ભારતીય વાયુસેનાનું (IAF) આઇકોનિક ફાઇટર જેટ મિગ-21 (MiG-21) 62 વર્ષની સેવા બાદ સપ્ટેમ્બર 2025માં નિવૃત્ત થવા જઈ રહ્યું છે. આ વિમાને ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવ્યું એ વાત સાચી, પરંતુ સાથોસાથ તેનું ‘ફ્લાઇંગ કોફિન’ તરીકેનું ઉપનામ અને અનેક દુર્ઘટનાઓએ તેને વિવાદાસ્પદ પણ બનાવ્યું છે. આ વિમાનની નિવૃત્તિ સાથે ભારતીય વાયુસેના હવે સ્વદેશી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (LCA) તેજસને તેના સ્થાને લાવવા જઈ રહી છે.
મિગ-21 શું છે?
મિગ-21, જેનું પૂરું નામ મિકોયાન-ગુરેવિચ મિગ-21 (Mikoyan-Gurevich MiG-21) છે, જે રશિયામાં ડિઝાઇન કરાયેલું સુપરસોનિક ફાઇટર જેટ છે. આ વિમાનની રચના 1950ના દાયકામાં સોવિયેત યુનિયન દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તે ભારતીય વાયુસેનામાં 1963માં સામેલ થયું હતું. આ વિમાન ભારતનું પ્રથમ સુપરસોનિક ફાઇટર જેટ હતું, જે ધ્વનિની ઝડપથી બમણી ઝડપે (મેક 2) ઉડાન ભરી શકતું હતું. તેની ડિઝાઇન સરળ, નાની અને ઝડપી હતી, જે તે સમયે મિગ-21ને શક્તિશાળી યુદ્ધ વિમાન તરીકે સ્થાન અપાવતી હતી.
મિગ-21નાં વિવિધ વેરિઅન્ટ્સ ભારતમાં સેવા આપતાં હતાં, જેમાં મિગ-21 FL, મિગ-21M, મિગ-21MF અને અપગ્રેડેડ મિગ-21 બાઇસનનો (Bison) સમાવેશ થાય છે. આમાંથી બાઇસન વેરિઅન્ટને 1990ના દાયકામાં અદ્યતન રડાર, એવિઓનિક્સ અને હથિયારો સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી તે આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરી શકે. હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) દ્વારા ભારતમાં પણ તેનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું.
ભૂતકાળમાં મિગ-21ની સેવાઓ
મિગ-21 ભારતીય વાયુસેનાને 1963થી 2025 સુધી 62 વર્ષ સુધી ઉપયોગી થયું છે. આ દરમિયાન તેનો ઘણા મહત્ત્વનાં યુદ્ધો અને ઑપરેશન્સમાં ઉપયોગ થયો હતો.
1965નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ: મિગ-21ના ઉપયોગની શરૂઆત આ યુદ્ધથી થઈ હતી, જોકે તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત હતો. તેની ઝડપ અને ચપળતા પાકિસ્તાનના F-86 સેબર જેટ્સ સામે કારગત નીવડી હતી.
1971નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ: મિગ-21 ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં (1971) હીરો સાબિત થયું હતું. આ યુદ્ધમાં મિગ-21એ પાકિસ્તાનના અનેક વિમાનોને નષ્ટ કર્યા હતા, જેમાં પાકિસ્તાનના F-104 સ્ટારફાઇટર અને સેબર જેટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ યુદ્ધમાં તેની ઝડપ અને ચપળતાએ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
કારગિલ યુદ્ધ (1999): મિગ-21એ કારગિલ યુદ્ધમાં પણ ભાગ લીધો હતો, જ્યાં તેનો ઉપયોગ રેકી (reconnaissance) અને એર કવર માટે કરવામાં આવ્યો હતો.
બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઇક (2019): મિગ-21 બાઇસનનો ઉપયોગ બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઇક દરમિયાન પણ થયો હતો, જ્યાં વિંગ કમાન્ડર અભિનંદન વર્ધમાને પાકિસ્તાનનું F-16 નષ્ટ કર્યું હતું, જોકે તેમનું મિગ-21 પણ ક્રેશ થયું હતું.
આ ઉપરાંત, મિગ-21એ શાંતિકાળ દરમિયાન ટ્રેનિંગ મિશન્સ, એર શો, અને એર ડિફેન્સ ઑપરેશન્સમાં પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. ભારતે લગભગ 870 મિગ-21 વિમાનોનું ઉત્પાદન અને ખરીદી કરી હતી, જેમાંથી મોટાભાગનાનો ઉપયોગ વાયુસેનાના ફ્રન્ટલાઇન સ્ક્વોડ્રન્સમાં થયો. આ સિવાય મિગ-21એ ભારતીય વાયુસેનાના પાઇલટ્સને ટ્રેનિંગ અને સુપરસોનિક યુદ્ધનો અનુભવ પૂરો પાડવામાં પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
મિગ-21ની વિશેષતાઓ
મિગ-21ની ડિઝાઇન અને ક્ષમતાઓએ તેને તેના સમયનું એક શક્તિશાળી ફાઇટર જેટ બનાવ્યું હતું. મિગ-21 મેક 2.0ની (લગભગ 2,230 કિમી/કલાક) ઝડપે ઉડી શકતું હતું, જે તેને એર-ટુ-એર કોમ્બેટમાં શક્તિશાળી બનાવતું હતું. તેના નાના કદ (લંબાઈ: 14.7 મીટર, વિંગસ્પેન: 7.15 મીટર) અને હલકા વજનના (લગભગ 8.7 ટન) કારણે તે ચપળ રીતે અને ઝડપથી મેન્યુવર કરી શકતું હતું.
અપગ્રેડેડ મિગ-21 બાઇસનમાં આધુનિક રડાર, એવિઓનિક્સ અને R-73 જેવી એર-ટુ-એર મિસાઇલ્સનો સમાવેશ થતો હતો. મિગ-21નું ઉત્પાદન અને જાળવણીનો ખર્ચ પ્રમાણમાં ઓછો હતો, જેના કારણે ભારતે તેની મોટી સંખ્યામાં ખરીદી કરી હતી. મિગ-21નો ઉપયોગ એર કોમ્બેટ, ગ્રાઉન્ડ એટેક અને રેકી મિશન્સ માટે થઈ શકતો હતો. મિગ-21 ટૂંકા રનવે પરથી ટેકઓફ અને લેન્ડિંગ કરી શકતું હતું, જે ભારતના ઘણા એરબેઝ પર ઉપયોગી હતું.
મિગ-21ની ખામીઓ
મિગ-21ની ડિઝાઇન અને ટેક્નોલોજી 1950ના દાયકાની હતી, જે આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવામાં અપૂરતી સાબિત થઈ. મિગ-21ની ડિઝાઇન 20મી સદીની હતી, જે આધુનિક ફાઇટર જેટ્સની સરખામણીમાં ઘણી પછાત હતી. તેનાં રડાર અને એવિઓનિક્સ આધુનિક વિમાનોની સરખામણીમાં ઓછાં અદ્યતન હતાં. મિગ-21ની ફ્યુઅલ ક્ષમતા ઓછી હતી, જેના કારણે તેની રેન્જ અને ઉડાન સમય મર્યાદિત હતો.
આ ઉપરાંત મિગ-21ની જાળવણી માટે જટિલ અને ખર્ચાળ સિસ્ટમની જરૂર હતી અને ઘણીવાર સ્પેર પાર્ટ્સની અછત રહેતી હતી. મિગ-21ની ડિઝાઇન અને જૂની ટેક્નોલોજીને કારણે તેના અકસ્માતોનો દર ઊંચો હતો. 1963થી અત્યાર સુધીમાં ભારતે 400થી વધુ મિગ-21 વિમાનો અકસ્માતોમાં ગુમાવ્યાં છે, જેમાં 200થી વધુ પાયલટ્સનાં મોત થયાં છે.
કેમ કહેવાતું હતું ‘ફ્લાઇંગ કોફિન’?
મિગ-21ને ‘ફ્લાઇંગ કોફિન’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું, જેનું મુખ્ય કારણ તેના ઊંચા અકસ્માત દર હતા. આ ઉપનામ 1990ના દાયકામાં લોકપ્રિય થયું જ્યારે મિગ-21ના વારંવારના ક્રેશના કારણે ચિંતાઓમાં વધારો થયો હતો. 1963થી લઈને 2023 સુધીમાં ભારતે તેના કુલ મિગ-21 ફ્લીટનાં લગભગ 50% વિમાનો અકસ્માતોમાં ગુમાવ્યાં. આમાં ટેકનિકલ ખામીઓ, એન્જિન ફેલ્યરનો સમાવેશ થતો હતો.
આ સિવાય મિગ-21ની જૂની ટેક્નોલોજી આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહી, જેના કારણે તેની સલામતી પર પ્રશ્નો ઉભા થયા. રશિયાથી સ્પેર પાર્ટ્સની અછત અને HALની મર્યાદિત ઉત્પાદન ક્ષમતાએ વિમાનોની ઉપયોગ ક્ષમતા ઘટાડી.
આ બધાં પરિબળોને કારણે મિગ-21ને ‘ફ્લાઇંગ કોફિન’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું, જે એક દુ:ખદ પરંતુ વાસ્તવિક ઉપનામ હતું.
મિગ-21ની નિવૃત્તિનાં કારણો
મિગ-21ની ડિઝાઇન અને ટેક્નોલોજી હવે આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ છે. આધુનિક ફાઇટર જેટ્સ જેવા કે રાફેલ, સુખોઈ Su-30 MKI, અને F-16ની સરખામણીમાં તેની ક્ષમતાઓ ઘણી મર્યાદિત છે. 400થી વધુ અકસ્માતો અને 200થી વધુ પાયલટ્સના મોતે મિગ-21ની સલામતી પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા. આ અકસ્માતો વાયુસેના માટે આર્થિક અને માનવીય નુકસાનનું કારણ બન્યા.
ભારતે હવે સ્વદેશી તેજસ, રશિયન સુખોઈ Su-30 MKI, અને ફ્રેન્ચ રાફેલ જેવા આધુનિક ફાઇટર જેટ્સ તૈનાત કર્યાં છે, જે મિગ-21 કરતાં ઘણાં અદ્યતન અને સલામત છે. ચીન અને પાકિસ્તાનના આધુનિક ફાઇટર જેટ્સની સામે ભારતને વધુ અદ્યતન અને વિશ્વસનીય વિમાનોની જરૂર છે. ભારત સરકારની ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ નીતિ હેઠળ સ્વદેશી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ તેજસને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેના કારણે મિગ-21ને નિવૃત્ત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
મિગ-21ની નિવૃત્તિની પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે થઈ રહી છે. મિગ-21ની નિવૃત્તિનો અંતિમ સમારંભ 19 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ ચંદીગઢના 23 સ્ક્વોડ્રન (Panthers) ખાતે યોજાશે. આ સમારંભમાં મિગ-21ની અંતિમ ઉડાન અને ઔપચારિક વિદાયનો કાર્યક્રમ હશે. આ ઘટના ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસમાં એક યાદગાર ક્ષણ હશે, જે મિગ-21ની 62 વર્ષની શાનદાર સેવાને યાદ કરશે.
તેજસ શું છે?
લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (LCA) તેજસ એ ભારતનું સ્વદેશી ફાઇટર જેટ છે, જે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું છે. તેની ડિઝાઇન અને ડેવલપમેન્ટ એરોનોટિકલ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (ADA) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. તેજસનું નામ સંસ્કૃત શબ્દ ‘તેજ’ પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ ‘ઝળહળતું’ અથવા ‘તેજસ્વી’ થાય છે.
તેજસ એક સિંગલ-સીટ, સિંગલ-એન્જિન, મલ્ટી-રોલ ફાઇટર જેટ છે, જે મિગ-21ના રિપ્લેસમેન્ટ તરીકે ભારતીય વાયુસેનામાં સામેલ થઈ રહ્યું છે. તેજસનો ઉદ્દેશ આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવાનો અને ભારતના સ્વદેશી રક્ષા ઉદ્યોગને મજબૂત કરવાનો છે.
તેજસની વિશેષતાઓ:
તેજસમાં અદ્યતન રડાર (એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે – AESA), એવિઓનિક્સ, અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે. જે લાંબા અંતરે લક્ષ્યોને શોધી શકે છે. તે એર-ટુ-એર, એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ, અને રેકી મિશન્સ માટે ઉપયોગી છે. તે બોમ્બ, મિસાઇલ્સ, અને લેસર-ગાઇડેડ હથિયારો વહન કરી શકે છે. તેની ડેલ્ટા-વિંગ ડિઝાઇન અને ઓછું વજન (લગભગ 6.5 ટન) તેને ઉચ્ચ ચપળતા આપે છે.
તે મેક 1.8ની (લગભગ 2,220 કિમી/કલાક) ઝડપે ઉડી શકે છે. તેજસ R-73, ડર્બી, અને સ્વદેશી અસ્ત્ર બિયોન્ડ-વિઝ્યુઅલ-રેન્જ (BVR) મિસાઇલ્સથી સજ્જ છે. તેની હથિયાર વહન ક્ષમતા લગભગ 4,000 કિગ્રા છે. તેજસના 60%થી વધુ ઘટકો ભારતમાં બનાવવામાં આવે છે, જે ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ નીતિને મજબૂત કરે છે. તેજસને ટૂંકા રનવે પર પણ ઑપરેટ કરી શકાય છે.
મિગ-21એ ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસમાં એક અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. 1971ના યુદ્ધમાં તેની શાનદાર કામગીરીથી લઈને કારગિલ અને બાલાકોટ જેવા ઑપરેશન્સ સુધી, આ વિમાને ભારતની આકાશી સરહદોનું રક્ષણ કર્યું. જોકે, તેની જૂની ટેક્નોલોજી, ઊંચો અકસ્માત દર, અને આધુનિક વિકલ્પોની ઉપલબ્ધતાએ તેની નિવૃત્તિને અનિવાર્ય બનાવી. તેના સ્થાને આવતું સ્વદેશી તેજસ ફાઇટર જેટ ભારતની આત્મનિર્ભરતા અને આધુનિક યુદ્ધ ક્ષમતાઓનું પ્રતીક છે. તેજસના આગમન સાથે ભારતીય વાયુસેના વધુ શક્તિશાળી, સલામત, અને આધુનિક બનશે, જે ભારતની રક્ષા નીતિમાં નવો અધ્યાય શરૂ કરશે.
