નવરાત્રિ સાથે દેશ અને રાજ્યમાં તહેવારો અને પર્વોનો સિલસિલો શરૂ થઈ ચૂક્યો છે. નવલા નોરતામાં માતાજીની આરાધના કર્યાં બાદ હવે શરદપૂનમની ઉજવણી શરૂ થઈ ચૂકી છે. અશ્વિની માસની પૂર્ણિમાને શરદપૂનમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વર્ષની સૌથી મોટી અને પવિત્ર પૂનમ આ જ ગણાય છે. ગુજરાતના કોઈ ખૂણાનાં અંતરિયાળ ગામડે, શહેરોની ઠાઠની વચ્ચે શીતળ ચંદ્રની છાયામાં ગરબાની રમઝટ અને દૂધ-પૌંઆ ઊંધિયાની મેજબાની આ તહેવારને વિશેષ બનાવે છે.
એવું કહેવાય છે કે આ રાત્રે ચંદ્ર તેની સોળે કળાએ ખીલી ઉઠ્યો હોય છે અને ધરતી પર તે છટાથી અમૃતનો વરસાદ કરે છે. પણ મોટાભાગના લોકો આ તહેવારની પરંપરા પાછળના ઇતિહાસથી અજાણ હશે. આ રાત્રિનું પૌરાણિક અને વૈજ્ઞાનિક મહત્વ શું છે? શા માટે ગુજરાતીઓ આ રાત્રિએ દૂધ-પૌહ આરોગે છે અને ઊંધિયાની તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ અહીં મળી રહેશે.
શું છે તહેવાર પાછળનો ઇતિહાસ?
શરદ પૂર્ણિમા હિંદુ ધર્મમાં ભગવાન વિષ્ણુ, માતા લક્ષ્મી અને ચંદ્રદેવની પૂજાનો દિવસ છે. પુરાણો અનુસાર, આ દિવસે ચંદ્ર પોતાની સોળ કળાઓ (પૂર્ણતાના તબક્કા) સાથે પૃથ્વી પર અમૃત જેવી ચાંદની વરસાવે છે, જે આત્માને શુદ્ધ કરે છે અને કર્મોના બંધનોમાંથી મુક્તિ આપે છે. બ્રહ્મ પુરાણ, સ્કંદ પુરાણ, બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ અને લિંગ પુરાણમાં આ રાત્રિનું વિગતવાર વર્ણન છે. જેમાં કહેવાયું છે કે આ રાત્રિએ શીતળ ચંદ્રની છાયામાં ભગવાન કૃષ્ણે વૃંદાવનમાં યમુના કાંઠે ગોપીઓ સાથે રાસલીલા (મહારાસ) કરી હતી. ભગવાન શિવ સ્વયં ગોપીશ્વર મહાદેવના રૂપે આ દિવ્ય લીલામાં જોડાયા હતા. આ રાસ એટલે માત્ર નૃત્ય નહીં, પણ આત્માનું ઈશ્વર સાથેનું મિલન.
બીજી તરફ, આ રાતને કોજાગરી પૂર્ણિમા પણ કહેવાય છે, એટલે ‘કોણ જાગે છે?’. વિષ્ણુ પુરાણમાં ઉલ્લેખ છે કે આ રાતે માતા લક્ષ્મી પૃથ્વી પર ભ્રમણ છે અને જે ભક્તો જાગતા હોય છે, તેમના ઘરે ધન-ધાન્યના આશીર્વાદ વરસાવે છે. સમુદ્ર મંથનની કથામાં આ દિવસે દેવી લક્ષ્મીનો પ્રાગટ્ય થયો હતો, એટલે આ રાતે લક્ષ્મી પૂજનનું વિશેષ મહત્વ છે. ગુજરાતીઓ આ દિવસે વ્રત રાખે છે, ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપે છે અને ચાંદનીમાં ખીર કે દૂધ-પૌંઆ મૂકીને તેને અમૃતમય બનાવે છે.
કેમ ઉજવાય છે આ તહેવાર?
આ તહેવારની ઉજવણીના કારણો ઋતુગત, સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક છે. વરસાદ પછીની આ પૂર્ણિમા શરદ ઋતુની શરૂઆત છે, જેમાં પાકની લણણી પણ શરૂ થાય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તે ભક્તિ, પ્રેમ અને પ્રકૃતિ સાથેના સીધા જોડાણનું પ્રતીક છે. ગુજરાતમાં શરદપૂનમે ગરબા-ડાંડિયાનું આયોજન પણ થાય છે. ભક્તો વ્રત રાખે છે, ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપે છે, ખીર કે દૂધ-પૌંઆ તૈયાર કરીને ચાંદનીમાં મૂકે છે અને તેને પ્રસાદ તરીકે વહેંચે છે. આ પરંપરા આત્મશુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ અને આરોગ્ય માટે છે.
ભગવાન કૃષ્ણનો મહારાસ અને દેવી લક્ષ્મીના આગમનના કારણે લોકો આ તહેવારની ઉજવણી કરી છે. આ પૂર્ણિમાની રાત્રે ચંદ્રની શીતળતા પણ ખૂબ પવિત્ર અને આહલાદક હોય છે. તેથી મોટાભાગના લોકો આ રાત્રિને માણવા માટે ગરબા કરે છે અને ઊંધિયા તથા દૂધ-પૌંઆ જેવા ખોરાક આરોગે છે.
દૂધ-પૌંઆ અને ઊંધિયું ખાવાનાં કારણો
ગુજરાતમાં શરદ પૂનમે દૂધ-પૌંઆ (દૂધમાં પૌંઆ ભીંજવીને ખાંડ અને દ્રાક્ષ સાથે) ખાવાની પરંપરા છે, જેને અમૃત કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ચંદ્રના કિરણોથી આ ખાદ્ય પદાર્થોને અમૃત તરળી બનાવવામાં આવે છે, જે આરોગ્ય અને લાંબુ આયુષ્ય આપે છે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ શરદ ઋતુમાં પિત્તદોષ વધે છે અને દૂધ-પૌંઆ જેવા ઠંડા, સરળ પાચનના આહાર શરીરને ઠંડક આપે છે. ચંદ્ર નજીક હોવાના કારણે તેના કિરણોમાં ઠંડકના તરંગો હોય છે, જે દૂધના લેક્ટિક એસિડને ઘટાડે છે અને પૌંઆમાં ઔષધીય ગુણોનો ઉમેરો કરે છે, જેથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.
ઊંધિયા વિશે ખાસ ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ ગુજરાતી પરંપરામાં (ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં) શરદપૂનમ નજીક ઊંધિયા જેવી વિશેષ વાનગીઓની તૈયારી શરૂ થાય છે, કારણ કે તે પાકની લણણીનું પ્રતીક છે. તેના પાછળનું કારણ ઋતુગત છે. શરદમાં તાજા શાકભાજીઓનો ઉપયોગ કરીને પોષણયુક્ત આહાર તૈયાર થાય છે, જે પર્યાવરણ સાથેના સાયુજ્યને દર્શાવે છે. તેથી શરદપૂનમની રાત્રિએ ઊંધિયું ખાવાની પરંપરા છે.
વૈજ્ઞાનિક પાસાં
વિજ્ઞાન અનુસાર, શરદ પૂર્ણિમાના દિવસે ચંદ્ર પૃથ્વીની નજીક હોય છે, તેથી તેના કિરણો વધુ તીવ્ર અને શીતળ હોય છે. આયુર્વેદ અનુસાર, આ કિરણો શરીર અને મનને શાંત કરે છે અને રોગોને દૂર કરે છે. ચંદ્રના કિરણોમાં પ્રકાશના તરંગો હોય છે જે પાણીયુક્ત આહારને ઝડપથી પચાવે છે અને દૂધની વાનગીઓને મૂકવાથી તેમાં ઔષધીય ગુણો પણ વધે છે. ચાંદીના વાસણમાં દૂધ-પૌંઆ રાખવાથી બેક્ટેરિયા સામે રક્ષણ મળે છે. આ રાત્રે બહાર બેસવાથી વિટામિન ડી અને માનસિક શાંતિ મળે છે. આ બાબતો તો આધુનિક વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે.
વિજ્ઞાન અનુસાર, ચોમાસાની ઋતુ પૂર્ણ થયા બાદ શરીરમાં પિત્તદોષ વધી જાય છે અને શરદપૂનમની શીતળ રાત્રિમાં ચંદ્રના કિરણો દ્વારા તેને શાંત કરી શકાય છે. શરદપૂનમની રાત્રિએ જાગવાથી 40થી વધુ શરીર સંબંધિત બીમારીઓથી મુક્તિ મળી શકે છે, તેથી જ આ તહેવાર પર લોકો રાત્રે સરળતાથી જાગી શકે તે માટે ગરબાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. ચંદ્રની શીતળતામાં રખાયેલા દૂધ-પૌંઆ ખાવાથી લીવરની સમસ્યાઓ થતી નથી, આંતરડાની સમસ્યા પણ આવતી નથી. આયુર્વેદમાં આરોગ્યને પણ લક્ષ્મી ગણવામાં આવ્યા છે. એટલે ક શરદપૂનમની રાત્રિએ જાગવાથી લક્ષ્મી પ્રસન્ન થતાં હોવાનું કહેવાતું આવ્યું છે.
શરદ પૂનમ એટલે ભક્તિ, પ્રકૃતિ અને વિજ્ઞાનનું અનોખું મિલન. આ રાતે ચાંદનીમાં બેસીને દૂધ-પૌંઆની મીઠાશ માણવી, ગરબાના તાલે ઝૂમવું અને લક્ષ્મી-કૃષ્ણની ભક્તિમાં ડૂબી જવું. આ બધું જીવનની સંપૂર્ણતાનો અનુભવ કરાવે છે. શરદ પૂનમ એ માત્ર એક તહેવાર નથી, પણ પ્રેમ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની ઉજવણી છે.
