ભારતમાં કલ્યાણકારી યોજનાઓની વાત આવે ત્યારે સૌથી મોટા અને સૌથી જટિલ સરકારી માળખાઓમાંનું એક છે પબ્લિક ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સિસ્ટમ (PDS). દેશના લાખો નહીં, પરંતુ કરોડો પરિવારો માટે રેશનની દુકાન માત્ર એક સરકારી સુવિધા નથી, પરંતુ તેમના રોજિંદા જીવન અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો આધારસ્તંભ છે. વર્ષોથી આ વ્યવસ્થાએ ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારો સુધી ઘઉં, ચોખા અને અન્ય આવશ્યક અનાજ પહોંચાડવાની જવાબદારી સંભાળી છે.
પરંતુ બીજી તરફ આ જ વ્યવસ્થા લાંબા સમયથી લીકેજ, ગેરરીતિ, નકલી લાભાર્થીઓ, સપ્લાય ચેઇનમાં થતી ગડબડ અને વહીવટી પડકારો જેવા પ્રશ્નોનો સામનો પણ કરતી રહી છે. હવે કેન્દ્ર સરકારે આ સમગ્ર માળખાને વધુ આધુનિક, ડિજિટલ અને ડેટા આધારિત બનાવવાના દાવા સાથે SARTHAK-PDS નામની નવી અંબ્રેલા યોજના મંજૂર કરી છે, જેના માટે આગામી પાંચ વર્ષમાં ₹25,530 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવશે.
કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની આ મંજૂરી માત્ર એક નવી સરકારી યોજના તરીકે જોવાની બાબત નથી. તેના પાછળનો મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું હવે ભારતની રેશન વ્યવસ્થા પણ તે જ પ્રકારની ટેક્નોલોજીકલ ક્રાંતિ તરફ આગળ વધી રહી છે, જેવી ક્રાંતિ છેલ્લા એક દાયકામાં બેન્કિંગ, ડિજિટલ પેમેન્ટ, ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર અને સરકારી સેવાઓના ક્ષેત્રમાં જોવા મળી હતી? કારણ કે આ યોજનામાં માત્ર ડિજિટાઇઝેશનની વાત નથી, પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, મશીન લર્નિંગ, નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ અને બ્લોકચેન જેવી ટેક્નોલોજીનો પણ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
SARTHAK-PDS શું છે અને સરકારને તેની જરૂર કેમ પડી?
SARTHAK-PDSનું સંપૂર્ણ નામ છે Scheme for Assistance in Ration Transport and Handling-Income with Automation in PDS. નામ લાંબું અને સરકારી ભાષાથી ભરેલું લાગે છે, પરંતુ તેના પાછળનો વિચાર સરળ છે. અત્યાર સુધી કેન્દ્ર સરકાર રેશન વિતરણ સાથે જોડાયેલી બે અલગ યોજનાઓ ચલાવતી હતી. એક યોજના રાજ્યોને અનાજના આંતરિક પરિવહન, હેન્ડલિંગ અને રેશન દુકાનદારોના કમિશન માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડતી હતી, જ્યારે બીજી SMART-PDS યોજના ટેક્નોલોજી આધારિત સુધારાઓ માટે બનાવવામાં આવી હતી. હવે બંનેને એકીકૃત કરીને એક જ માળખું ઉભું કરવામાં આવ્યું છે.
સરકારનું માનવું છે કે છેલ્લા દાયકામાં આધાર સીડિંગ, ઇ-પીઓએસ મશીનો, ઓનલાઇન એલોકેશન, સપ્લાય ચેઇન કમ્પ્યુટરાઇઝેશન અને વન નેશન વન રેશન કાર્ડ જેવી પહેલોએ રેશન વ્યવસ્થાને નોંધપાત્ર રીતે બદલવામાં મદદ કરી છે. પરંતુ હવે આગળનું પગલું માત્ર ડિજિટલ રેકોર્ડ રાખવાનું નથી, પરંતુ તે ડેટાનો ઉપયોગ કરીને સિસ્ટમને વધુ બુદ્ધિશાળી બનાવવાનું છે. SARTHAK-PDS એ જ દિશામાં એક પ્રયાસ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી છે.
રેશન ગોડાઉનથી લઈને લાભાર્થી સુધીનો માર્ગ કેવી રીતે બદલાઈ શકે?
આજે જ્યારે કોઈ ખેડૂત પાસેથી અનાજ ખરીદવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તે FCIના ગોડાઉનમાં પહોંચે છે, ત્યાંથી રાજ્યોને ફાળવવામાં આવે છે, પછી જિલ્લાઓમાં મોકલવામાં આવે છે અને અંતે રેશન દુકાનો મારફતે લાભાર્થી સુધી પહોંચે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં અસંખ્ય વહીવટી કડીઓ આવે છે. જ્યાં વધુ કડીઓ હોય ત્યાં ભૂલ, વિલંબ કે ગેરરીતિની સંભાવનાઓ પણ વધે છે.
કેન્દ્ર સરકાર હવે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માગે છે જ્યાં સમગ્ર સપ્લાય ચેઇન એકીકૃત ડેટાબેઝ અને રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ હેઠળ આવે. એટલે કે કોઈ ચોક્કસ રાજ્યમાં કેટલું અનાજ મોકલાયું, તે કયા ગોડાઉનમાં પહોંચ્યું, ક્યારે બહાર નીકળ્યું અને કઈ રેશન દુકાન સુધી પહોંચ્યું તેની માહિતી વધુ ઝડપથી ઉપલબ્ધ બની શકે. સરકારના દાવા પ્રમાણે આ માત્ર વહીવટી સુવિધા નહીં, પરંતુ પારદર્શિતા વધારવાનું સાધન પણ બની શકે છે.
રેશન સિસ્ટમમાં AI શું કરશે?
સામાન્ય રીતે AI શબ્દ સાંભળતા ઘણા લોકોના મનમાં ચેટબોટ કે માનવ જેવી વાતચીત કરતી સિસ્ટમનું ચિત્ર ઊભું થાય છે. પરંતુ રેશન વ્યવસ્થામાં તેનો ઉપયોગ થોડો અલગ હોય શકે છે. કલ્પના કરો કે દેશભરમાં લાખો રેશન ટ્રાન્ઝેક્શન દરરોજ થઈ રહ્યાં છે. માનવ અધિકારીઓ માટે દરેક વ્યવહાર પર નજર રાખવી શક્ય નથી. પરંતુ AI લાખો ડેટા પોઇન્ટ્સનું વિશ્લેષણ કરીને અસામાન્ય પેટર્ન શોધી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં સામાન્ય કરતાં અચાનક ઘણું વધુ અનાજ ઉપાડવામાં આવતું હોય, અથવા કોઈ ચોક્કસ રેશન દુકાનમાં અચાનક અસામાન્ય પ્રવૃત્તિ જોવા મળતી હોય તો AI તેને શંકાસ્પદ પેટર્ન તરીકે ઓળખી શકે છે. એ જ રીતે અલગ અલગ જિલ્લાઓમાં અનાજની માંગ કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે તેનો અંદાજ લગાવીને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોનું આયોજન કરવામાં પણ મદદ મળી શકે છે. એટલે કે સિસ્ટમ માત્ર ડેટા સંગ્રહ કરશે નહીં, પરંતુ તે ડેટામાંથી અર્થપૂર્ણ તારણો પણ કાઢવાનો પ્રયાસ કરશે.
મશીન લર્નિંગ અને નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગનો શું ઉપયોગ?
મશીન લર્નિંગને AIનો એક વિશેષ ભાગ કહી શકાય. તે જૂના ડેટામાંથી પેટર્ન શીખે છે અને સમય જતાં પોતાની આગાહીઓ વધુ ચોક્કસ બનાવે છે. રેશન સિસ્ટમમાં તેનો ઉપયોગ ફ્રોડ ડિટેક્શન, માંગનું અનુમાન અને વહીવટી કાર્યક્ષમતામાં સુધારા માટે થઈ શકે છે.
બીજી તરફ નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ એટલે એવી ટેક્નોલોજી જે માનવ ભાષાને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે. જો ભવિષ્યમાં રેશન સંબંધિત ફરિયાદો માટે AI આધારિત સહાય કેન્દ્રો અથવા ચેટબોટ્સ વિકસાવવામાં આવે તો વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં મળતી ફરિયાદોને સમજવા અને વર્ગીકૃત કરવામાં NLP ઉપયોગી બની શકે છે. દેશ જેટલો ભાષાકીય રીતે વૈવિધ્યસભર છે, ત્યાં આ ટેક્નોલોજી ખાસ મહત્વની બની શકે છે.
બ્લોકચેનનું નામ સાંભળતાં જ ક્રિપ્ટોકરન્સી યાદ આવે છે, પરંતુ અહીં તેનો અર્થ અલગ છે. SARTHAK-PDS યોજનામાં સૌથી વધુ ચર્ચા કદાચ બ્લોકચેન શબ્દની થઈ રહી છે. સામાન્ય રીતે બ્લોકચેનનું નામ ક્રિપ્ટોકરન્સી સાથે જોડવામાં આવે છે, પરંતુ તેની ઉપયોગિતા તેનાથી ઘણી વિશાળ છે. મૂળભૂત રીતે બ્લોકચેન એક એવી ડિજિટલ રેકોર્ડ સિસ્ટમ છે જેમાં એક વાર માહિતી નોંધાઈ જાય પછી તેમાં છેડછાડ કરવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.
જો સરકાર વાસ્તવમાં રેશન સપ્લાય ચેઇનમાં બ્લોકચેનનો અમલ કરે તો ગોડાઉનમાંથી નીકળેલા અનાજથી લઈને રેશન દુકાન સુધી પહોંચેલી દરેક કડીનો કાયમી ડિજિટલ રેકોર્ડ બની શકે છે. પરિણામે કોઈ પણ તબક્કે ડેટામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ વધુ સરળતાથી પકડાઈ શકે. જોકે સરકારે હજુ સુધી તેની અમલીકરણ પદ્ધતિ જાહેર કરી નથી, તેથી આ ટેક્નોલોજી વાસ્તવમાં કયા સ્વરૂપમાં લાગુ પડશે તે આવનારા વર્ષોમાં સ્પષ્ટ થશે.
શું ખરેખર બદલાઈ જશે દેશની રેશન વ્યવસ્થા?
આ સવાલનો જવાબ ભવિષ્યમાં છુપાયેલો છે. ભારતે છેલ્લા દાયકામાં JAM ટ્રિનિટી, આધાર આધારિત ચકાસણી, ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર અને વન નેશન વન રેશન કાર્ડ જેવી પહેલો દ્વારા કલ્યાણકારી યોજનાઓના અમલીકરણમાં મોટા ફેરફારો જોયા છે. SARTHAK-PDS તે જ યાત્રાનું આગામી પગલું બની શકે છે. જો ટેક્નોલોજીનો સફળ ઉપયોગ થાય તો લીકેજ ઘટી શકે, ફરિયાદ નિવારણ વધુ અસરકારક બની શકે અને લાભાર્થીઓ સુધી અનાજ પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બની શકે.
એક વાત સ્પષ્ટ છે. SARTHAK-PDS માત્ર વધુ એક સરકારી યોજના નથી. તે વિશ્વની સૌથી મોટી જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાને આગામી દાયકાની જરૂરિયાતો મુજબ ફરીથી ગોઠવવાનો પ્રયાસ છે. જો આ પ્રયોગ સફળ થશે તો ભારતની રેશન સિસ્ટમ માત્ર અનાજ વિતરણની વ્યવસ્થા નહીં રહે, પરંતુ ડેટા, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને અદ્યતન ટેક્નોલોજી પર આધારિત એક નવા મોડેલ તરીકે ઉભરી શકે છે.
