એપ્રિલ, 1912. ઉત્તર એટલાન્ટિકના બર્ફીલા પાણીમાં ડૂબેલા ટાઇટેનિકનું નામ આજે પણ વિશ્વની સૌથી કરુણ દરિયાઈ દુર્ઘટનાઓમાં લેવાય છે. તેના પર પુસ્તકો લખાયાં, ફિલ્મો બની અને અસંખ્ય સંશોધનો થયા. પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને ખબર છે કે ટાઇટેનિકના દરિયામાં સમાઈ જવાના લગભગ ચોવીસ વર્ષ પહેલાં જ ગુજરાતે પણ આવી જ એક એવી કરુણાંતિકા જોઈ હતી, જેણે હજારો પરિવારોને એક જ ઝાટકે વેરવિખેર કરી નાખ્યા હતા. એ કરુણ ગાથાનું નામ હતું- હાજી કાસમની ‘વીજળી’.
આજે પણ ગુજરાતના અનેક ગામોમાં જ્યારે કોઈ વૃદ્ધના હોઠે ‘હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે મધદરિયે વેરણ થઈ…’ જેવી પંક્તિઓ સંભળાય છે ત્યારે એ માત્ર એક લોકગીત નથી રહેતું, એ એક એવા સામૂહિક શોકની યાદ અપાવે છે, જેને એક સદી કરતાં વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં લોકસ્મૃતિ ભૂંસી શકી નથી. ઇતિહાસના પાનાંઓમાં કદાચ આ દુર્ઘટનાને જેટલી જગ્યા મળવી જોઈતી હતી એટલી મળી નહીં, પરંતુ લોકસાહિત્યે તેને આજે પણ જીવંત રાખી છે.
વર્ષ હતું 1888. બ્રિટિશ ભારતના પશ્ચિમ કિનારે સ્ટીમર યુગનો ઉદય થઈ રહ્યો હતો. કચ્છ, કાઠિયાવાડ અને બૉમ્બે વચ્ચે દરિયાઈ વેપાર ઝડપથી વધી રહ્યો હતો. એ જ સમયે એક આધુનિક સ્ટીમર લોકો માટે માત્ર મુસાફરીનું સાધન નહોતું, પરંતુ પ્રગતિ, વેપાર અને નવી આશાઓનું પ્રતીક બનીને સમુદ્ર ચીરી આગળ વધી રહ્યું હતું. લોકોને તેના પર એટલો વિશ્વાસ હતો કે જાણે દરિયાની દરેક લહેર પર વિજય મેળવવાની શક્તિ તેમાં સમાઈ ગઈ હોય. પરંતુ અરબી સમુદ્રે થોડા જ દિવસોમાં સાબિત કરી દીધું કે પ્રકૃતિ સામે માનવની સૌથી આધુનિક તકનીક પણ કેટલી લાચાર બની શકે છે.
હાજી કાસમની ‘વીજળી’ માત્ર એક જહાજ નહોતું. તે ગુજરાતના દરિયાઈ ઇતિહાસનો એક એવો અધ્યાય હતો, જે એક ભયંકર વાવાઝોડા સાથે સમુદ્રમાં સમાઈ ગયો, પરંતુ લોકોના હૃદયમાંથી ક્યારેય ડૂબ્યો નહીં. લોકપરંપરાઓ અને વિવિધ ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર આ દુર્ઘટનામાં અંદાજે 1200થી 1300 લોકોનાં મોત થયાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. મૃત્યુઆંક અંગે વિવિધ સ્રોતોમાં મતભેદ હોવા છતાં એક વાત નિર્વિવાદ છે કે આ ઘટનાએ આખા ગુજરાતને શોકમાં ગરકાવ કરી દીધું હતું.
આ એક એવા જહાજની વાત છે, જે આધુનિકતાનું પ્રતીક બનીને દરિયામાં ઉતર્યું, પરંતુ થોડા જ સમયમાં કરુણાંતિકાનું પ્રતીક બની ગયું. આ એક એવા વાવાઝોડાની કહાણી છે, જેણે અસંખ્ય પરિવારોનાં સપનાં સમુદ્રના પેટાળમાં ધકેલી દીધાં અને આ એક એવી લોકસ્મૃતિની ગાથા છે, જેણે ઇતિહાસે ભૂલવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે પણ પોતાના ગીતોમાં ‘વીજળી’ને જીવતી રાખી.
‘વીજળી’નું આગમન
ઓગણીસમી સદીનો ઉત્તરાર્ધ પશ્ચિમ ભારતના દરિયાઈ ઇતિહાસમાં મોટા પરિવર્તનોનો સમય હતો. કચ્છ, કાઠિયાવાડ અને બૉમ્બે (આજનું મુંબઈ) વચ્ચેનો દરિયાઈ વેપાર સતત વિસ્તરી રહ્યો હતો. અરબી સમુદ્રના માર્ગે કપાસ, અનાજ, મસાલા અને અન્ય માલસામાનની હેરફેર તો થતી જ હતી, પરંતુ તેની સાથે વેપારીઓ, વિદ્યાર્થીઓ, નોકરીની શોધમાં નીકળેલા યુવાનો અને પોતાના સ્વજનોને મળવા જતા અસંખ્ય યાત્રાળુઓ માટે પણ સમુદ્ર જ સૌથી વિશ્વસનીય માર્ગ ગણાતો હતો. આ જ સમયમાં પવનના આધારે ચાલતાં પરંપરાગત વહાણોની જગ્યાએ વરાળથી ચાલતા સ્ટીમરોનું આગમન થવા લાગ્યું અને દરિયાઈ મુસાફરીનો એક નવો યુગ શરૂ થયો.
એવી જ એક સ્ટીમરનું નામ હતું ‘એસએસ વૈતરણા’ (SS Vaitarna). બ્રિટિશકાળની આ આધુનિક સ્ટીમર બૉમ્બે સ્ટીમ નેવિગેશન કંપનીના કાફલાનો ભાગ હતી અને તેના સંચાલન સાથે કચ્છના જાણીતા વેપારી હાજી કાસમનું નામ એટલું જોડાઈ ગયું કે થોડા જ સમયમાં લોકો તેને તેના સત્તાવાર નામ કરતાં ‘હાજી કાસમની વીજળી’ તરીકે ઓળખવા લાગ્યા. ધીમે-ધીમે મૂળ નામ લોકોની યાદમાંથી ઓઝલ થઈ ગયું અને ‘વીજળી’ જ તેની ઓળખ બની ગઈ.
પરંતુ આખરે તેને ‘વીજળી’ જ કેમ કહેવાઈ?
તે સમયના ગુજરાત માટે આ સ્ટીમર માત્ર એક જહાજ નહોતું. તે આધુનિક ટેક્નોલોજીનું પ્રતીક હતું. કહેવાય છે કે તેમાં વીજળીથી પ્રકાશની વ્યવસ્થા હતી, જે તે સમયના સામાન્ય માણસ માટે આશ્ચર્યજનક વાત હતી. ઘણા લોકોએ પોતાના જીવનમાં પહેલીવાર કોઈ જહાજને રાત્રે વીજળીના અજવાળામાં ઝગમગતું જોયું હતું. આ જ કારણથી લોકોના મોઢે તેનું નામ ‘વીજળી’ પડી ગયું. આધુનિકતા, ઝડપ અને ભવ્યતાનું પ્રતીક બનેલું આ નામ પછી કાયમ માટે તેની ઓળખ બની ગયું.
આ સ્ટીમરનો દરિયાઈ માર્ગ પણ ગુજરાતના વેપારજીવન માટે અત્યંત મહત્વનો હતો. કરાંચીથી શરૂ થતી તેની યાત્રા કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના અનેક બંદરોને સ્પર્શતી બૉમ્બે પહોંચતી હતી. માંડવી, દ્વારકા, પોરબંદર અને ભાવનગર જેવા બંદરો માત્ર વેપારના કેન્દ્રો જ નહોતાં, પરંતુ હજારો લોકોનાં સપનાંના પ્રવેશદ્વાર હતા. કોઈ વેપાર માટે નીકળતું, કોઈ અભ્યાસ માટે, કોઈ રોજગાર માટે તો કોઈ પરિવારના શુભ પ્રસંગમાં હાજરી આપવા. દરેક મુસાફરી પાછળ એક અલગ વાર્તા હતી, એક અલગ આશા હતી.
એ દિવસોમાં સ્ટીમરમાં મુસાફરી કરવી એ પ્રતિષ્ઠાની વાત પણ માનવામાં આવતી. પવનના ભરોસે ચાલતાં પરંપરાગત વહાણોની સરખામણીએ સ્ટીમર વધુ સુરક્ષિત, ઝડપી અને વિશ્વસનીય માનવામાં આવતી હતી. ‘વીજળી’માં ચઢતા મુસાફરોને કદાચ કલ્પના પણ નહીં હોય કે જે જહાજને તેઓ પ્રગતિનું પ્રતીક માની રહ્યા છે, એ જ થોડા દિવસોમાં ગુજરાતના ઇતિહાસની સૌથી મોટી દરિયાઈ કરુણાંતિકાઓમાંનું એક બની જશે.
નવેમ્બર, 1888ની એ યાત્રા પણ શરૂઆતમાં અન્ય સફરો જેવી જ હતી. બંદરો પર ચહલપહલ હતી, માલસામાન ચઢી રહ્યો હતો, મુસાફરો પોતાના સ્વજનોને વિદાય આપી રહ્યા હતા. કોઈએ હાથ હલાવીને વિદાય લીધી, કોઈએ ફરી મળવાની આશા વ્યક્ત કરી તો કોઈએ દરિયાની સામે હાથ જોડીને શુભ યાત્રાની પ્રાર્થના કરી. કિનારે ઉભેલા એ લોકોને શું ખબર હતી કે તેમની આંખો સામે ધીમે-ધીમે દૂર જતી આ સ્ટીમર ફરી ક્યારેય પાછી ફરવાની નથી.
અંતિમ સફર: ‘વીજળી’ આશાઓ લઈને નીકળી અને અરબી સમુદ્રે તેને પોતાની અંદર સમાવી લીધી
નવેમ્બર, 1888. કચ્છમાં લાભ પાંચમનો દિવસ હતો. દિવાળીના ઉત્સવ પછી વેપારનું નવું વર્ષ શરૂ કરવાનું આ શુભ મુહૂર્ત માનવામાં આવતું. એ જ કારણે થોડા દિવસ પહેલાં કચ્છ આવેલા વેપારીઓ મોટી સંખ્યામાં મુંબઈ પરત ફરી રહ્યા હતા. કોઈ નવા વેપારના સોદા માટે નીકળ્યું હતું તો કોઈ પોતાના પરિવાર પાસે પરત ફરી રહ્યું હતું. માંડવીના બંદરે એ દિવસે અસામાન્ય ચહલપહલ હતી. લોકોના હાથમાં સામાન હતો, ચહેરા પર નવી શરૂઆતનો ઉત્સાહ હતો અને નજરો અરબી સમુદ્રમાં લાંગરેલી ‘વીજળી’ પર હતી.
એ જ જહાજમાં કેટલીક જાન પણ સવાર થઈ હતી. ડિસેમ્બરથી કમૂરતાં શરૂ થવાનાં હોવાથી અનેક પરિવારો લગ્ન પહેલાં જ મુંબઈ પહોંચવા ઉતાવળમાં હતા. લોકપ્રચલિત વર્ણનો મુજબ તેર જેટલા વરરાજા પોતાના જાનૈયાઓ સાથે આ સફરે નીકળ્યા હતા. બીજી તરફ બૉમ્બે યુનિવર્સિટીની મેટ્રિક્યુલેશન પરીક્ષા આપવા જતા વિદ્યાર્થીઓ પણ એ જ સ્ટીમરમાં બેઠા હતા. કોઈના હાથમાં પુસ્તકો હતાં, કોઈના મનમાં કારકિર્દીનાં સપનાં હતાં તો કોઈના દિલમાં નવા સંસારની કલ્પનાઓ. એ દિવસે ‘વીજળી’ માત્ર મુસાફરોને નહીં, પરંતુ સેંકડો આશાઓને લઈને દરિયામાં ઉતરી હતી.
8 નવેમ્બર, 1888ની સવારે ‘વીજળી’ માંડવીથી રવાના થઈ. લગભગ 520 જેટલા મુસાફરો સાથે નીકળેલું જહાજ દ્વારકા પહોંચ્યું, જ્યાં વધુ મુસાફરો સવાર થયા. હવે સ્ટીમરમાં લગભગ 703 મુસાફરો અને 43 કર્મચારીઓ હતા. આગળનો પડાવ પોરબંદર હતો અને ત્યારબાદ બૉમ્બે. પરંતુ મુસાફરોને જે દેખાતું હતું, તેની પાછળ પ્રકૃતિ કંઈક બીજું જ લખી રહી હતી.
સમુદ્રની મધ્યમાં ત્રણેક દિવસથી વાતાવરણ બદલાવા લાગ્યું હતું. 5 અને 6 નવેમ્બરે અરબી સમુદ્રમાં એક નાનું ચક્રવાત આકાર લઈ ચૂક્યું હતું. 7 નવેમ્બરે તે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વ તરફ આગળ વધ્યું અને 8 નવેમ્બરની બપોર સુધીમાં કાઠિયાવાડના દરિયાકિનારા તરફ ઝડપથી ધસી રહ્યું હતું. તે કદમાં બહુ મોટું નહોતું, પરંતુ તેની અંદર સમાયેલી પવનની તાકાત વિનાશ સર્જવા માટે પૂરતી હતી. તે સમયની હવામાન ચેતવણી વ્યવસ્થા અત્યંત મર્યાદિત હતી અને દરિયામાં રહેલાં દરેક જહાજ સુધી સમયસર માહિતી પહોંચે તેની કોઈ ખાતરી નહોતી.
પછી વર્ષો બાદ થયેલી તપાસમાં પણ એક મહત્વની વાત સામે આવી હતી. તપાસ પંચે નોંધ્યું હતું કે જો વાવાઝોડાની માહિતી સમયસર ‘વીજળી’ સુધી પહોંચી હોત તો કદાચ તે સફર ટાળી શકાઈ હોત. એટલે આ દુર્ઘટના માત્ર દરિયાની નહીં, પરંતુ તે સમયની મર્યાદિત હવામાન ચેતવણી વ્યવસ્થાની પણ કરુણ યાદ છે.
પોરબંદર નજીક પહોંચ્યા પછી ‘વીજળી’ થોડા સમય માટે દરિયામાં ઊભી રહી, પરંતુ લાંગરી નહીં. નાની હોડીઓ દ્વારા મુસાફરોને લાવવાની વ્યવસ્થા થાય તે પહેલાં જ તે ફરી મુંબઈ તરફ આગળ વધી ગઈ. પાછળથી લોકવાયકાઓમાં એવી વાતો પ્રચલિત થઈ કે પોરબંદરના અધિકારીએ કેપ્ટન હાજી કાસમને આગળ ન વધવાની ચેતવણી આપી હતી, પરંતુ પછીના સંશોધનોમાં આ દાવાને સમર્થન મળતું નથી. હકીકત અને લોકકથા વચ્ચેની આ રેખા આજે પણ ‘વીજળી’ની ગાથાનો એક રસપ્રદ ભાગ છે.
રાત ઘેરાતી ગઈ તેમ દરિયાનો મિજાજ બદલાતો ગયો. પવનની ગર્જના વધી. મોજાં પહેલાં જહાજની બાજુઓ સાથે અથડાયા, પછી જાણે આખા સ્ટીમરને જ ગળી જવા ત્રાટક્યા. અંધકાર, વરસાદ અને પ્રચંડ પવન વચ્ચે ‘વીજળી’ પોતાની આખરી લડાઈ લડી રહી હતી.
માંગરોળના દરિયાકિનારે કેટલાક લોકોએ મધરાત પછી દૂર એક સ્ટીમરને તોફાન સાથે સંઘર્ષ કરતાં જોયું હોવાનો દાવો કર્યો હતો. ત્યારબાદ ‘વીજળી’ને કોઈએ ક્યારેય જોઈ નહીં. પછી જે થયું તેનો કોઈ પ્રત્યક્ષ સાક્ષી બચ્યો જ નહીં.
ન જહાજનો કાટમાળ મળ્યો, ન કોઈ મૃતદેહ, ન કોઈ બચી ગયેલો મુસાફર. જાણે અરબી સમુદ્રે આખી ‘વીજળી’ને પોતાનાં ગર્ભમાં સમાવી લીધી હોય. વર્ષો પછી દરિયાઈ નિષ્ણાતોએ અનુમાન વ્યક્ત કર્યું કે પ્રચંડ મોજાં અને તોફાન વચ્ચે મુસાફરો બચવા માટે નીચેના ડેકમાં એકઠા થયા હશે. કદાચ હેચ બંધ થઈ ગયા હશે. જો આવું બન્યું હોય તો બચવા માટે બનાવાયેલો એ ડેક જ ક્ષણોમાં તેમની સામૂહિક કબર બની ગયો હશે.
લોકસ્મૃતિમાં આજે પણ કહેવાય છે કે તે રાતે અરબી સમુદ્રે માત્ર એક જહાજને નહીં, પરંતુ હજારો સપનાંને ડૂબાડી દીધાં. કદાચ એટલા માટે જ આ દુર્ઘટના પછી ગુજરાતના ગામડાંઓમાં એક કરુણ સૂર ગુંજવા લાગ્યો–
‘હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે…
મધદરિયે વેરણ થઈ…’
આ માત્ર લોકગીતની શરૂઆત નહોતી. આ તો આખા ગુજરાતના સામૂહિક શોકનો અવાજ હતો, જે આજે પણ એક સદી કરતાં વધુ સમય પછી એટલો જ કરુણ લાગે છે, જેટલો તે નવેમ્બર, 1888ની એ કાળી રાત પછી લાગતો હશે.
શોકમાં ગરકાવ થયેલું ગુજરાત
દરિયો જ્યારે કંઈ લઈ જાય છે ત્યારે તે માત્ર માણસોને જ નથી લઈ જતો, તે ઘરોની આશા, પરિવારોનાં સપનાં અને વર્ષો સુધી સંભળાતી યાદોને પણ પોતાની સાથે ખેંચી જાય છે. ‘વીજળી’ સાથે પણ કંઈક આવું જ બન્યું હતું. શરૂઆતમાં લોકોને વિશ્વાસ જ નહોતો થયો કે આટલું મોટું જહાજ દરિયામાં ગુમ થઈ શકે. કોઈ કહે, કદાચ બીજા બંદરે આશરો લીધો હશે. કોઈ માને છે કે વાવાઝોડું શમી જાય પછી તે પાછું આવશે. પરંતુ દિવસો વીતી ગયા અને ‘વીજળી’નો કોઈ પત્તો મળ્યો નહીં.
માંડવી, દ્વારકા, પોરબંદર, ભાવનગર અને અન્ય દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં અનેક પરિવારો દરરોજ સમુદ્ર તરફ નજર માંડતા. જે હાથોએ વિદાય આપી હતી, એ જ હાથો હવે પ્રાર્થના માટે જોડાઈ ગયા હતા. દરેક આવતાં વહાણમાંથી કોઈ સમાચાર મળે તેની આતુરતા હતી, પરંતુ દર વખતે નિરાશા જ હાથ લાગતી. જેમ-જેમ દિવસો પસાર થતા ગયા તેમ-તેમ લોકો સમજી ગયા કે હવે પાછું ફરવાનું કોઈ નથી.
તે સમયના અખબારોમાં પણ આ દુર્ઘટનાએ ભારે ચર્ચા જગાવી. વેપારી વર્ગ માટે આ માત્ર માનવીય નુકસાન નહોતું, પરંતુ પશ્ચિમ ભારતના દરિયાઈ વેપારને લાગેલો મોટો આંચકો પણ હતો. ઘણા પરિવારોના એકમાત્ર કમાઉ સભ્યો આ યાત્રામાં હતા. અનેક ઘરોમાં લગ્ન પહેલાં જ વિધવાપણું આવ્યું તો અનેક બાળકો પિતાના ચહેરા વગર મોટા થયા. આ દુર્ઘટનાએ માત્ર એક જહાજને નહીં, પરંતુ અસંખ્ય પરિવારોના ભવિષ્યને પણ સમુદ્રમાં ડૂબાડી દીધું.
સમય પસાર થતો ગયો, પરંતુ ‘વીજળી’ની કોઈ નિશાની મળી નહીં. દરિયાએ જાણે રહસ્યને કાયમ માટે પોતાના પેટાળમાં દફનાવી દીધું હતું. કદાચ આ જ કારણ છે કે આ દુર્ઘટના માત્ર ઇતિહાસ બનીને રહી નહીં, પરંતુ લોકસંસ્કૃતિ અને લોકસ્મૃતિનો પણ ભાગ બની ગઈ. જ્યાં દસ્તાવેજો મૌન થઈ જાય છે, ત્યાં લોકકથાઓ જન્મ લે છે.
જ્યારે ઇતિહાસ લોકગીત બની ગયો
ઘણી દુર્ઘટનાઓ સમયની ધૂળમાં દટાઈ જાય છે, પરંતુ કેટલીક એવી હોય છે જે લોકોના કંઠે ચડી જાય છે. ‘વીજળી’ની કરુણાંતિકા પણ એવી જ એક ઘટના હતી. જે પીડાને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરવી મુશ્કેલ હતી, તેને લોકગાયકોએ સૂર આપ્યા. ધીમે-ધીમે ગામેગામ એક ગીત ગવાવા લાગ્યું, જે પછી સમગ્ર ગુજરાતની સામૂહિક સ્મૃતિનો ભાગ બની ગયું.
લોકગીતોની પંક્તિઓ માત્ર એક જહાજના ડૂબવાની વાત કરતી નથી. તેમાં એક માતાની રાહ છે, એક પત્નીનું ખાલી થયેલું આંગણું છે, પિતાની વાટ જોતાં બાળકો છે અને ક્યારેય પાછા ન ફરેલા મુસાફરોની વેદના છે. કદાચ એટલા માટે જ આ ગીત એક સદીથી વધુ સમય પછી પણ લોકોના હોઠ પરથી ઉતર્યું નથી.
ગુજરાતના જાણીતા લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પણ ‘વીજળી’ની ગાથાને પોતાના સંશોધન અને લોકસાહિત્યમાં સ્થાન આપ્યું. તેમણે સમજ્યું હતું કે આ માત્ર એક દરિયાઈ અકસ્માત નથી, પરંતુ ગુજરાતના લોકમાનસ પર પડેલો એવો ઘા છે, જે પેઢી દર પેઢી ગીતોના સ્વરૂપે જીવંત રહ્યો છે. એ સિવાય અન્ય લોકસાહિત્યકારો અને કવિઓએ પણ ‘વીજળી’ને પોતાની રચનાઓમાં અમર બનાવી છે.
આ જ આ દુર્ઘટનાની સૌથી મોટી વિશેષતા છે. દુનિયામાં અનેક જહાજો ડૂબ્યાં હશે, પરંતુ બહુ ઓછાં એવાં હશે જે ઇતિહાસમાંથી આગળ વધીને લોકસંસ્કૃતિનો ભાગ બની ગયા હોય. ‘વીજળી’ એમાંનું એક છે. ઇતિહાસકારો તેને દરિયાઈ દુર્ઘટના તરીકે યાદ કરે છે, જ્યારે ગુજરાત તેને એક એવી કરુણ ગાથા તરીકે યાદ રાખે છે, જે આજે પણ કોઈ વૃદ્ધ ગાયકના કંઠમાં, કોઈ લોકમેળાના મંચ પર અથવા કોઈ ગામડાની સાંજમાં અચાનક જીવંત થઈ ઊઠે છે.
ગુજરાતના દરિયાઈ ઇતિહાસમાં ‘વીજળી’નું સ્થાન
ગુજરાતનો ઇતિહાસ માત્ર જમીન પરના સામ્રાજ્યોનો ઇતિહાસ નથી. હજારો વર્ષોથી આ ભૂમિનો દરિયા સાથે જીવંત સંબંધ રહ્યો છે. લોથલના પ્રાચીન બંદરથી લઈને માંડવી, પોરબંદર, વેરાવળ, ઓખા અને ભાવનગર સુધીના બંદરો માત્ર વેપારનાં કેન્દ્રો નહોતાં, પરંતુ સંસ્કૃતિ, સમૃદ્ધિ અને વિશ્વ સાથેના ગુજરાતના સંબંધોના સાક્ષી પણ હતાં. અરબી સમુદ્ર ગુજરાત માટે ક્યારેય માત્ર પાણીનો વિશાળ વિસ્તાર નહોતો, તે જીવનરેખા હતો.
એવા દરિયાઈ ઇતિહાસમાં ‘વીજળી’ની દુર્ઘટનાએ એક મોટો વળાંક સર્જ્યો. સ્ટીમર યુગની વધતી લોકપ્રિયતા વચ્ચે આ ઘટનાએ દરિયાની અનિશ્ચિતતા સામે માનવની મર્યાદાઓ યાદ અપાવી. આધુનિક ટેક્નોલોજી પરનો અંધવિશ્વાસ પણ પ્રકૃતિના એક પ્રચંડ પ્રહાર સામે કેટલો લાચાર બની શકે છે, તેનો આ એક કડવો પાઠ હતો.
આ દુર્ઘટના પછી દરિયાઈ મુસાફરી, હવામાન અંગેની સાવચેતી અને સલામતીના પ્રશ્નો અંગે પણ વધુ ગંભીરતાથી વિચાર થવા લાગ્યો. ભલે તે સમયની વ્યવસ્થાઓ આજની સરખામણીએ અત્યંત મર્યાદિત હતી, પરંતુ ‘વીજળી’એ એક વાત સ્પષ્ટ કરી દીધી હતી કે દરિયો ક્યારેય સંપૂર્ણપણે માનવના નિયંત્રણમાં આવી શકતો નથી.
સમય જતાં ‘વીજળી’નો કાટમાળ તો ક્યાંય જોવા મળ્યો નહીં, પરંતુ તેની યાદ ગુજરાતની સામૂહિક સ્મૃતિમાં જળવાઈ રહી. ઇતિહાસનાં પુસ્તકોમાં કદાચ તેને થોડા જ પાનાં મળ્યાં, પરંતુ લોકગીતોએ તેને આખી સદી સુધી જીવંત રાખ્યો. કદાચ આ જ કારણ છે કે આજે પણ જ્યારે ‘હાજી કાસમની વીજળી’નું નામ લેવાય છે ત્યારે લોકોના મનમાં કોઈ જહાજનું ચિત્ર નહીં, પરંતુ એક કરુણ ગાથા જીવંત થઈ ઊઠે છે.
દરેક સમાજ પાસે કેટલીક એવી ઘટનાઓ હોય છે, જે માત્ર ઇતિહાસ નથી રહેતી, તે તેની ઓળખનો ભાગ બની જાય છે. ‘વીજળી’ ગુજરાત માટે એવી જ એક ઘટના છે. તેણે શીખવ્યું કે દુર્ઘટનાઓ માત્ર આંકડાઓ નથી હોતી. તેમની પાછળ જીવંત પરિવારો, અધૂરાં સપનાં અને ક્યારેય ન ભરાય એવા ઘાવ છુપાયેલા હોય છે.
દરિયામાં ડૂબ્યું જહાજ, યાદોમાં અમર રહ્યું
ટાઇટેનિક વિશ્વના ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગયું. તેના પર ફિલ્મો બની, પુસ્તકો લખાયાં અને પેઢીઓએ તેની ગાથા સાંભળી. પરંતુ અરબી સમુદ્રમાં ડૂબી ગયેલી ‘વીજળી’ને એવો વૈશ્વિક દરજ્જો ક્યારેય મળ્યો નહીં. કદાચ એટલા માટે જ આ કરુણાંતિકાને ફરી યાદ કરવી જરૂરી છે. કારણ કે તે માત્ર એક જહાજની વાત નથી, પરંતુ ગુજરાતનાં દરિયાઈ વારસા, લોકસ્મૃતિ અને માનવીય સંવેદનાઓનો અવિભાજ્ય ભાગ છે.
એક સદી કરતાં વધુ સમય વીતી ગયો. દરિયાની અસંખ્ય ભરતી-ઓટ આવી અને ગઈ. કિનારાઓ બદલાયા, બંદરો બદલાયાં, વહાણો બદલાયાં અને ટેક્નોલોજી પણ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ એક લોકગીત આજે પણ સમયના આટલા લાંબા અંતરને પાર કરીને એ જ પીડા સાથે ગુંજે છે-
‘હાજી કાસમ, તારી વીજળી રે…
મધદરિયે વેરણ થઈ…’
કદાચ આ જ ‘વીજળી’ની સૌથી મોટી જીત છે. દરિયો તેને ગળી ગયો, પરંતુ ગુજરાતની લોકસ્મૃતિએ તેને ક્યારેય ડૂબવા દીધી નહીં.
