચ અનેક વર્ષોથી ત્યાં હશે. દિવાળીએ ચોક્કસ રીતે દીવો કરવો, લગ્નમાં કોઈ વિશિષ્ટ રીત રાખવી, બાળકના જન્મ પછી કોઈ ધાર્મિક સંસ્કાર કરવો કે કુટુંબના વડીલોના નામ યાદ રાખવા, આ બધું કોઈ એક વ્યક્તિના જીવનથી શરૂ થયેલું નથી. પેઢીઓએ તેમાં પોતપોતાનો અંશ ઉમેર્યો છે.
આ પરંપરામાં એક મહત્વની બાબત છે. જે આગળ વધે છે તે હંમેશાં મૂળ સ્વરૂપમાં આગળ વધતું નથી. સમય સાથે ભાષા બદલાય છે, સ્થળ બદલાય છે, જીવનપદ્ધતિ બદલાય છે અને વિધિઓમાં પણ ફેરફાર થાય છે. છતાં મૂળ સ્મૃતિ ઘણી વાર ટકી રહે છે. ગામમાંથી શહેરમાં આવેલું કુટુંબ પોતાની ઘણી જૂની રીતો ભૂલી શકે છે, પરંતુ એકાદ તહેવારની વિધિ, કુળદેવતાનું નામ અથવા વડીલની કોઈ વાત વર્ષો પછી પણ ઘરમાં બચી રહે છે. પરંપરા હંમેશાં પથ્થર જેવી સ્થિર રહેતી નથી, તે પાણીની જેમ પોતાનું સ્વરૂપ બદલીને પણ આગળ વહે છે.
ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં પિતૃઓનું સ્મરણ આ જ વ્યાપક કુટુંબજીવન સાથે જોડાયેલું છે. ઋગ્વેદના દશમ મંડળના પંદરમા સૂક્તમાં પિતૃઓ માટેના મંત્રો મળે છે. તેમાં જાણીતા-અજાણ્યા પિતૃઓનો ઉલ્લેખ આવે છે અને પિતૃઓને ધાર્મિક અર્પણ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ મંત્રોમાં પિતૃઓ કોઈ એક ઘરની યાદ સુધી સીમિત નથી રહેતા, તેઓ એક એવી પરંપરાનો ભાગ બને છે જેમાં જીવતા લોકો પોતાના પહેલાં ગયેલી પેઢીઓ સાથે સંબંધ જાળવે છે.
નામથી આગળની ઓળખ
કુટુંબમાં બાળકનું નામ રાખવામાં આવે છે ત્યારે ઘણી વાર તેને કોઈ દાદા કે પરદાદાના નામ સાથે જોડવામાં આવે છે. ક્યાંક અટક પેઢીઓથી એકસરખી રહે છે, ક્યાંક કુળદેવીનું નામ પરિવારની ઓળખ બની રહે છે. આ બધું માત્ર ઓળખ માટેનાં ચિહ્નો નથી. તેમની પાછળ એક પ્રશ્ન છે કે ‘અમે ક્યાંથી આવ્યા?’ આ પ્રશ્નનો જવાબ હંમેશાં કોઈ એક નામથી મળતો નથી. કોઈ માણસ પોતાના પરદાદાનું નામ જાણતો હોય, પરંતુ તેમના જીવન વિશે કંઈ જાણતો ન હોય. છતાં એ નામ એક કડી છે. તેની આગળ બીજી કડી હશે, પછી બીજી. કેટલીક કડીઓનાં નામ ઇતિહાસમાં બચ્યાં છે, કેટલાક ભૂંસાઈ ગયાં છે. પરંતુ વંશની સતતતા નામો પૂરા થઈ જવાથી પૂરી થતી નથી.
આ કારણે ભારતીય પરંપરામાં વંશાવળીની પણ પોતાની જગ્યા રહી છે. વિવિધ પ્રદેશોમાં કુટુંબોની વંશાવળીઓ સાચવતા લોકોની પરંપરા જોવા મળે છે. હરિદ્વાર, ગંગાતટ અને અન્ય તીર્થોમાં પેઢીઓથી યાત્રાળુઓના કુટુંબવિગતો નોંધાતી હોવાના ઉલ્લેખો મળે છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પૂર્વજોનાં નામ શોધવા જાય ત્યારે તેને ખબર પડે છે કે તેની પહેલાંની અનેક પેઢીઓ ક્યારેક કોઈ રજિસ્ટર, પોથી કે સ્મૃતિમાં નોંધાયેલી છે. આ માત્ર ઐતિહાસિક માહિતી નથી, પરિવાર પોતાની ઓળખને સમયની અંદર કેવી રીતે જોતો હતો તેનું પણ દૃશ્ય છે.
પરંતુ પિતૃપરંપરા માત્ર નામોની યાદી નથી. જો પૂર્વજોનાં નામ યાદ હોય અને તેમના જીવનમાંથી મળેલા કોઈ સંસ્કાર આગળ ન જાય તો સ્મૃતિ અધૂરી રહી જાય છે. વંશ જીવંત ત્યારે લાગે છે જ્યારે તેની કોઈ વાત આગામી પેઢીના જીવનમાં દેખાય. કોઈ પિતાએ પોતાના પિતાથી શીખેલી પ્રામાણિકતા પોતાના સંતાનને આપી, કોઈ દાદીએ પોતાની માતા પાસેથી શીખેલી રસોઈની રીત પૌત્રીને શીખવી, કોઈ પરિવાર પોતાની ધાર્મિક પરંપરા બાળકને સમજાવી, આ બધું વંશના જીવનમાં ઉમેરાતું રહે છે. એટલે પિતૃપરંપરામાં વારસો માત્ર જમીન, ઘર કે સંપત્તિનો નથી. ઘણી વખત સૌથી મોટો વારસો આંખે દેખાતો નથી.
વંશ માત્ર લોહીથી આગળ વધતો નથી
વંશની વાત કરતા ‘લોહી’નો વિચાર સહજ રીતે આવે છે. પરંતુ ભારતીય કુટુંબજીવનને માત્ર જૈવિક સંબંધથી સમજવું તેના મોટા ભાગને છોડીને ચાલવા જેવું છે. પરિવારની અંદર ઉછરેલું બાળક માત્ર શરીરથી નહીં, સંસ્કારથી પણ પરિવારનો ભાગ બને છે. ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં જ્ઞાનની કડી પેઢીઓ પાર કરે છે. કોઈ કળા, કોઈ શાસ્ત્ર, કોઈ વ્યવસાય કે કોઈ ધાર્મિક પરંપરા એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં જાય છે ત્યારે ત્યાં રક્તસંબંધ જરૂરી નથી, સતતતા જરૂરી છે. આ વિચાર ભારતીય પરંપરામાં અનેક સ્તરે જોવા મળે છે. વેદોનું જ્ઞાન પેઢીઓ સુધી મૌખિક પરંપરાથી જળવાયું. ઋષિપરંપરામાં એક ગુરુ પાસેથી શિષ્ય સુધી જ્ઞાન પહોંચ્યું અને પછી તે શિષ્ય આગળ ગુરુ બન્યો. અહીં શરીરની વંશપરંપરા કરતાં જ્ઞાનની પરંપરા મહત્વની હતી. પિતૃપરંપરામાં કુટુંબ અને વંશનો સંદર્ભ મુખ્ય છે, પરંતુ આ વ્યાપક ભારતીય દૃષ્ટિ બતાવે છે કે પરંપરા જીવંત રહેવાની રીત એક જ નથી.
ઘણા પરિવારોમાં આજે પણ કોઈ જૂની કળા, વ્યવસાય અથવા કુટુંબની વિશેષ રીત પેઢીથી પેઢી સુધી આવે છે. સુથારનું બાળક લાકડાની ઓળખ પોતાના પિતા પાસેથી શીખે, સંગીતના ઘરમાં રાગોની સમજ ઘરમાં જ સાંભળતા-સાંભળતા આવે, કોઈ પરિવાર પેઢીઓથી સંસ્કૃત પાઠ કરે, આ બધું પણ વારસાનું સ્વરૂપ છે. આધુનિક શિક્ષણ અને વ્યવસાયના બદલાતા સમયમાં આ પરંપરાઓનું સ્વરૂપ બદલાઈ શકે છે, પરંતુ પેઢીઓ વચ્ચે કંઈક પહોંચાડવાની માનવીય જરૂરિયાત બદલાતી નથી. પિતૃપક્ષમાં પિતૃઓનું સ્મરણ કરતી પરંપરા આ જ સતતતાની બીજી બાજુ બતાવે છે. જીવતા માણસ પોતાના પહેલાંના લોકોને યાદ કરે છે કારણ કે પોતાનું જીવન તેમની આગળની કડી છે. પરંતુ એ સ્મરણનો અર્થ માત્ર પાછળ જોવો નથી. જે પેઢી પોતાને મળેલું બધું આગામી પેઢી સુધી પહોંચાડે છે, તે પોતાની પહેલાંના લોકો સાથેનો સંબંધ જીવંત રાખે છે.
‘કુળ’ અને ‘પરંપરા’નો અર્થ
ભારતીય ઘરોમાં ‘કુળ’ શબ્દ ઘણી વાર સાંભળવા મળે છે. કુળદેવી, કુળદેવતા, કુળાચાર, કુળપરંપરા, આ શબ્દો બતાવે છે કે પરિવારની ઓળખ માત્ર વ્યક્તિગત નથી. એક પરિવાર પોતાને કોઈ મોટા ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક સંદર્ભમાં ઓળખે છે. કુળદેવતા અથવા કુળદેવીની પરંપરા તેનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ છે. કોઈ કુટુંબ માટે કોઈ વિશિષ્ટ દેવતા પેઢીઓથી આરાધ્ય હોય છે. નવી પેઢી જ્યારે એ દેવસ્થાન સુધી પહોંચે છે ત્યારે તે માત્ર એક મંદિર સુધી નથી પહોંચતી, તે પોતાના પરિવારના લાંબા સ્મૃતિસ્થળ સુધી પહોંચે છે. કેટલાય ઘરોમાં લગ્ન પછી નવદંપતીને કુળદેવતાના દર્શન કરાવવાની પરંપરા હોય છે. ક્યાંક બાળકના જન્મ પછી કુળદેવીને પ્રણામ કરાય છે. આ બધું એક જ વાત કહે છે કે પરિવાર પોતાની ઓળખને પોતાની બહાર રહેલા કોઈ જૂના આધાર સાથે જોડે છે.
અહીં પિતૃ અને કુળપરંપરાના સંબંધને સમજવો જરૂરી છે. કુળદેવતાની ઉપાસના પિતૃકર્મ સમાન નથી અને બંનેને એક જ ધાર્મિક વિધિ માનવી યોગ્ય નથી. પરંતુ બંનેમાં એક સામ્ય છે કે બંને વ્યક્તિને પોતાના પહેલાંની પરંપરા સાથે જોડે છે. એક તરફ પિતૃસ્મરણમાં પૂર્વજોની યાદ છે, બીજી તરફ કુળપરંપરામાં પેઢીઓથી ચાલતો ધાર્મિક વારસો છે. બંને મળીને પરિવારની ઐતિહાસિક સ્મૃતિને જીવંત રાખવામાં ભાગ ભજવે છે.
પરંપરા અહીં કોઈ જૂની વસ્તુને એમની એમ સાચવી રાખવાનો આગ્રહ પણ નથી. જો એવું હોત તો દરેક પેઢીએ પોતાના પૂર્વજોના સમયની જ ભાષા, વસ્ત્રો અને જીવનપદ્ધતિમાં જ જીવવું પડત. વાસ્તવમાં પરંપરા જીવંત રહે છે કારણ કે તે બદલાતા જીવન સાથે પોતાનું સ્વરૂપ બદલી શકે છે. મૂળ ભાવ ટકી રહે અને અભિવ્યક્તિ બદલાય, આ રીતે ઘણી ભારતીય પરંપરાઓ સદીઓ પાર કરીને આજે પણ ઘરોમાં જીવતી જોવા મળે છે.
એક પેઢી બીજી પેઢીને શું આપે છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક શબ્દમાં આપી શકાય નહીં. દાદા પૌત્રને જમીન આપી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે જમીન વિશેની કોઈ વાર્તા પણ આપી શકે છે. માતા દીકરીને ઘર ચલાવવાની રીત શીખવી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે પોતાના બાળપણની કોઈ સ્મૃતિ પણ આપી શકે છે. પિતા પુત્રને કોઈ વ્યવસાય શીખવી શકે છે, પરંતુ તેની સાથે નિર્ણય લેવાની રીત પણ આપી શકે છે. આમાંથી ઘણું લખાતું નથી, કોઈ દસ્તાવેજમાં નોંધાતું નથી, છતાં પેઢીઓ સુધી ટકી રહે છે. માનવીય સંસ્કૃતિનો મોટો ભાગ આ જ રીતે આગળ વધ્યો છે. પુસ્તકમાં લખાયેલું જ્ઞાન એક પ્રકારનો વારસો છે, પરંતુ ઘરમાં જીવાતું જ્ઞાન પણ વારસો છે. બાળક દાદાને જોઈને પૂજા કરવાની રીત શીખે છે, માતાને જોઈને રસોઈની રીત શીખે છે, પિતાને જોઈને કોઈ જવાબદારી લેવાની રીત શીખે છે. તેને કોઈ સત્તાવાર પાઠ્યપુસ્તક મળતું નથી. જીવન પોતે તેનું પુસ્તક બની જાય છે.
આથી ‘પિતૃપરંપરા’ શબ્દમાં માત્ર ભૂતકાળની યાદ નથી. તેમાં એક પ્રકારનું જીવંત શિક્ષણ છે. આપણાથી પહેલાંની પેઢીઓએ જે કંઈ સાચું, ઉપયોગી કે પવિત્ર માન્યું, તેમાંથી ઘણું આપણા જીવનમાં કોઈને કોઈ રીતે આવ્યું છે. આપણે તેમાંથી શું જાળવીએ છીએ અને શું છોડીએ છીએ તે દરેક પેઢીનો પોતાનો નિર્ણય છે. પરંતુ પરંપરાની કડી ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી કોઈ તેને પોતાના જીવનમાં સ્થાન આપે છે. આ જ કારણ છે કે કેટલીક વાર પરિવારના સૌથી સામાન્ય વાક્યો પણ પેઢીઓનો વારસો બની જાય છે. ‘આ કામ આમ જ કરવાનું’, ‘આ દિવસે અહીં જવાનું’, ‘આ વાનગી આ રીતે જ બનશે’, ‘આ દેવતાને પહેલા પ્રણામ કરવા’, આ વાક્યો પાછળ કદાચ કોઈ લાંબી વાર્તા હોય છે. નવી પેઢી તેના કારણો ભૂલી જાય તો પણ રીત ચાલુ રહે છે. ક્યારેક કોઈ એક દિવસ બાળક પ્રશ્ન પૂછે છે અને ત્યારે પરિવારને પોતાની જ પરંપરાની વાર્તા ફરી યાદ કરવી પડે છે.
પિતૃપક્ષ: જ્યારે પરિવાર પોતાની પાછળ જુએ છે
પિતૃપક્ષની અંદર આ સમગ્ર પરંપરાને એક વિશિષ્ટ સમય મળે છે. વર્ષભર માણસ આગળ જોતો રહે છે. બાળકોનું ભવિષ્ય, નોકરી, ઘર, વ્યવસાય, શિક્ષણ, આવક. જીવનની દોડ માણસને સતત આગળ ધકેલતી રહે છે. પિતૃપક્ષમાં થોડા દિવસ માટે દિશા બદલાય છે. માણસ પાછળ જુએ છે. આ પાછળ જોવામાં એક અલગ પ્રકારની શાંતિ છે. જે લોકો હવે ઘરમાં નથી, તેમની યાદ આવે છે. પરિવારનાં જૂનાં નામો યાદ આવે છે. કોઈ ભૂલાયેલી વાર્તા ફરી કહેવામાં આવે છે. કોઈ જૂની તસવીર બહાર આવે છે. ક્યારેક એવું પણ બને કે બાળક પહેલી વાર પોતાના પરદાદાનું નામ સાંભળે. એક પેઢી બીજી પેઢીને કહે છે કે ‘આ તમારા દાદા હતા’ અને એ ક્ષણે પરિવારનો સમય અચાનક થોડો લાંબો થઈ જાય છે.
પિતૃપક્ષ આ સ્મૃતિને ધાર્મિક જીવન સાથે જોડે છે. એટલે પિતૃઓનું સ્મરણ માત્ર ભાવુકતા બની રહેતું નથી. તે એક પરંપરાનો ભાગ બને છે. ઘરમાં જે લોકો જીવતા નથી તેમની હાજરીને જીવનની બહાર ફેંકી દેવાને બદલે તેમને યાદ કરવાની એક નિર્ધારિત જગ્યા બનાવવામાં આવે છે. પિતૃઓ માટેના શ્રાદ્ધ અને અન્ય પિતૃકર્મો આ જ વ્યાપક સ્મૃતિપરંપરાના ધાર્મિક સ્વરૂપો છે.
પરંતુ આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં એક ઊંડી વાત છુપાયેલી છે. પિતૃપક્ષમાં માણસ માત્ર પોતાના મૃત સંબંધીઓને યાદ કરતો નથી, તે પોતાના પરિવારના સમયને પણ યાદ કરે છે. તેને સમજાય છે કે તે જે ઘરમાં બેઠો છે તે એક દિવસ કોઈ બીજા માટે જૂનું ઘર બનશે. જે નામ આજે તેના બાળકો બોલે છે તે ક્યારેક તેમની પછીની પેઢીના મોઢેથી પણ બોલાશે. જીવનની આ આવન-જાવન વચ્ચે પરંપરા જ એવી વસ્તુ છે જે પેઢીઓને એકબીજાથી જોડે છે.
પિતૃપરંપરા એટલે જીવતો વારસો
આખરે પરિવારને માત્ર લોહીના સંબંધોથી જોવો તો તેનો મોટો અર્થ છૂટી જાય છે. પરિવાર એ એવી જગ્યા છે જ્યાં એક પેઢી બીજી પેઢીને પોતાનું થોડું જીવન સોંપે છે. ક્યારેક તે સંપત્તિના રૂપમાં હોય છે, ક્યારેક નામના રૂપમાં, ક્યારેક કોઈ કળા કે જ્ઞાનના રૂપમાં, ક્યારેક કોઈ ધાર્મિક પરંપરાના રૂપમાં અને ઘણી વાર એવી નાની ટેવોના રૂપમાં જેને કોઈ વારસો માને પણ નહીં. વંશ એટલે આ બધું એકસાથે આગળ વધતું રહે તે સમયરેખા. તેમાં કેટલાક લોકો યાદ રહે છે, કેટલાક ભૂલાઈ જાય છે. કેટલાકના ફોટા બચી જાય છે, કેટલાકના નામ પણ નહીં. પરંતુ એક પેઢીનું જીવન બીજી પેઢીના જીવનમાં કોઈને કોઈ રીતે પ્રવેશતું રહે છે. આ જ સતતતા પિતૃપરંપરાને જીવંત રાખે છે.
આપણે જ્યારે પોતાના પરિવારનું નામ બોલીએ છીએ ત્યારે કદાચ માત્ર પોતાના માતા-પિતાને યાદ કરીએ છીએ. પરંતુ એ નામની પાછળ અનેક અજાણ્યા ચહેરાઓ છે. કોઈએ ઘર બનાવ્યું હશે, કોઈએ ખેતી કરી હશે, કોઈએ વેપાર શરૂ કર્યો હશે, કોઈએ મુશ્કેલીમાં પરિવાર બચાવ્યો હશે, કોઈએ સંતાનને શિક્ષણ અપાવ્યું હશે, કોઈએ કોઈ સંસ્કાર પેઢી સુધી સાચવ્યા હશે. તેમના જીવનની બધી વિગતો આપણને ખબર નથી. છતાં આપણે આજે જ્યાં ઊભા છીએ ત્યાં પહોંચવામાં તેમનો અંશ છે.
પિતૃપક્ષની પંચમી આ અદૃશ્ય કડીને ફરી દેખાતી બનાવે છે. અહીં ભૂતકાળને પાછો લાવવાનો પ્રયાસ નથી. જે પસાર થઈ ગયું છે તે પાછું આવવાનું નથી. પરંતુ જે પસાર થઈ ગયું છે તેમાંથી આપણામાં શું જીવતું છે એ જોવાની તક છે. આપણા ઘરની કોઈ રીતમાં, કોઈ શબ્દમાં, કોઈ માન્યતામાં, કોઈ સ્મૃતિમાં અથવા આપણા પોતાના સ્વભાવના કોઈ ભાગમાં કદાચ કોઈ જૂની પેઢી આજે પણ હાજર છે.
માણસનું જીવન પોતાની આસપાસથી શરૂ થતું હોય એવું લાગે છે, પરંતુ પરિવાર તેને તરત જ એક મોટી વાર્તામાં મૂકી દે છે. તેના પહેલાં પણ લોકો હતા અને તેના પછી પણ લોકો આવશે. વચ્ચેનો આ થોડો સમય તેનો પોતાનો છે, પરંતુ તે સમય પણ ખાલી નથી. તેની અંદર પહેલાંની પેઢીઓની છાપ છે અને આગળની પેઢીઓ માટે કંઈક છોડવાની સંભાવના છે.
એટલે પિતૃપરંપરા કોઈ જૂના સમયની બંધ બારણાવાળી યાદ નથી. તે ઘરના આંગણે, પરિવારની વાતોમાં, તહેવારોની રીતોમાં, વડીલોની સ્મૃતિમાં અને નવી પેઢીના જીવનમાં સતત ચાલતી રહે છે. પિતૃપક્ષમાં જ્યારે માણસ પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકોને યાદ કરે છે ત્યારે તે પોતાના ભૂતકાળને માત્ર નામોથી નથી બોલાવતો, તે પોતાની ઓળખની પાછળ ઊભેલી આખી પેઢીપરંપરાને એક ક્ષણ માટે ઓળખે છે અને પરિવારની સૌથી મોટી સંપત્તિ એ જ છે, ઘરમાં રહેલી વસ્તુઓ નહીં, પરંતુ પેઢીઓમાંથી પસાર થઈને આવેલી એ અદૃશ્ય કડી, જે માણસને કહે છે કે તમે એકલા નથી. તમારી પાછળ એક આખો વંશ ઊભો છે અને તમારા પછી પણ આ વાર્તા આગળ જવાની છે.
