મિડલ ઈસ્ટમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને વધતા સુરક્ષા સંકટ વચ્ચે પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તૂર્કીએ એક મહત્વપૂર્ણ રક્ષા કરાર ‘મક્કા જૉઇન્ટ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટ’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર હેઠળ ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈ એક પર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલો માનવામાં આવશે. ત્રણેય દેશોએ આ કરારને સામૂહિક સુરક્ષા મજબૂત કરવા, રક્ષા સહયોગ વધારવા અને ક્ષેત્રમાં સ્થિરતાને પ્રોત્સાહન આપવાનાં પગલાં તરીકે રજૂ કર્યો છે. આ કરાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા સતત સંઘર્ષો, મિસાઇલ હુમલાઓ અને જિયોપૉલિટિકલ તણાવનો સામનો કરી રહ્યું છે.
મક્કામાં થઈ ત્રણ દેશોની મહત્વપૂર્ણ બેઠક
આ કરાર સાઉદી અરેબિયાના મક્કા શહેરમાં યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન થયો હતો. બેઠકમાં સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ અને વડા પ્રધાન મોહમ્મદ બિન સલમાન, તૂર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોઆન અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શહબાઝ શરીફ સામેલ થયા હતા.
🔈 PR No. 2️⃣0️⃣4️⃣/2️⃣0️⃣2️⃣6️⃣
— Ministry of Foreign Affairs – Pakistan (@ForeignOfficePk) August 7, 2026
Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence
🔗⬇️ pic.twitter.com/mIzASADmau
શહબાઝ શરીફ પોતાના ત્રણ દિવસના પ્રવાસે એક ઉચ્ચસ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળ સાથે સાઉદી અરેબિયા પહોંચ્યા હતા. આ પ્રતિનિધિમંડળમાં પાકિસ્તાનનો આર્મી ચીફ આસિમ મુનીર પણ સામેલ હતો. ત્રણેય નેતાઓ વચ્ચે ક્ષેત્રની સુરક્ષા, રક્ષા સહયોગ, આર્થિક સંબંધો અને ભવિષ્યની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી અંગે ચર્ચા થઈ હતી. આ દરમિયાન મક્કા જૉઇન્ટ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા, જેને ત્રણેય દેશોની સામૂહિક સુરક્ષા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલાં તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
કરારમાં શું-શું જોગવાઈ છે?
પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલય અનુસાર આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કોઈપણ પ્રકારની આક્રમક કાર્યવાહી સામે સામૂહિક પ્રતિરોધક ક્ષમતાને મજબૂત કરવાનો છે. તેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈ એક પર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલો માનવામાં આવશે.
કરારમાં રક્ષા સહયોગના વિવિધ ક્ષેત્રોને મજબૂત કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. તેમાં સંભવિત રીતે સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત, સૈનિકોની તાલીમ, રક્ષા ટેક્નોલોજીનું આદાન-પ્રદાન અને ગુપ્તચર માહિતીની વહેંચણી જેવા ક્ષેત્રો સામેલ થઈ શકે છે. જોકે આ તમામ વ્યવસ્થાઓનો વિસ્તૃત રોડમૅપ હજુ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.
આ કરાર અત્યારે કેમ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે?
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી મિડલ ઈસ્ટ સતત સંઘર્ષોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. ઈરાન, ઇઝરાયેલ, ગાઝા, લેબનાન અને યમન સાથે જોડાયેલા ઘટનાક્રમોએ સમગ્ર ક્ષેત્રની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને અસર કરી છે. ખાસ કરીને ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના વધતા સૈન્ય તણાવ તથા ગલ્ફ દેશો પરના મિસાઇલ હુમલાઓએ સુરક્ષાની ચિંતાઓ વધારી છે.
સાઉદી અરેબિયાના તેલ સ્થાપનો અને મહત્વપૂર્ણ માળખાકીય સુવિધાઓ પર ડ્રોન તથા મિસાઇલ હુમલાની ઘટનાઓ પણ અગાઉ સામે આવતી રહી છે. આવા વાતાવરણમાં રિયાધ પોતાની સુરક્ષા ભાગીદારીને માત્ર પરંપરાગત સહયોગીઓ સુધી મર્યાદિત રાખવા માગતું નથી અને નવા રક્ષા સહયોગ વિકસાવી રહ્યું છે.
ક્ષેત્રીય સંઘર્ષોને કારણે હોર્મુઝ અને દરિયાઈ વેપાર પણ પ્રભાવિત થયો છે, જેની અસર ઊર્જા પુરવઠા અને વૈશ્વિક બજારો પર પડી છે. આવા સમયે ત્રણેય દેશો વચ્ચે થયેલો આ રક્ષા કરાર ક્ષેત્રની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
ત્રણેય દેશોની ભૂમિકા શું છે?
આ નવા રક્ષા સહયોગની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં સામેલ ત્રણેય દેશો પાસે પોતાની અલગ-અલગ વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓ છે. સાઉદી અરેબિયા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાં સામેલ છે અને આર્થિક રીતે અત્યંત મજબૂત માનવામાં આવે છે. સાથે જ ઇસ્લામના બે સૌથી પાક સ્થળો સાઉદી અરેબિયામાં હોવાથી તેનો મજહબી અને ક્ષેત્રિય પ્રભાવ પણ વ્યાપક છે.
તૂર્કી NATOનું સભ્ય છે અને NATOમાં તેની પાસે બીજી સૌથી મોટી સૈન્ય શક્તિ છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં તૂર્કીએ રક્ષા ઉત્પાદન, ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને મિલિટરી ઇન્ડસ્ટ્રીના ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ કરી છે.
બીજી તરફ પાકિસ્તાન વિશ્વનો એકમાત્ર પરમાણુ હથિયાર ધરાવતો મુસ્લિમ દેશ છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનની પરમાણુ ક્ષમતા આ કરારનો ઔપચારિક હિસ્સો નથી અને તેની પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા મુખ્યત્વે ભારત-કેન્દ્રિત જ રહેશે.
જૂના રક્ષા સહયોગનું વિસ્તરણ
આ કરાર સંપૂર્ણપણે નવો નથી, પરંતુ અગાઉથી ચાલી રહેલા રક્ષા સહયોગનું વિસ્તરણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે સપ્ટેમ્બર 2025માં દ્વિપક્ષીય વ્યૂહાત્મક પરસ્પર રક્ષા કરાર થયો હતો. તેમાં પણ બંને દેશોએ કહ્યું હતું કે કોઈ એક પર આક્રમણ બંને પર આક્રમણ સમાન ગણાશે. હવે તૂર્કીને તેમાં સામેલ કરીને ત્રિપક્ષીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે.
ત્રણેય દેશો વચ્ચે પહેલેથી જ સૈન્ય સહયોગનો લાંબો ઇતિહાસ રહ્યો છે. પાકિસ્તાન દાયકાઓથી સાઉદી સેનાને તાલીમ અને ટેક્નિકલ સહાય આપતું આવ્યું છે. બીજી તરફ તૂર્કી અને પાકિસ્તાન રક્ષા ઉપકરણો, યુદ્ધજહાજો અને તાલીમ વિમાનો સહિતના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ કરતા આવ્યા છે. સાઉદી અરેબિયાએ તૂર્કી પાસેથી મોટાપાયે ડ્રોન ખરીદવા માટે પણ કરાર કર્યો હતો.
આ રીતે જોવામાં આવે તો મક્કા જૉઇન્ટ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટ અચાનક ઊભું થયેલું કોઈ અલગ ગઠબંધન નથી, પરંતુ ત્રણેય દેશો વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિકસેલા રક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને વધુ ઔપચારિક સ્વરૂપ આપતું પગલું છે.
ભારત સહિત સમગ્ર દુનિયાની નજર
આ કરાર પર ભારત પણ નજીકથી નજર રાખી રહ્યું છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે અગાઉ પણ સાઉદી-પાકિસ્તાન રક્ષા કરારના સંદર્ભમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે નવી દિલ્હી પોતાના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા હિતો તેમજ ક્ષેત્રિય અને વૈશ્વિક સ્થિરતા પર તેની અસરનો અભ્યાસ કરશે. મક્કા કરાર બાદ પણ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેમાં એક તરફ પાકિસ્તાન છે અને બીજી તરફ ભારતના ગલ્ફ ક્ષેત્ર સાથેના મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક સંબંધો ધરાવતું સાઉદી અરેબિયા છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ ત્રિપક્ષીય સહયોગ આગળ જઈને વધુ સંસ્થાગત સ્વરૂપ લે છે અને સંયુક્ત સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ વધે છે તો તે પશ્ચિમ એશિયા અને દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા રાજનીતિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
હાલમાં આ કરારને સામૂહિક સુરક્ષા અને રક્ષા સહયોગ પૂરતો મર્યાદિત ગણાવવામાં આવી રહ્યો છે. તેને કોઈ ચોક્કસ દેશ વિરુદ્ધના સૈન્ય ગઠબંધન તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. જોકે ‘એક પર હુમલો એટલે ત્રણેય પર હુમલો’ની જોગવાઈને કારણે મક્કા જૉઇન્ટ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટે પશ્ચિમ એશિયાથી લઈને દક્ષિણ એશિયા સુધીની સુરક્ષા ગણતરીઓમાં એક નવો પરિબળ ચોક્કસપણે ઉમેર્યો છે.
